Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 128

Kiểm chứng chương 128: Những người anh em Tin Lành: từ Thanh giáo đến Azusa

Đọc xong chương 128, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao biết Wesley cảm thấy gì trong căn phòng ở phố Aldersgate, người Moravian có thật đã hát giữa cơn bão không, và những con số về phong trào Ngũ Tuần từ đâu ra. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.

Chương kể về thế giới Tin Lành từ khoảng năm 1560 đến năm 1910. Đó là bối cảnh để hiểu phong trào đại kết (chương 149) và làn sóng Ngũ Tuần (các chương 160 và 174).

Nguồn chính gồm:

  • Nhật ký của John Wesley, mục ngày 24 tháng Năm năm 1738;
  • Thư gửi một người Công giáo Rôma của Wesley (1749);
  • Pia Desideria của Spener (1675);
  • Hành trình của người hành hương (The Pilgrim’s Progress) của Bunyan (1678);
  • bài giảng năm 1792 của William Carey;
  • tờ báo The Apostolic Faith (Đức tin Tông truyền) của phong trào Azusa (1906 đến 1908).

Muốn có một cái nhìn tổng quát, bạn có thể đọc các phần về thế giới Tin Lành trong cuốn Christianity: The First Three Thousand Years của Diarmaid MacCulloch (2009).

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Phố Aldersgate

John Wesley sinh năm 1703, nên năm 1738 ba mươi bốn tuổi. Ông là người con thứ mười lăm ở Epworth, mẹ ông là bà Susanna. Vụ cháy nhà xứ xảy ra khi ông năm tuổi. Ở Oxford, ông cùng người em Charles dẫn đầu Câu lạc bộ Thánh (Holy Club), và các thành viên bị chế nhạo là Methodist. Chuyện này có trong Nhật ký của chính Wesley và trong cuốn Reasonable Enthusiast của Henry Rack.

Ông ở Georgia từ năm 1735 đến năm 1737.

Cơn bão xảy ra tháng Giêng năm 1736, trên con tàu đi sang Mỹ, và người Moravian vẫn tiếp tục hát thánh vịnh. Wesley chép chuyện ấy trong Nhật ký ngày 25 tháng Giêng năm 1736. Chương đặt đúng chiều: đó là chuyến đi sang Mỹ, không phải chuyến về.

Chữ “ấm lên lạ lùng” (strangely warmed) vào khoảng chín giờ kém mười lăm là theo Nhật ký ngày 24 tháng Năm năm 1738. Đêm ấy người ta đọc to lời tựa thư gửi tín hữu Rôma của Luther.

Về Công đồng Vaticanô II, chương nói lại ý trong giáo huấn của Công đồng bằng lời riêng: ai đã chịu phép rửa và tin Đức Kitô thì xứng đáng mang danh Kitô hữu. Ý này có trong Sắc lệnh về Hoạt động Đại kết, Unitatis Redintegratio, số 3, đọc được ở vatican.va.

Những người muốn làm sạch Giáo hội

Giải pháp của nữ vương Elizabeth I đến năm 1559. Người Thanh giáo mang tên ấy từ những năm 1560. Cuốn Reformation của Diarmaid MacCulloch kể chuyện này. Cuốn Kinh Thánh họ yêu nhất là bản Genève.

Tàu Mayflower đến Plymouth năm 1620. Các Pilgrim là những người Thanh giáo ly khai, đã cắt đứt hẳn với Giáo hội Anh. Năm 1630, John Winthrop, trong bài giảng A Model of Christian Charity, nói về một thành xây trên đồi, nơi mắt cả thế giới đổ dồn vào. Chương diễn lại ý ông bằng lời riêng. Hình ảnh này ông mượn từ Tin Mừng Mátthêu 5,14. Câu “Một thành xây trên núi không thể bị che giấu.” trong chương là lấy từ đó; bạn có thể đối chiếu với bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ.

Vua Charles I bị chém đầu năm 1649, ngôi vua trở lại năm 1660, và khoảng hai ngàn mục sư mất bục giảng năm 1662, biến cố mà sử Anh gọi là Great Ejection.

John Bunyan bị tù từ năm 1660 đến năm 1672, và có thể còn bị giam ngắn một lần nữa quanh năm 1676–1677. Hành trình của người hành hương ra đời năm 1678, và các sử gia đồng ý rằng ông viết sách trong tù. Mấy dòng mở đầu chương trích, về hoang mạc của thế gian này và giấc mơ, là của chính cuốn sách, nay thuộc phạm vi công cộng; bản tiếng Việt là của sách này. Nhận xét rằng đó là cuốn sách được đọc nhiều nhất bằng tiếng Anh sau Kinh Thánh là đánh giá thường gặp, không phải một con số đã đếm.

