Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 126

Kiểm chứng chương 126: Triều Tiên: đức tin đến qua trang sách

Đọc xong chương 126, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: một Hội Thánh làm sao bắt đầu mà không có một thừa sai nào, ai kể lại chuyện các nhà Nho họp nhau trong thảo am trên núi, và lá thư viết trên lụa có thật không. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.

Chương kể câu chuyện lạ lùng của Hội Thánh Triều Tiên: ra đời từ những nhà Nho đọc sách, lúc đầu không có thừa sai, và sống sót qua gần một trăm năm bách hại (từ 1784 đến 1886). Chương cũng chỉ ra những điểm giống với câu chuyện Việt Nam, nhất là nỗi oan về việc thờ cúng tổ tiên.

Nguồn chính gồm:

  • cuốn Histoire de l’Église de Corée (Lịch sử Hội Thánh Triều Tiên) của cha Charles Dallet, xuất bản năm 1874, viết dựa trên ghi chép của Đức cha Daveluy, người đã thu thập ký ức của các tín hữu Triều Tiên trước khi chính ngài tử đạo năm 1866;
  • lá thư lụa của Hoàng Tự Vĩnh (1801), bản gốc nay ở Văn khố Vaticanô;
  • các biên bản của triều đình Triều Tiên, gọi là Biên niên sử Triều Tiên (Annals of the Joseon Dynasty);
  • các thư của thánh Anrê Kim Đại Kiến.

Viện Nghiên cứu Lịch sử Hội Thánh Hàn Quốc đã công bố nhiều nguồn này.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Phêrô Lý Thừa Huân

Phép rửa của anh diễn ra vào những tháng đầu năm 1784, tại nhà thờ Bắc Đường ở Bắc Kinh. Người rửa tội là cha Jean-Joseph de Grammont, một tu sĩ Dòng Tên cũ. Dòng Tên đã bị giải thể từ năm 1773, chuyện chương 118 kể. Lý Thừa Huân sinh năm 1756 nên năm ấy hai mươi bảy tuổi, và anh sang Bắc Kinh theo cha, người đi trong phái đoàn hằng năm mang lễ vật dâng hoàng đế. Cái tên Phêrô với nghĩa “viên đá đầu tiên” có trong cuốn của Dallet. Cũng theo Dallet, chính Lý Bích đã giục anh tìm xin phép rửa.

Chương nói điều mà các sử gia vẫn nói: đây gần như là trường hợp duy nhất trong lịch sử một Hội Thánh do chính người bản xứ lập nên, không qua thừa sai. Đức Gioan Phaolô II cũng nhắc đến điều này năm 1984.

Về vương quốc ấy: triều Joseon cai trị Triều Tiên từ năm 1392, mỗi năm một sứ đoàn sang Bắc Kinh, và Nho giáo là quốc giáo. Những điều này có trong mọi cuốn sử Triều Tiên thông thường, chẳng hạn A New History of Korea của Lee Ki-baik.

Những nhà Nho đọc sách lạ

Những sách chữ Hán của các tu sĩ Dòng Tên, như cuốn Thiên Chúa thực nghĩa của Matteo Ricci (chương 108), được đưa về Triều Tiên từ thế kỷ XVII. Người Triều Tiên gọi lối học ấy là “Tây học”.

Cuộc họp ở Thiên Chân Am (Cheonjinam) diễn ra vào mùa đông năm 1779, tuy có nguồn ghi năm 1777. Lý Bích là người đem sách đạo đến. Nhiều sử gia Hàn Quốc coi cuộc họp này là khởi đầu của Hội Thánh nước họ. Nơi ấy nay là một trung tâm hành hương.

Hội Thánh không có linh mục

Kim Phạm Vũ (Kim Beom-u) thuộc tầng lớp jungin, “hạng giữa”, làm thông dịch. Nhà ông ở phường Minh Lễ (Myeongnye), gần nhà thờ chính tòa Myeongdong ngày nay. Các sử gia nhấn mạnh việc quý tộc và dân thường ngồi chung một phòng và gọi nhau là anh em. Các hạng người chương kể, từ yangban xuống nô lệ, là các tầng lớp của xã hội Joseon như Lee Ki-baik mô tả.

