Chương 125
1820–1862 · Việt Nam dưới các triều Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức
- Nơi chốn
- Phú Xuân (Huế), Kẻ Chợ (Hà Nội), Nam Định, Đồng Hới, Gia Định, Đà Nẵng, các làng Công giáo Đàng Trong và Đàng Ngoài
- Giáo hoàng
- Piô VII … Piô IX
- Hoàng đế
- Minh Mạng … Tự Đức
Mùa đông năm 1860, giữa sân một dinh quan ở kinh thành Hà Nội, có một chiếc cũi tre nhỏ hẹp đặt chơ vơ dưới mái hiên lạnh buốt.
Bên trong chiếc cũi ấy là một vị linh mục người Pháp ba mươi mốt tuổi, thân hình gầy rộc, gương mặt xanh xao tiều tụy vì bệnh tật nhưng ánh mắt vẫn ngời sáng lạ thường, đôi chân mang đôi xiềng xích sắt nặng nề. Giáo dân Đàng Ngoài gọi ngài bằng cái tên thân thương: Cố Ven. Tên thật của ngài là Théophane Vénard, thuộc Hội Thừa Sai Hải Ngoại Paris.
Ngài đặt chân lên đất Bắc từ năm 1854 và đã sống sáu năm trọn vẹn giữa đàn chiên trong cảnh ngộ trốn tránh ngặt nghèo. Ngài lênh đênh trên những chiếc thuyền nan rách nát giữa đám lau sậy ven sông, ẩn mình trong những căn hầm bí mật đào sâu dưới nền đất ẩm thấp, nép mình sau vách buồng giả của các gia đình giáo dân nghèo, có những ngày dài phải nằm im thin thít trong một hốc hẹp đến mức không thể nào ngồi thẳng lưng dậy được. Cuối tháng Mười Một năm 1860, sau một lời chỉ điểm, ngài bị quan quân vây bắt tại làng Bút Đông, huyện Kim Bảng.
Những ngày nằm cũi chờ xử án, ngài vẫn được các quan cho viết thư. Ngài nắn nót viết những lá thư vĩnh biệt gửi người cha già, một thầy giáo làng nghèo nơi miền quê nước Pháp. Ngài kể rằng lính canh đối xử rất tử tế, có bác lính còn rơm rớm nước mắt thương vị linh mục trẻ. Ngài quả quyết rằng tâm hồn ngài bình an, không chút sợ hãi.
Và ngài để lại những dòng văn làm rung động bao con tim Kitô hữu suốt hơn một thế kỷ:
“Một nhát gươm nhẹ nhàng sẽ tách lìa đầu con khỏi cổ,
hệt như một bông hoa mùa xuân tươi mát vừa được Người Chủ Vườn cúi xuống ngắt về để làm vui lòng Ngài.
Tất cả chúng ta đều là những bông hoa nhỏ được gieo trồng trên mảnh đất trần gian này,
và Thiên Chúa nhân từ sẽ đến hái chúng ta về, sớm hay muộn mà thôi!”
Sáng ngày 2 tháng Hai năm 1861, đúng lễ Dâng Chúa Giêsu trong Đền Thánh, ngài thanh thản bước ra pháp trường Bãi Gươm ven sông Hồng ngoài thành Hà Nội trong tấm áo trắng, vừa đi vừa hát Thánh Vịnh ngợi khen lòng thương xót Chúa. Lưỡi gươm hạ xuống, khép lại cuộc đời người mục tử trẻ. Thủ cấp của ngài sau được bí mật vớt lên và đưa về Chủng viện Thừa Sai phố Rue du Bac ở Paris.
Hơn ba mươi năm sau, trong đan viện Cát Minh Lisieux, Thánh Nữ Têrêsa Hài Đồng Giêsu đọc những lá thư ấy và xúc động chép từng đoạn vào sổ tay. Chị thổ lộ rằng chị yêu Cố Ven vì ngài là “một vị thánh nhỏ bé, mang một cuộc đời mộc mạc không có những hào nhoáng phi thường”. Những ngày hấp hối vì bệnh lao năm 1897, chị vẫn giữ ảnh Cố Ven bên gối; và ước mong được sang Cát Minh Hà Nội của chị cũng là để bước theo dấu chân người anh hùng đức tin này.
Cố Ven chỉ là một trong hàng vạn chứng nhân đã đổ máu trên đất Việt suốt bốn mươi năm bão táp của thế kỷ XIX. Đại đa số là những người con đất Việt chất phác, và phần lớn tên tuổi họ đã chìm vào cát bụi thời gian.
Cội rễ những sắc chỉ: vì sao các vua triều Nguyễn cấm đạo?
Muốn hiểu vì sao một triều đại lại bách hại tôn giáo khốc liệt đến thế, cần nhìn lại đất nước thời ấy.
Vương quốc Việt Nam thống nhất từ ải Nam Quan đến mũi Cà Mau khi ấy còn rất non trẻ. Năm 1802, sau một phần tư thế kỷ nội chiến, Nguyễn Ánh đánh bại Tây Sơn, lên ngôi lập ra triều Nguyễn, niên hiệu Gia Long, đóng đô ở Phú Xuân, tức Huế. Ông giành được ngai vàng phần lớn nhờ sự giúp đỡ của Giám mục Pierre Pigneau de Behaine, tức Đức cha Bá Đa Lộc. Bộ máy triều Nguyễn do các quan văn Nho học điều hành, những người đỗ đạt qua kinh điển Khổng Mạnh, coi trật tự xã hội dựng trên ba mối cương thường: trung với vua, hiếu với cha mẹ, và thờ cúng tổ tiên.