Lòng đạo trong tim

Spener in Pia Desideria năm 1675. Francke mở trại mồ côi ở Halle năm 1698. Chuyện mấy đồng tiền trong hòm người nghèo là từ chính lời kể của Francke. Năm 1706, phái bộ truyền giáo Đan Mạch và Halle đến Tranquebar, một thương điếm Đan Mạch ở Ấn Độ.

Về Zinzendorf và Herrnhut:

  • làng Herrnhut được lập năm 1722;
  • ngày 13 tháng Tám năm 1727, cuộc phục hưng xảy ra trong một buổi lễ Tiệc Thánh;
  • từ đó việc cầu nguyện nối tiếp không dứt khoảng một trăm năm;
  • năm 1732, Leonard Dober và David Nitschmann giương buồm sang St. Thomas.

Tên Herrnhut có nghĩa là “Chúa canh giữ”. Chuyện họ sẵn sàng tự bán mình làm nô lệ là lời truyền lại, vì thế chương viết “người ta kể rằng”, và viết như vậy là đúng.

Về Jan Hus, xem chương 84.

Wesley trên lưng ngựa

Năm 1739, ở Bristol, Wesley bắt đầu giảng ngoài trời. Hình ảnh nước mắt vạch những đường trắng trên mặt thợ mỏ là từ Nhật ký của Whitefield, nói về chuyện Whitefield giảng, và chương kể đúng như thế. Nỗi ngần ngại của Wesley về việc giảng ngoài trời có trong Nhật ký của ông năm 1739. Câu ông coi cả thế giới là giáo xứ của mình được kể lại từ thư ông gửi John Clayton, và chương nói bằng lời riêng.

Wesley đi chừng bốn trăm ngàn cây số và giảng chừng bốn mươi ngàn bài. Charles Wesley viết khoảng sáu ngàn bài thánh ca. Nhiều nguồn ghi các con số này. Bài “Hark! The Herald Angels Sing” và “Love Divine, All Loves Excelling” có trong bất kỳ sách thánh ca nào.

Wesley sống và chết như một giáo sĩ Anh giáo, và chỉ sau khi ông mất người Giám Lý mới lập Hội Thánh riêng. Lá thư năm 1749 gửi một người Công giáo Rôma là có thật.

Lá thư cuối cùng Wesley viết, ngày 24 tháng Hai năm 1791, gửi cho Wilberforce, và ông qua đời ngày 2 tháng Ba. Chương nói theo ý lá thư, không dùng nguyên văn. Nước Anh cấm buôn bán nô lệ năm 1807 và chấm dứt chế độ nô lệ năm 1833. Thư In supremo apostolatus của Đức Grêgôriô XVI lên án việc buôn bán ấy đề năm 1839. Xem chương 103. Đoạn so sánh giữa người Tin Lành và Hội Thánh Công giáo về cuộc chiến này là nhận định của người kể.

Những cuộc Tỉnh thức

Cuộc Đại Tỉnh thức thứ nhất diễn ra khoảng những năm 1730 đến 1740. Bài giảng Sinners in the Hands of an Angry God (Những tội nhân trong tay một Thiên Chúa giận dữ) của Jonathan Edwards được giảng ở Enfield năm 1741, lúc ông là mục sư ở Northampton. Cuốn Autobiography của Franklin ghi ước lượng của ông rằng giọng Whitefield có thể vang tới ba mươi ngàn người.

Buổi họp lều trại ở Cane Ridge diễn ra năm 1801.

Đi đến tận cùng trái đất

William Carey giảng bài ở Nottingham năm 1792, kêu gọi thính giả mong đợi những điều lớn lao nơi Thiên Chúa và dám làm những điều lớn lao cho Thiên Chúa. Chương diễn lại bằng lời riêng. Ông giương buồm sang Ấn Độ năm 1793 và mất ở đó năm 1834, lập trường cao đẳng Serampore năm 1818. Sắc lệnh cấm sati đến năm 1829. Chuyện ông dịch sắc lệnh ngay trong ngày nó đến là truyền thống trong gia đình, được kể trong tiểu sử Carey của Marshman, và chương nói rõ là “người nhà ông kể”.

Hudson Taylor lập Hội Truyền giáo Nội địa Trung Hoa năm 1865.