Ông bị bắt năm 1785, bị đày, và mất vì các vết thương vào năm 1786. Người ta thường coi ông là vị tử đạo đầu tiên của Hội Thánh Triều Tiên.

Chuyện nhóm tín hữu tự lập hàng giáo phẩm vào năm 1786 có trong Dallet. Việc họ viết thư sang hỏi giám mục Bắc Kinh, Đức cha Alexandre de Gouvea, một tu sĩ Phanxicô người Bồ Đào Nha, được ghi vào các năm 1789 và 1790. Họ cử người đưa thư, và vâng lời ngay khi nhận được hồi âm.

Khi việc để tang thành một vụ án

Lệnh cấm lễ nghi tổ tiên của Rôma được kể ở chương 108. Thư năm 1790 của Đức cha Gouvea nhắc lại lệnh cấm ấy.

Phaolô Doãn Trì Trung (Yun Ji-chung) và người anh họ Giacôbê Quyền Thượng Nhiên (Kwon Sang-yeon) không cúng tế khi mẹ ông Yun mất, và đem đốt các bài vị. Các quan khuyên họ rút lại, họ không chịu. Cả hai bị chém đầu ở Jeonju ngày 8 tháng Chạp năm 1791. Điều này có trong Dallet và các sách sử Hàn Quốc. Năm 2014, cả hai được phong chân phước. Câu nói đốt bài vị còn nặng hơn giết người là cách người kể gói lại phản ứng của người đương thời.

Lời buộc “không cha không vua” là lời buộc của các nhà Nho Triều Tiên. Nó rất giống lời buộc tội người Công giáo ở Việt Nam, chuyện chương 125 kể.

Người đàn bà giấu linh mục

Cha Giacôbê Chu Văn Mô (Zhou Wenmo; tiếng Hàn là Ju Mun-mo) là linh mục người Hoa. Ngài vào Triều Tiên cuối năm 1794, còn các tường thuật Hàn Quốc cũng nói đến đầu năm 1795. Ngài là linh mục đầu tiên đến xứ này.

Bà Colômba Khương Hoàn Thục (Kang Wan-suk) giấu ngài sáu năm và lo tổ chức cộng đoàn. Năm 1795, cảnh sát suýt bắt được cha. Có người giúp việc bị xử tử, và con số ba người là cách đọc có cơ sở từ Dallet. Con số khoảng mười ngàn tín hữu vào năm 1800 cũng là con số của Dallet.

Cuốn giáo lý bằng Hangeul là Chủ giáo yếu chỉ (Jugyo yoji) của Augustinô Đinh Nhược Chung (Jeong Yak-jong). Vua Sejong đặt ra bảng chữ này vào những năm 1440 để dân thường đọc được, các văn bản ghi năm 1443 và 1446. “Chữ đàn bà” là cách gọi miệt thị của các học giả thời ấy. Em trai ông, Đinh Nhược Dung (Jeong Yak-yong), là một học giả lừng danh và bị đày mười tám năm sau 1801. Con trai ông, Phaolô Jeong Ha-sang, đi Bắc Kinh nhiều chuyến và viết thư cho giáo hoàng, theo Dallet và hồ sơ phong thánh năm 1984.

Năm 1801

Vua Jeongjo mất năm 1800. Con ông là Sunjo mới mười tuổi, và một bà thái hậu nắm triều chính. Năm 1801, Lý Thừa Huân, Đinh Nhược Chung, bà Colômba và cha Chu bị xử tử. Cha Chu tự ra nộp mình. Lý Thừa Huân từng nhiều lần chối đạo, vì thế ông không nằm trong số những vị được phong thánh hay chân phước.