Cuối triều Gia Long, người Công giáo Việt Nam đã có khoảng ba trăm ngàn, chia thành các địa phận tông tòa với hàng trăm linh mục bản xứ và hàng ngàn thầy giảng. Hàng ngàn chị Mến Thánh Giá âm thầm sống giữa các làng quê nghèo, dạy chữ, phát thuốc nam và dạy kinh cho con trẻ. Để đền ơn Đức cha Bá Đa Lộc, Vua Gia Long để yên cho người Công giáo giữ đạo suốt triều mình. Thế nhưng, ông nhất định không chịu theo đạo; và khi lâm bệnh nặng, ông đã gạt bỏ người cháu nội, con của Hoàng tử Cảnh, vị hoàng tử từng theo học với Đức cha Bá Đa Lộc, để chọn người con thứ tư là Hoàng tử Đảm lên nối ngôi.
Năm 1820, Hoàng tử Đảm bước lên ngai vàng, lấy niên hiệu là Minh Mạng.
Minh Mạng là một vị vua thông minh, rất chăm việc triều chính, thông kinh sử Nho gia từ nhỏ. Ông muốn dựng một nước Đại Nam thống nhất, tập quyền, trật tự theo khuôn mẫu nhà Thanh.
Dưới con mắt Nho giáo của Minh Mạng và các đại thần, đạo Công giáo mang ba “mối nguy” lớn:
- Nỗi sợ trước làn sóng thực dân phương Tây: Minh Mạng thấy các đế quốc phương Tây đang từng bước nuốt các nước láng giềng châu Á: Anh chiếm Ấn Độ và một phần Miến Điện; Hà Lan chiếm quần đảo Nam Dương; Tây Ban Nha cai trị Philippines. Ông lo rằng các thừa sai châu Âu chỉ là toán tiên phong đi dọ thám, thu phục lòng dân, dọn đường cho chiến hạm ngoại bang kéo đến. Và những biến cố đau lòng về sau cho thấy nỗi lo ấy không hoàn toàn vô căn cứ.
- Va chạm văn hóa và chữ Hiếu: Nhà vua coi đạo Công giáo là “tà đạo” làm xói mòn cương thường. Vì lệnh cấm của Tòa Thánh năm 1742, người Công giáo Việt Nam không được thắp hương, bái lạy trước bàn thờ cha mẹ, không được dự tế thần hoàng nơi đình làng. Trong mắt các quan thủ cựu, đó là tội bất hiếu tày đình, “bỏ ông bỏ bà”, phản bội nếp sống ngàn đời của tổ tiên!
- Mối nghi kỵ chính trị và biến cố biến thành bạo loạn: Năm 1833, tại thành Gia Định, tức Sài Gòn, tướng Lê Văn Khôi, con nuôi của cố Tả quân Tổng trấn Lê Văn Duyệt, vị đại thần từng che chở người có đạo, đã nổi dậy, chiếm giữ thành Bát Quái suốt hai năm. Trong hàng ngũ quân nổi dậy có một số giáo dân. Khi quân triều đình hạ được thành năm 1835, họ bắt được trong thành một linh mục người Pháp: Cha Joseph Marchand, giáo dân gọi là Cố Du. Dù không ai biết chắc Cố Du ở trong thành vì bị ép làm con tin hay tự nguyện, Minh Mạng lập tức coi đó là bằng chứng các thừa sai đang câu kết mưu lật đổ ngai vàng! Cố Du bị giải về Huế trong cũi và chịu bản án tàn khốc bậc nhất: án lăng trì, xẻo từng miếng thịt cho đến chết, vào ngày 30 tháng Mười Một năm 1835.
Từ năm 1825, Minh Mạng đã cấm thừa sai mới vào nước. Đầu năm 1833, nhà vua ban Chiếu Cấm Đạo toàn quốc: phá hết nhà thờ, truy lùng giáo sĩ, và buộc mọi người có đạo phải bỏ đạo bằng cách bước qua cây Thánh Giá đặt dưới đất, gọi là “quá khóa”.
Một đêm dài đẫm máu buông xuống Giáo hội Việt Nam.
Những “Cố đạo” đổi tên và hy sinh vì đàn chiên
Các vị thừa sai Pháp và Tây Ban Nha tình nguyện sang Việt Nam trong những năm tháng ấy không hề sống nếp sống kiêu sa của những ông thực dân phương Tây.
Để hòa mình vào cuộc sống của đàn chiên và che mắt quan quân, các ngài khoác lên mình chiếc áo dài thâm mộc mạc như các thầy đồ xứ bắc, búi tóc củ hành sau gáy, và nhiều vị thậm chí còn nhuộm răng đen nhánh theo đúng phong tục cổ truyền của người bản xứ! Các ngài ăn cơm với cà pháo cá khô, ngủ trên chiếc chõng tre ọp ẹp, nói tiếng Việt lưu loát và mang những chiếc tên Việt vô cùng gần gũi: Cha François Gagelin là Cố Kính; Cha Joseph Marchand là Cố Du; Cha Jean-Charles Cornay là Cố Tân; Cha François Jaccard là Cố Phan; Cha Pierre Dumoulin-Borie là Cố Cao; và Cha Théophane Vénard là Cố Ven. Bà con giáo dân thương mến gọi các ngài bằng tiếng “Cố” kính cẩn, hệt như gọi một bậc ông bà ruột thịt trong gia đình.