David Livingstone sống từ năm 1813 đến năm 1873. Hai người bạn đồng hành của ông, Chuma và Susi, khiêng thi hài ông ra bờ biển.

Năm 1911, Hội Liên hiệp Kitô hữu và Truyền giáo (Christian and Missionary Alliance) đổ bộ lên Đà Nẵng.

William Booth bắt đầu giảng ở Đông Luân Đôn năm 1865. Nhóm của ông lấy tên Đội quân Cứu Thế (Salvation Army) năm 1878, và nay có mặt ở hơn một trăm ba mươi nước. Câu ông nói không thể giảng đạo cho một cái bụng đang đói là truyền thống của Đội quân Cứu Thế, và chương kể đúng theo cách ấy.

Phố Azusa, năm 1906

William Seymour sinh năm 1870, cha mẹ từng là nô lệ. Các buổi nhóm bắt đầu vào tháng Tư năm 1906 ở số 312 phố Azusa, Los Angeles. Ông từng nghe lớp học của Charles Parham ở Houston từ hành lang. Cuốn Azusa Street (1925) của Frank Bartleman nhắc đến bức tường màu da đã được rửa sạch. Chương nói bằng lời riêng. Người tham dự thuộc nhiều sắc tộc.

Về lễ Hiện Xuống, xem sách Công vụ Tông đồ 2,1-4 và chương 6 của bộ sách này. Câu của Luca, “Tất cả đều được đầy Thánh Thần, và bắt đầu nói các thứ tiếng khác, tùy theo Thánh Thần ban cho khả năng nói.”, là Cv 2,4; bạn có thể đối chiếu với bản của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ.

Số tín hữu Ngũ Tuần và đặc sủng hôm nay được ước tính từ khoảng năm trăm triệu đến sáu trăm triệu, tùy cách đếm. Chương viết “hàng trăm triệu”, như thế là thận trọng.

Edinburgh

Hội nghị Edinburgh năm 1910 có khoảng một ngàn hai trăm đại biểu, và John R. Mott làm chủ tịch. Người Công giáo và Chính thống giáo vắng mặt. Xem chương 149. Đoạn kết là suy nghĩ riêng của người viết.

Những người trong chương

John Wesley và Charles Wesley, hai giáo sĩ Anh giáo.

George Whitefield, nhà giảng thuyết.

John Winthrop, người lãnh đạo thuộc địa Massachusetts.

John Bunyan, nhà văn.

Philipp Jakob Spener và August Hermann Francke, hai mục sư.

Nicolaus von Zinzendorf, bá tước.

Jonathan Edwards, nhà thần học.

William Wilberforce, chính khách.

William Carey, Hudson Taylor và David Livingstone, các nhà truyền giáo.

William Booth, người sáng lập Đội quân Cứu Thế.

William Seymour, mục sư.

Martin Luther và Jan Hus.

Những nơi trong chương

Luân Đôn, với phố Aldersgate và khu Đông Luân Đôn. Georgia. Plymouth và Massachusetts. Bedford. Frankfurt, Halle và Herrnhut. St. Thomas, ở vùng Caribê. Bristol và Kingswood. Northampton và Cane Ridge. Serampore. Trung Hoa. Đà Nẵng. Los Angeles, với phố Azusa. Edinburgh.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc Thư gửi một người Công giáo Rôma của Wesley năm 1749, có miễn phí trong nhiều thư viện trực tuyến. Lá thư ngắn, và là lời của một người Tin Lành thế kỷ XVIII nói với người Công giáo bằng giọng mà phải hai trăm năm sau mới thành phổ biến. Rồi đọc Nhật ký của ông ngày 24 tháng Năm năm 1738, có miễn phí ở Christian Classics Ethereal Library, ccel.org.

Muốn đọc rộng hơn, Christianity: The First Three Thousand Years của Diarmaid MacCulloch là cuốn tổng quan một tập hay nhất. Cuốn Reasonable Enthusiast của Henry Rack là tiểu sử chuẩn của Wesley.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 6 (lễ Hiện Xuống), chương 84 (Jan Hus), các chương 91 đến 95 (Cải cách), chương 103 (những con tàu nô lệ), chương 112 (những cuộc chiến nhân danh Chúa), các chương 135 đến 138 (truyền giáo thế kỷ XIX), chương 149 (đại kết), chương 151 (Canh tân Đặc sủng) và các chương 160 và 174 (làn sóng Ngũ Tuần).

Trở lại chương 128