Lá thư lụa: Hoàng Tự Vĩnh (Hwang Sa-yeong), hai mươi sáu tuổi, viết cho giám mục Bắc Kinh trên một tấm lụa, xin ngài vận động các cường quốc phương Tây gửi chiến thuyền. Thư bị bắt. Ông bị xử tử bằng hình phạt phân thây. Bản gốc được tìm thấy trong văn khố triều đình vào cuối thế kỷ XIX và nay ở Văn khố Vaticanô. Chương nói thẳng điều này, và điều ấy giúp ta hiểu nỗi sợ của triều đình. Ở Việt Nam cũng có một nỗi sợ tương tự (chương 125).

Những làng trên núi

Nghề làm gốm onggi (chum vại) và nghề đốt than gắn với các làng Công giáo ẩn náu. Điều này theo các nghiên cứu về lịch sử Công giáo Triều Tiên.

Giáo khu Triều Tiên được lập năm 1831 dưới thời Đức Grêgôriô XVI và giao cho Hội Thừa sai Paris. Vị giám mục đầu tiên, Đức cha Bruguière, chết dọc đường năm 1835. Cha Pierre Maubant vào Triều Tiên năm 1836, cha Jacques Chastan và Đức cha Laurent Imbert vào năm 1837. Năm 1839, cả ba tự ra nộp mình và bị chém ngày 21 tháng Chín năm 1839.

Thánh Anrê Kim Đại Kiến

Ba thiếu niên được gửi đi năm 1836 là Kim Đại Kiến (Kim Tae-gon), Thôi Dương Nghiệp (Choe Yang-eop) và Thôi Phương Tế (Choe Bang-je). Em thứ ba chết vì bệnh ở Macao năm 1837. Ông cố của Anrê Kim chết trong tù năm 1814, còn cha ngài, thánh Ignatiô Kim Tế Chuẩn, bị chém năm 1839.

Ngày 17 tháng Tám năm 1845, Đức cha Jean-Joseph Ferréol truyền chức cho ngài ở Kim Gia Hạng (Jinjiaxiang), gần Thượng Hải. Chiếc thuyền Raphael chở Đức cha, cha Antoine Daveluy và mười một tín hữu Triều Tiên.

Ngài bị bắt tháng Sáu năm 1846 và bị chém ngày 16 tháng Chín năm 1846 ở Saenamteo, hai mươi lăm tuổi. Lời cuối của ngài được Dallet ghi lại. Câu trong chương, “Nếu tôi đã giao tiếp với người nước ngoài, thì đó là vì đạo của tôi và vì Chúa của tôi”, là cách tiếng Việt diễn đạt lời ấy. Vì chưa đối chiếu được từng chữ với nguyên bản, bạn nên xem đó là lời truyền lại sát ý chứ chưa chắc từng chữ.

Cha Tôma Thôi Dương Nghiệp thụ phong năm 1849. “Linh mục của mồ hôi” là danh hiệu người Hàn Quốc dành cho ngài. Ngài mất ngày 15 tháng Sáu năm 1861, bốn mươi tuổi. Năm 2016, ngài được tôn phong “đấng đáng kính”, bước đầu trên đường phong chân phước.

Năm 1866

Cuộc bách hại do quan nhiếp chính Đại Viện Quân (Heungseon Daewongun) ra lệnh. Chín thừa sai Pháp bị giết, trong đó có hai Đức cha Siméon-François Berneux và Antoine Daveluy. Khoảng tám ngàn tín hữu bị giết. Chương nói con số ấy có lẽ bằng một phần ba số tín hữu cả nước; tỉ lệ này là ước chừng của người kể, vì nguồn chỉ cho con số khoảng tám ngàn. Đồi Jeoldusan, “núi đầu rơi”, nay là một đền thánh.

Về cuộc viễn chinh của Pháp: tháng Mười năm 1866, đô đốc Roze đem bảy chiến hạm đánh đảo Ganghwa. Quân Pháp đốt thư viện hoàng gia Oegyujanggak và mang đi nhiều sách quý. Cha Félix-Clair Ridel, người đã thoát sang Trung Hoa trên một chiếc thuyền nhỏ, báo tin cho phía Pháp. Năm 2011, nước Pháp trả các cuốn sách ấy cho Hàn Quốc dưới hình thức cho mượn dài hạn.