Và các ngài đã can đảm lấy chính mạng sống mình để bảo vệ đoàn chiên:
- Ngày 17 tháng Mười năm 1833, Cố Kính, tức Cha Gagelin, vị linh mục đã dũng cảm tự mình ra công đường nộp mạng để quan quân không trút cơn thịnh nộ tàn phá làng mạc đã che giấu ngài, bị xử giảo, tức thắt cổ, tại pháp trường Bãi Dâu ở kinh đô Huế, trở thành vị thừa sai tiên khởi đổ máu dưới triều Minh Mạng.
- Năm 1837, Cố Tân, tức Cha Cornay, một vị linh mục trẻ tuổi có giọng hát thánh thót như chim sơn ca, bị giam cầm trong chiếc cũi tre chật hẹp tại Sơn Tây. Các vị quan bắt ngài phải cất giọng hát cho họ nghe; và người tù của Chúa đã cất cao những bài thánh ca phụng vụ trầm bổng làm lay động cả công đường, trước khi ngài thanh thản đón nhận bản án phanh thây.
- Ngày 24 tháng Mười Một năm 1838, tại pháp trường Đồng Hới, Quảng Bình, Cố Cao, tức Cha Pierre Dumoulin-Borie, bước ra án chém ở tuổi ba mươi. Trong những ngày bị giam cầm trong ngục tối, một văn thư từ Tòa Thánh Rôma bí mật chuyển đến phong ngài làm Giám mục hiệu tòa Acanthus; thế nhưng, ngài chưa từng một lần được đội chiếc mũ giám mục hay cầm cây gậy mục tử! Cùng ngày, hai vị linh mục người Việt Nam kiên trung là Cha Phêrô Võ Đăng Khoa và Cha Vinh Sơn Nguyễn Thế Điểm cũng bị xử giảo. Người đao phủ vì quá say rượu và run sợ trước ánh mắt uy nghi của vị giám mục trẻ đã phải chém tới bảy nhát gươm mới xong bản án!
- Cũng trong năm tang tóc 1838 ấy, hai vị Giám mục dòng Đa Minh người Tây Ban Nha coi sóc Địa phận Đông Đàng Ngoài là Đức cha Inhaxiô Delgado, Cố Đức, đã trút hơi thở cuối cùng trong chiếc cũi tre vì kiệt sức ở tuổi bảy mươi sáu, và Đức cha Đôminicô Henares, Cố Minh, anh dũng ngã xuống dưới lưỡi gươm đao phủ.
Hội Thánh trong lòng đất và sự yếu đuối của phận người
Dưới sức ép khủng khiếp của các chiếu chỉ cấm đạo, con thuyền Giáo hội buộc phải lặn sâu vào lòng đất.
Các xứ họ đạo trù phú vùng đồng bằng sông Hồng và duyên hải miền Trung đã tổ chức nên một mạng lưới bảo vệ đức tin vô cùng tinh vi và chặt chẽ:
- Các linh mục sống ẩn dật nhiều tuần lễ trong những chiếc hầm bí mật đào sâu dưới gầm giường, dưới đáy bồ thóc, sau những bức tường hai lớp kín đáo, hay trên những chiếc thuyền chài ngụy trang giữa đầm lầy mênh mông.
- Thánh lễ tạ ơn được cử hành lén lút vào nửa đêm gà gáy trong những gian nhà tranh đóng then cài kín mít, với những chú bé giúp lễ đứng canh gác ngoài ngõ.
- Các Thầy Giảng bí mật tỏa đi khắp các nẻo đường rỉ tai báo tin địa điểm dâng lễ.
- Các Nữ tu Mến Thánh Giá khoác áo bà ba nâu sồng, gánh đôi bồ đi qua các trạm gác của quan quân mà không ai mảy may nghi ngờ, để lén lút tiếp tế cơm nước và cẩn thận giấu Mình Thánh Chúa trong vạt áo mang đến cho các bệnh nhân hấp hối.
- Nhiều họ đạo đã khôn khéo dùng tiền bạc đút lót cho các quan lại địa phương để họ làm ngơ, và nhiều người lính canh vốn là láng giềng tốt bụng đã nhắm mắt mở đường cho các linh mục trốn thoát.
Thế nhưng, khi một đợt càn quét quy mô của triều đình thực sự ập xuống, đòn roi tra tấn và nỗi kinh hoàng đã phơi bày trọn vẹn sự mỏng giòn yếu đuối của phận người. Lệ thường của quan quân là ập vào bắt giữ linh mục và các thầy giảng trước, rồi bắt trói các ông trùm họ đạo, ép buộc toàn thể dân làng phải bước chân qua cây Thánh Giá.
Lịch sử Giáo hội chưa bao giờ ngụy tạo hay vẽ nên một bức tranh toàn những người hùng sắt đá! Dưới những trận đòn roi xé thịt, những kìm kẹp nung đỏ và nỗi sợ hãi tột cùng trước cái chết, đã có biết bao người tín hữu vì quá yếu lòng đã cắn răng bước chân qua cây Thập Giá!
Thế nhưng, vừa bước qua xong, lòng họ quặn thắt đớn đau tột cùng; đêm đến, họ lại lén lút bò đến các hầm trú ẩn của các linh mục, quỳ gối khóc lóc thảm thiết xin xưng tội để được ơn tha thứ và được Mẹ Hội Thánh đón nhận trở lại! Các vị thánh tử đạo không phải là những siêu nhân từ trên trời rơi xuống; các ngài được sinh ra, lớn lên và tôi luyện từ chính những xóm đạo nghèo nàn đầy rẫy những con người run rẩy, yếu đuối và biết sám hối ấy!
Thánh Anrê Dũng Lạc: vị linh mục ba lần đổi tên
Trong số những chứng nhân ấy, người tiêu biểu nhất cho hàng linh mục bản xứ Việt Nam là Thánh Anrê Dũng Lạc.
Ngài sinh khoảng năm 1795 ở Bắc Ninh trong một gia đình nông dân nghèo không có đạo, tên khai sinh là Trần An Dũng. Năm mười hai tuổi, vì quá túng thiếu, cha mẹ dắt cậu lên Kẻ Chợ, tức Hà Nội, kiếm sống. Tại đây cậu gặp một Thầy Giảng nhân từ; cậu được nhận vào Nhà Đức Chúa Trời, học chữ, học giáo lý và chịu phép Rửa Tội, tên thánh là Anrê.
Cậu chăm chỉ tu học, thành một Thầy Giảng giỏi, thông chữ Hán và tiếng Latinh. Ngày 15 tháng Ba năm 1823, ngài thụ phong linh mục. Cha Anrê Dũng coi sóc nhiều giáo xứ lớn; ngài nổi tiếng giảng hay, sống nhiệm nhặt, ăn chay hãm mình và hết lòng thương người nghèo.
Khi các chiếu cấm đạo của Minh Mạng ban ra, ngài phải sống lưu động trốn tránh. Năm 1835, ngài bị bắt lần thứ nhất ở Kẻ Sông; giáo dân gom góp tiền chuộc ngài ra. Để che mắt mật thám mà tiếp tục làm mục vụ, ngài đổi tên từ Dũng thành Lạc; từ đó người ta quen gọi ngài là Cha Anrê Dũng Lạc. Đêm đêm, ngài đi bộ từ họ đạo này sang họ đạo khác dâng lễ, ngồi tòa giải tội, rồi lặng lẽ biến mất vào màn sương trước khi trời sáng.

Năm 1839, ngài lại bị bắt lần thứ hai tại Kẻ Bương cùng với vị linh mục bạn là Cha Phêrô Trương Văn Thi. Giáo dân lại hối hả gom góp tiền bạc đem đến công đường xin chuộc hai cha. Thế nhưng, lần này Cha Anrê Dũng Lạc đã kiên quyết từ chối! Ngài xúc động nói với bà con giáo dân:

“Hỡi anh chị em, bà con giáo dân bấy lâu nay đã vì tôi mà phải tốn kém quá nhiều tiền bạc rồi!
Giờ đây đã đến lúc tôi phải vâng theo Thánh Ý của Chúa, xin anh chị em hãy để tôi được trọn đường hiến dâng mạng sống cho Người!”
Trước công đường, các quan vừa dụ dỗ vừa tra tấn ép ngài bước qua Thánh Giá để được tha về. Ngài điềm tĩnh đáp: cả đời ngài đã rao giảng Thập Giá cứu độ, làm sao có thể đem chân giẫm lên Đấng mình hằng tôn thờ!
Ngày 21 tháng Mười Hai năm 1839, Cha Anrê Dũng Lạc cùng Cha Phêrô Trương Văn Thi hiên ngang ra pháp trường Ô Cầu Giấy, khi ấy ở ngoại thành Hà Nội, nay là một góc phố sầm uất của thủ đô, chịu tử đạo.
Gần một trăm năm mươi năm sau, khi Đức Gioan Phaolô II tôn phong Các Thánh Tử Đạo Việt Nam năm 1988, tên ngài được đặt ở vị trí đầu tiên, đại diện cho cả đoàn chứng nhân: “Thánh Anrê Dũng Lạc và Các Bạn Tử Đạo”!
Thánh Anê Lê Thị Thành: người mẹ nông dân kiên cường
Năm 1841, Minh Mạng qua đời, Thiệu Trị nối ngôi. Những năm đầu, nhà vua có phần nới tay; thế nhưng bắt bớ, giam cầm nơi các địa phương vẫn không giảm.
Tại Nam Định thuộc châu thổ sông Hồng thời ấy, tỏa sáng chứng từ đức tin của một người phụ nữ thôn quê: Bà Thánh Anê Lê Thị Thành, bà con lối xóm quen gọi bằng cái tên mộc mạc là Bà Đê, theo tên người con trai trưởng.
Bà sinh năm 1781 ở làng Bách Cốc, vợ một bác nông dân chất phác, mẹ của sáu người con, hai trai bốn gái. Gia đình bà nổi tiếng trong xứ đạo vì hiền hòa, đạo đức, luôn mở cửa đón người nghèo. Ngôi nhà tranh của bà Đê ở làng Phúc Nhạc đã thành nơi che giấu các linh mục thừa sai và thầy giảng suốt những năm bão táp.
Mùa xuân năm 1841, nghe lời chỉ điểm, quan quân kéo về vây làng Phúc Nhạc. Bà Đê bị trói giải về ngục Nam Định vì tội chứa chấp linh mục.
Trong ngục, quan quân dùng những nhục hình tàn độc nhất hòng bẻ gãy người phụ nữ sáu mươi tuổi: roi da quất xé thịt, kìm sắt nung đỏ kẹp nát ngón tay, cả rắn độc thả vào ống quần để dọa bà bước qua Thánh Giá! Thế nhưng người mẹ nông dân ấy vẫn kiên trung, bình thản đọc kinh xin ơn chịu đựng.