Một trăm lẻ ba vị

Năm 1886 là năm hiệp ước giữa Pháp và Triều Tiên. Nhà thờ Myeongdong khánh thành năm 1898, do cha Eugène Coste vẽ kiểu.

Ngày 6 tháng Năm năm 1984, Đức Gioan Phaolô II tuyên thánh cho một trăm lẻ ba vị tử đạo ở Seoul. Đó là lễ tuyên thánh đầu tiên cử hành ngoài Rôma trong thời hiện đại. Trong một trăm lẻ ba vị có mười vị là người Pháp, số còn lại là người Triều Tiên. Hội Thánh mừng nhớ các ngài vào ngày 20 tháng Chín.

Ngày 16 tháng Tám năm 2014, Đức Phanxicô phong chân phước cho Phaolô Doãn Trì Trung và một trăm hai mươi ba bạn của ông ở Gwanghwamun, Seoul.

Người Công giáo Hàn Quốc chiếm khoảng mười một phần trăm dân số Nam Hàn, nên chương viết “hơn năm triệu”. Về Hội Thánh ở Bắc Triều Tiên, hầu như không ai biết rõ.

Chuyện năm 1839: Đức cha Imbert bị chém ngày 21 tháng Chín năm 1839, còn thánh Anrê Dũng Lạc bị chém ngày 21 tháng Chạp năm 1839. Chỗ so sánh giữa hai Hội Thánh là lời riêng của người viết.

Những người trong chương

Phêrô Lý Thừa Huân (Yi Seung-hun) và Lý Bích (Yi Byeok), hai học giả.

Thômas Kim Phạm Vũ (Kim Beom-u), người thông dịch có nhà là nơi họp của những tín hữu đầu tiên.

Alexandre de Gouvea, giám mục Bắc Kinh.

Phaolô Doãn Trì Trung (Yun Ji-chung) và Giacôbê Quyền Thượng Nhiên (Kwon Sang-yeon), hai chân phước.

Giacôbê Chu Văn Mô (Zhou Wenmo), linh mục.

Colômba Khương Hoàn Thục (Kang Wan-suk) và Augustinô Đinh Nhược Chung (Jeong Yak-jong), hai chân phước.

Alexanđê Hoàng Tự Vĩnh (Hwang Sa-yeong), người viết lá thư lụa.

Laurent Imbert, Pierre Maubant và Jacques Chastan, ba vị thánh.

Anrê Kim Đại Kiến (Kim Tae-gon), linh mục, thánh.

Tôma Thôi Dương Nghiệp (Choe Yang-eop), linh mục.

Jean-Joseph Ferréol, giám mục.

Đại Viện Quân (Heungseon Daewongun), quan nhiếp chính.

Gioan Phaolô II và Phanxicô, hai giáo hoàng.

Anrê Dũng Lạc, thánh.

Những nơi trong chương

Bắc Kinh, với nhà thờ Bắc Đường. Hán Thành (Seoul), với phường Minh Lễ, Myeongdong, Saenamteo, Jeoldusan và sông Hán. Thiên Chân Am. Jinsan. Macao. Thượng Hải và Kim Gia Hạng. Đảo Ganghwa. Hà Nội và Ô Cầu Giấy.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy tìm lá thư cuối cùng của thánh Anrê Kim Đại Kiến gửi các tín hữu, viết trong tù trước khi ngài chết. Rồi đọc lại thư của thánh Phaolô Lê Bảo Tịnh (chương 125): hai lá thư của hai Hội Thánh, cùng một thời, cùng một đức tin.

Về bối cảnh lịch sử, cuốn A New History of Korea của Lee Ki-baik vẽ rõ khung cảnh xã hội. Cuốn Catholics and Anti-Catholicism in Chosŏn Korea của Donald Baker và Franklin Rausch (Nhà xuất bản Đại học Hawai‘i) kể câu chuyện những người Công giáo này từ chính các hồ sơ.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 108 (Ricci và lệnh cấm lễ nghi), chương 109 (Hội Thừa sai Paris), chương 118 (năm 1773) và chương 125 (Việt Nam).

Trở lại chương 126