Trong ngục, bà thành người mẹ của các bạn tù: dạy giáo lý cho người chưa biết đạo, chia từng bát cơm tù, băng bó vết thương cho những phụ nữ cùng cảnh.
Một chiều nọ, cô con gái út Lucia Nụ được vào thăm mẹ. Thấy thân thể mẹ bầm dập loang lổ máu, chiếc áo tù rách nát thấm đẫm vết thương, cô ôm chầm lấy mẹ khóc nức nở. Người mẹ âu yếm xoa đầu con, mỉm cười dặn:
“Này con, con đừng khóc cho mẹ làm gì!
Những vết máu này chính là những đóa hoa hồng đỏ thắm mà Chúa Giêsu đã trao tặng cho mẹ đấy!
Con hãy yên lòng trở về nhà, siêng năng đọc kinh tối sớm, ăn ở cho tử tế và thay mẹ hết lòng yêu thương, chăm sóc các em con nhé!”
Ngày 12 tháng Bảy năm 1841, sau những trận đòn tra tấn tàn khốc, người mẹ kiên cường ấy đã kiệt sức thanh thản trút hơi thở cuối cùng ngay trên nền đất ngục tù Nam Định.
Bà Thánh Anê Lê Thị Thành chính là người phụ nữ duy nhất được đội triều thiên vinh hiển trong danh sách 117 Vị Thánh Tử Đạo Việt Nam, một tượng đài ngời sáng tôn vinh đức tin bất khuất của những người mẹ, người phụ nữ Công giáo Việt Nam qua muôn thế hệ!
Tiếng vọng từ ngục thất: bức thư của Thánh Phaolô Lê Bảo Tịnh
Năm 1843, từ ngục tối Hà Nội, một lá thư được bí mật gửi ra cho các chủng sinh Chủng viện Kẻ Vĩnh. Người viết là Thầy giảng Phaolô Lê Bảo Tịnh, bị bắt giam từ năm 1841, thân mang gông xiềng.
Lá thư ấy sâu sắc đến nỗi ngày nay Giáo hội chọn đọc trong Kinh Sách của Các Giờ Kinh Phụng Vụ ngày lễ Các Thánh Tử Đạo Việt Nam, 24 tháng Mười Một, trên toàn thế giới:
“Tôi là Phaolô, kẻ đang phải chịu xiềng xích tù đày vì danh Chúa Kitô.
Tôi tha thiết muốn thuật lại cho anh em nghe về những nỗi gian truân khốn khó mà tôi phải chịu đựng hằng ngày; cốt để anh em được nung nấu thêm lòng kính mến Chúa, và cùng với tôi cất cao lời ngợi khen Thiên Chúa, vì muôn ngàn đời Chúa vẫn trọn tình thương!
Nơi ngục thất tăm tối này thực sự là một hình ảnh sống động của chốn hỏa ngục đời đời: nào là gông cùm, xiềng xích sắt, dây thừng trói buộc; lại thêm những sự căm hờn, báo thù, những lời nguyền rủa tục tĩu, những hành vi độc ác, những lời vu khống gian manh, cùng muôn nỗi sầu khổ phiền muộn ngập tràn…
Thế nhưng, Thiên Chúa, Đấng năm xưa đã từng giải thoát ba thiếu nhi bình an bước ra khỏi lò lửa hừng hực, nay vẫn hằng ở cùng tôi!
Người đã giải thoát tôi khỏi mọi nỗi khốn cực ấy, và biến đổi tất cả những cay đắng nhục nhã ấy trở thành sự ngọt ngào êm ái vô biên, vì muôn ngàn đời Chúa vẫn trọn tình thương!”
Ra tù dưới triều Thiệu Trị, ngài được truyền chức linh mục, rồi làm Giám đốc Chủng viện Kẻ Vĩnh, đào tạo các thế hệ linh mục.
Đến triều Tự Đức, ngài lại bị bắt. Ngày 6 tháng Tư năm 1857, ngài hiên ngang ra pháp trường Bảy Mẫu, Nam Định, chịu chém đầu, hoàn tất bản trường ca hy tế của đời mình.
Tiếng đại bác Đà Nẵng, nỗi oan khiên và thảm họa Phân Sáp
Sang nửa sau thế kỷ XIX, bầu trời đất Việt phủ đầy mây đen của chủ nghĩa đế quốc phương Tây.
Thập niên 1840, các chiến hạm bắt đầu kéo đến thị uy ngoài cửa biển:
- Năm 1845, chiến hạm Hoa Kỳ USS Constitution cập cảng Đà Nẵng, viên thuyền trưởng John Percival đã nổ súng bắt giữ các quan chức triều đình làm con tin để đòi thả Giám mục Dominique Lefèbvre đang bị giam cầm tại Huế.
- Tháng Tư năm 1847, hai chiến hạm Pháp kéo vào vịnh Đà Nẵng đòi tự do tôn giáo; sau những ngày đàm phán bế tắc, đại bác Pháp đã nổ súng bắn chìm năm chiến thuyền của thủy quân triều đình, cướp đi sinh mạng của hàng trăm binh lính Việt Nam.
Vua Thiệu Trị phẫn nộ tột cùng, lập tức hạ lệnh xử tử mọi thừa sai ngoại quốc bắt được; nhưng chỉ ít tháng sau nhà vua đột ngột băng hà.
Hoàng đế Tự Đức, lên ngôi năm 1847, là một vị quân vương mang tâm hồn thi sĩ, một học giả Nho học uyên bác nhưng thể chất yếu ớt và có tính khí vô cùng đa nghi. Cuộc biến loạn tranh giành ngai vàng của người anh ruột là Hoàng tử Hồng Bảo, người bị đồn là từng tìm sự ủng hộ của các giáo sĩ ngoại quốc, càng khiến nhà vua nhìn người Công giáo bằng cặp mắt thù địch.
Dưới triều Tự Đức, những sắc chỉ cấm đạo khốc liệt nhất trong lịch sử liên tiếp được ban hành vào các năm 1848, 1851 và 1855: chiếu sau khắc nghiệt hơn chiếu trước, hạ lệnh xử chém mọi linh mục bản xứ, và cho thích vào má người giáo dân hai chữ “Tả Đạo” nhục nhã.
Năm 1857, tại Nam Định, triều đình hạ lệnh xử chém Đức cha José María Díaz Sanjurjo, Đức cha An, Giám mục Dòng Đa Minh người Tây Ban Nha.
Cái chết của ngài lập tức trở thành chiếc cớ hoàn hảo mà liên quân Pháp và Tây Ban Nha đang chờ đợi. Ngày 1 tháng Chín năm 1858, hạm đội liên quân do Đô đốc Rigault de Genouilly chỉ huy đã nã đại bác tấn công bán đảo Sơn Trà ở Đà Nẵng, mở màn cho cuộc xâm lăng thuộc địa. Đầu năm 1859, quân Pháp chuyển hướng đánh chiếm thành Gia Định.
Lịch sử đòi hỏi chúng ta phải can đảm nhìn thẳng vào sự thật trần trụi: Thực dân Pháp xua quân sang xâm lược Việt Nam hoàn toàn không phải vì lòng đạo đức xót thương các vị thừa sai tử đạo; đó thuần túy là tham vọng đế quốc nhằm tranh giành thuộc địa và tìm kiếm thị trường thương mại tại châu Á để cạnh tranh với Đế quốc Anh! Cái chết của các vị thừa sai chỉ là chiếc bình phong đạo đức giả hiệu bị giới chính trị gia Paris lợi dụng để kích động dư luận chính quốc.
Đau lòng hơn nữa, đã có những vị thừa sai, tiêu biểu như Đức cha François Pellerin, Đức cha Phan, vì quá nóng lòng muốn chấm dứt cảnh đàn chiên bị bách hại, đã dại dột sang tận Paris vận động Hoàng đế Napoléon III xuất quân, ngây thơ tin rằng khi quân Pháp nổ súng thì giáo dân Việt Nam sẽ đồng loạt nổi dậy hưởng ứng!
Đó là một sự ngộ nhận lịch sử vô cùng tai hại! Tuyệt đại đa số người Công giáo Việt Nam là những người dân yêu nước nồng nàn, họ hoàn toàn không hề nổi dậy tiếp tay cho quân xâm lược. Thế nhưng, những toan tính chính trị sai lầm của một vài giáo sĩ ngoại quốc đã đẩy toàn thể cộng đồng người Công giáo Việt Nam vào một thế kẹt oan khiên nghiệt ngã: họ bị triều đình và đồng bào nghi ngờ là những kẻ phản quốc tiếp tay cho giặc, và họ đã phải trả giá cho nỗi oan khiên ấy bằng chính máu đào và nước mắt của bao thế hệ!
Giữa lúc dầu sôi lửa bỏng ấy, một tiếng nói yêu nước sáng ngời đã cất lên từ chính một vị linh mục bản xứ: Cha Phaolô Đặng Đức Tuấn tại Bình Định.
Bị bắt giam trong ngục thất, ngài đã liên tục viết những bản Điều Trần tâm huyết gửi lên triều đình Huế. Bằng lý lẽ sắc bén và tấm lòng son sắt, ngài giãi bày với nhà vua rằng: Người Công giáo cũng là con dân ruột thịt của đất nước Đại Nam, mang trong mình dòng máu Lạc Hồng yêu nước chẳng kém bất kỳ ai; đạo Chúa dạy họ phải giữ trọn chữ Trung với vua và chữ Hiếu với cha mẹ! Ngài tha thiết xin triều đình phải sáng suốt phân biệt ranh giới rõ ràng giữa đức tin tôn giáo của người dân với tham vọng xâm lăng của quân cướp nước ngoại bang, đồng thời xin được đem hết tài năng của mình ra để giúp triều đình trong công cuộc hòa đàm bảo vệ chủ quyền non sông. Ngài còn sáng tác những bài vè lục bát bằng chữ Nôm mộc mạc để thức tỉnh đồng bào lương giáo đoàn kết. Những trang văn điều trần ấy mãi mãi là một chứng tích ngời sáng khẳng định rằng: người Kitô hữu Việt Nam luôn trọn tình vẹn nghĩa, vừa kiên trung giữ đạo vừa thiết tha yêu nước!

Thế nhưng, triều đình Huế đã không đủ sáng suốt để lắng nghe.
Năm 1861, khi quân Pháp đang lần lượt đánh chiếm các tỉnh miền Đông Nam Kỳ và đất Bắc bùng nổ các cuộc nổi loạn, Vua Tự Đức đã ban hành sắc lệnh tàn khốc bậc nhất trong lịch sử mang tên: Chiếu Chỉ Phân Sáp, ngày 5 tháng Tám năm 1861.
Chiếu chỉ quy định một cuộc thanh trừng phân tán quy mô toàn diện:
- Toàn bộ các làng mạc Công giáo bị xóa sổ hoàn toàn; giáo dân bị cưỡng bách phân tán nhỏ giọt vào sống xen kẽ giữa các làng không có đạo, gọi là làng lương, mỗi làng lương chỉ nhận vài ba gia đình dưới sự canh gác kèm cặp cẩn mật của chính quyền xã thôn.
- Vợ chồng bị chia rẽ xé lìa: đàn ông bị đày đi một nơi, đàn bà bị đày đi một nẻo; con thơ bị giật khỏi tay cha mẹ giao cho các gia đình lương dân nuôi nấng!
- Toàn bộ nhà cửa, ruộng vườn, trâu bò nông cụ của người Công giáo bị tịch thu chia chác cho các làng lương; các ngôi thánh đường nhà nguyện bị châm lửa đốt phá tan hoang.
- Toàn bộ người có đạo, không phân biệt người già, đàn bà hay trẻ nhỏ, đều bị nung sắt đỏ thích sâu vào má bên tả hai chữ “Tả Đạo”, và má bên hữu bị khắc tên làng xã nơi bị đày đến!

Cuộc phân sáp năm 1861 thành một thảm họa: hàng vạn tín hữu chết vì đói rét, bệnh tật và đòn roi nơi những miền quê xa lạ. Dẫu vậy, lịch sử cũng ghi lại những đốm sáng tình người: có những làng lương thương cảnh giáo dân đã lén tiếp tế cơm bánh và che chở họ. Sử gia ước tính số người Công giáo thiệt mạng trong những năm 1857–1862 lên tới hàng vạn!
Thế nhưng bạo lực đã bất lực trước niềm tin! Bị xé lẻ, người Công giáo vẫn âm thầm giữ đạo: đêm đêm thì thầm lần chuỗi bên bếp lửa; những người mẹ xa con nhờ người buôn bán chuyển từng lời kinh tiếng bổn cho con. Hai chữ “Tả Đạo” khắc trên gò má về sau thành chiếc huy hiệu tử đạo mà hàng vạn giáo dân hãnh diện mang trên da thịt suốt đời!
Hòa ước 1862: tự do cay đắng và khúc hoan ca 117 Thánh tử đạo
Tháng Sáu năm 1862, bị kẹp giữa thế gọng kìm của quân viễn chinh Pháp ở Nam Kỳ và những cuộc nổi loạn ở Bắc Kỳ, triều đình Tự Đức buộc phải cử Phan Thanh Giản và Lâm Duy Tiếp vào Sài Gòn đặt bút ký kết Hòa ước Nhâm Tuất với Pháp và Tây Ban Nha.
Triều đình buộc phải nhượng bộ cắt đứt ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ là Biên Hòa, Gia Định, Định Tường cùng đảo Côn Lôn cho Pháp, bồi thường một khoản chiến phí khổng lồ bốn triệu đồng bạc, và mở ba cửa biển cho tàu thuyền phương Tây buôn bán. Hòa ước cũng ghi rõ điều khoản: người dân Việt Nam được tự do theo đạo Công giáo.
Đó là một thứ tự do cay đắng khôn cùng! Bởi vì quyền tự do thờ phượng ấy lại được ký kết trên đầu mũi súng của quân đội viễn chinh xâm lược, đi kèm với nỗi đau mất đất, mất chủ quyền của giang sơn Tổ Quốc! Bi kịch lịch sử ấy đã khiến cho nhiều đồng bào lương dân thời bấy giờ mang nặng định kiến sai lầm, cay đắng nhìn nhận người Công giáo như những kẻ hưởng lợi trên nỗi đau mất nước của dân tộc, một vết thương chia rẽ tâm lý nặng nề đã châm ngòi cho những cuộc thảm sát trả thù đẫm máu của phong trào Văn Thân sau này, với khẩu hiệu “Bình Tây sát Tả”!
Năm 1863, tại Sài Gòn, Đại Chủng Viện Thánh Giuse được chính thức khai sinh để đào tạo thế hệ linh mục bản xứ mới. Những chú chủng sinh đầu tiên bước vào mái trường này chính là những đứa trẻ vừa bước ra khỏi bóng tối kinh hoàng của những năm tháng Phân Sáp!

Ngày 19 tháng Sáu năm 1988 là ngày hội ân sủng lớn nhất trong lịch sử Giáo hội Việt Nam:
Dưới nắng rực rỡ của Quảng trường Thánh Phêrô, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II tôn phong Hiển Thánh 117 Thánh Tử Đạo Việt Nam!
Đoàn chứng nhân ấy gồm:
- 96 vị người Việt Nam, 11 vị thừa sai Dòng Đa Minh người Tây Ban Nha, và 10 vị thừa sai Hội Thừa Sai Paris người Pháp.
- Về bậc sống: gồm có 8 vị Giám mục, 50 vị Linh mục, trong đó có 37 linh mục Việt Nam, và 59 vị Giáo dân.
Bức tranh của 117 vị thánh chính là tấm gương phản chiếu trọn vẹn mọi thành phần của Dân Chúa nơi xứ đạo quê hương: Từ một vị đại thần chốn hoàng cung như Quan Thái bộc Micae Hồ Đình Hy; một vị lương y nhân từ như Simon Phan Đắc Hòa; những người lính thú quả cảm như Augustinô Phan Viết Huy và Nicôla Bùi Đức Thể; những thầy giảng kỳ cựu; những bác nông dân chất phác; những người dân chài lưới; một người mẹ gia đình tần tảo như Anê Lê Thị Thành; cho đến một chàng chủng sinh trẻ tuổi vừa bước qua tuổi thiếu niên như Tôma Trần Văn Thiện!
Phụng vụ Hội Thánh hoàn vũ mừng kính trọng thể Các Thánh Tử Đạo Việt Nam vào ngày 24 tháng Mười Một hằng năm và được ghi vào Lịch Chung Rôma.
Con số 117 vị thánh hiển vinh thực chất chỉ là một phần đại diện nhỏ bé tượng trưng cho cả một dòng sông máu tử đạo vĩ đại. Giới sử gia ước tính suốt từ thế kỷ XVII đến cuối thế kỷ XIX, đã có hơn một trăm ngàn người con đất Việt ngã xuống vì danh Chúa Kitô! Chân phước Thầy giảng Anrê Phú Yên, tử đạo năm 1644, thuộc thế hệ đầu tiên nên được tôn phong trong một án riêng. Tuyệt đại đa số các ngài không để lại một dòng thư, không một bức di ảnh chân dung, và tên tuổi của các ngài chỉ có một mình Thiên Chúa ghi nhớ trong Sổ Trường Sinh!
Cứ mỗi độ ngày 24 tháng Mười Một về, trong bất kỳ một ngôi thánh đường rực rỡ nào trên dải đất quê hương hay nơi các cộng đoàn Công giáo Việt Nam tị nạn hải ngoại tại Paris, California, Sydney hay Roma, những khúc thánh ca khải hoàn lại đồng thanh vang dội, ca khen những anh hùng đức tin quê hương Việt Nam!
Và những người tín hữu đang sốt sắng quỳ gối tham dự Thánh lễ hôm ấy, dù là người già hay trẻ nhỏ, đều tự hào ý thức sâu sắc rằng: trong huyết quản của họ đang cuộn chảy dòng máu anh hùng của các bậc tiền nhân!
Họ chính là con cháu ruột thịt của những người cha, người mẹ năm xưa từng bị giam cầm trong những chiếc cũi tre, từng chịu đòn roi xé thịt, từng bị thích hai chữ “Tả Đạo” lên má, và từng can đảm không chịu bước chân qua cây Thập Giá!
Chính nhờ những giọt máu đào và nước mắt của những người giữ lửa năm nào mà ngọn đèn đức tin Công giáo hôm nay vẫn cháy sáng lung linh trên mảnh đất hình chữ S thân yêu, như một chứng từ bất diệt về một Tình Yêu đã chiến thắng mọi sự bạo tàn của thế gian!
Chính nhờ những giọt máu đào và nước mắt của những người giữ lửa năm nào mà ngọn đèn đức tin Công giáo hôm nay vẫn cháy sáng lung linh trên mảnh đất hình chữ S thân yêu, như một chứng từ bất diệt về một Tình Yêu đã chiến thắng mọi sự bạo tàn của thế gian!
Chương 125 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“… hệt như một bông hoa mùa xuân tươi mát vừa được Người Chủ Vườn cúi xuống ngắt về để làm vui lòng Ngài.”
Những người trong chương
- Théophane Vénard · Đầu ngài nay vẫn được giữ ở trụ sở Hội Thừa sai Paris. Cô Têrêsa ở Lisieux chép lại thư của ngài.
- Anrê Dũng Lạc · Tên ngài đứng đầu danh sách một trăm mười bảy vị tử đạo Việt Nam.
- Anê Lê Thị Thành · Bà Đê, mẹ sáu người con, chết trong tù năm 1841, là phụ nữ duy nhất trong một trăm mười bảy vị.
Nơi ấy hôm nay
- Ô Cầu Giấy, nơi cha Anrê Dũng Lạc bị chém năm 1839, nay là khu phố tấp nập của Hà Nội.
- Châu thổ sông Hồng vẫn có nhiều làng Công giáo lâu đời, từng biết cách giấu một linh mục.
- Ngày 24 tháng Mười Một hằng năm, thư thầy Phaolô Lê Bảo Tịnh được đọc trong Giờ Kinh Sách của toàn Hội Thánh.
Muốn đọc thêm
Thư thầy Phaolô Lê Bảo Tịnh, Giờ Kinh Sách ngày 24 tháng Mười Một · Thư thánh Théophane Vénard · Charles Keith, Catholic Vietnam
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Théophane Vénard
- Têrêsa Hài Đồng Giêsu
- Gia Long
- Minh Mạng
- Thiệu Trị
- Tự Đức
- Hoàng tử Cảnh
- Pigneau de Behaine
- Lê Văn Khôi
- Joseph Marchand
- François Gagelin
- Jean-Charles Cornay
- François Jaccard
- Pierre Dumoulin-Borie
- Phêrô Võ Đăng Khoa
- Vinh Sơn Nguyễn Thế Điểm
- Anrê Trần An Dũng Lạc
- Phêrô Trương Văn Thi
- Anê Lê Thị Thành
- Phaolô Lê Bảo Tịnh
- Hoàng tử Hồng Bảo
- José María Díaz Sanjurjo
- François Pellerin
- Napoléon III
- Phaolô Đặng Đức Tuấn
- Gioan Phaolô II
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 126
Triều Tiên: đức tin đến qua trang sách
Không có linh mục, những tín hữu Triều Tiên đầu tiên đã tự làm điều gì, và vì sao họ phải dừng lại?
Khoảng 29 phút đọc











