Tư liệu chương 129
Kiểm chứng chương 129: Đức Piô IX: ba mươi hai năm giữa bão
Đọc xong chương 129, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: giáo hoàng có thật cải trang trốn khỏi Rôma không, bản Syllabus thật sự nói gì, và vụ cậu bé Mortara được ghi lại đến đâu. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi phần của chương được lần lại đến nguồn, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại, chuyện nào là nhận định của người viết.
Chương kể triều đại dài nhất của một giáo hoàng sau thánh Phêrô: Đức Piô IX, từ năm 1846 đến năm 1878. Chương kể thẳng cả vụ Mortara, một trang mà người Công giáo hôm nay đọc không khỏi đau lòng.
Nguồn chính là chính các văn kiện của Đức Piô IX: Ineffabilis Deus, Quanta Cura và Syllabus. Thêm vào đó là hồi ký của những người có mặt, như đại sứ Pháp, công tước d’Harcourt, và nữ bá tước Teresa Spaur, báo chí thời ấy, và hồ sơ gia đình Mortara, được sử gia David Kertzer nghiên cứu trong cuốn The Kidnapping of Edgardo Mortara (Vụ bắt cóc Edgardo Mortara, 1997). Hai tiểu sử cân bằng là Pio Nono của E. E. Y. Hales (1954) và bộ tiểu sử ba tập bằng tiếng Ý của Giacomo Martina.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Đêm 24 tháng Mười Một năm 1848
Cuộc trốn được kể trong hồi ký của nữ bá tước Spaur và một số nguồn khác. Giáo hoàng cải trang làm linh mục thường. Công tước d’Harcourt ngồi nói to trong phòng làm việc để người bên ngoài tưởng buổi tiếp kiến vẫn đang diễn ra. Nữ bá tước đợi ở ngoài với cỗ xe thứ hai và giới thiệu ngài là cha tuyên úy của mình. Đức Piô IX sinh ngày 13 tháng Năm năm 1792 nên năm ấy năm mươi sáu tuổi. Cảnh dân Rôma tháo ngựa kéo xe ngài hai năm trước là một nét sống động của người kể; còn cơn sốt “Viva Pio Nono” thì được ghi chép đầy đủ, như phần sau cho thấy.
Bá tước Pellegrino Rossi bị đâm ngày 15 tháng Mười Một năm 1848, trên bậc thềm Palazzo della Cancelleria. Ngày 16 tháng Mười Một, đám đông vây điện Quirinale, và giám chức Giovanni Battista Palma bị bắn chết bên cửa sổ. Cả hai việc đều kể đúng như các nguồn ghi.
Cuộc lưu vong không dừng ở Gaeta. Hales cho biết các mốc: giáo hoàng rời Rôma ngày 24–25 tháng Mười Một năm 1848 và trở về ngày 12 tháng Tư năm 1850. Đó là “mười sáu tháng” ở Gaeta và Portici. Hồng y Giacomo Antonelli, người sau đó trở thành quốc vụ khanh của ngài, giữ chức ấy từ năm 1848 đến năm 1876.
Giáo hoàng của tự do
Giovanni Maria Mastai Ferretti sinh ở Senigallia. Thời trẻ ngài mắc bệnh động kinh, thời ấy là điều cản việc lên bàn thờ. Trở ngại được gạt sang một bên và ngài thụ phong năm 1819 (Hales; Martina). Từ năm 1823 đến 1825, ngài đi theo một phái đoàn của Tòa Thánh sang Chile, nên là giáo hoàng đầu tiên từng đến châu Mỹ. Ngài làm giám mục Spoleto năm 1827 và Imola năm 1832.
Ngài đắc cử ngày 16 tháng Sáu năm 1846, năm mươi bốn tuổi. Mật nghị kéo dài hai ngày, và lời phủ quyết của nước Áo đến muộn (Hales; Wikipedia, mục “1846 papal conclave”). Việc ngài lấy hiệu Piô để nhớ Đức Piô VII, vị giáo hoàng từng đối đầu với Napoléon, là một suy đoán có cơ sở, Hales nêu đó là lý do có thể nhất. Lệnh ân xá đến ngày 16 tháng Bảy năm 1846.
Cơn sốt “Viva Pio Nono” được ghi chép đầy đủ. Ý tưởng một liên bang Ý do giáo hoàng đứng đầu là của Vincenzo Gioberti, trong cuốn Del primato morale e civile degli Italiani (Về ưu thế luân lý và dân sự của người Ý, 1843). Thư của Mazzini gửi Đức Piô IX năm 1847 còn giữ lại, và năm 1847 có một buổi họp lớn ở New York ủng hộ ngài. Lời của Metternich, rằng ông sẵn sàng đối phó mọi chuyện trừ một giáo hoàng theo tự do, là một câu truyền tụng được ghi trong Hales. Vì thế chương viết “được cho là có nói”.
Năm 1848
Ngày 29 tháng Tư năm 1848, Đức Piô từ chối tuyên chiến với nước Áo. Nền Cộng hòa Rôma được tuyên bố ngày 9 tháng Hai năm 1849, với Garibaldi trong số những người giữ thành. Quân Pháp chiếm lại Rôma vào tháng Bảy năm 1849, và Đức Piô trở về ngày 12 tháng Tư năm 1850. Lính Pháp ở lại khoảng hai mươi năm, đến cuộc chiến năm 1870.
Việc người trở về không còn là người của năm 1846 là nhận định chung của các sử gia, không phải điều ghi trong một văn bản riêng lẻ nào.
Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội
Đức Piô viết cho các giám mục khắp thế giới trong thông điệp Ubi Primum, đề ngày 2 tháng Hai năm 1849, từ Gaeta. Phần lớn các giám mục ủng hộ việc định tín.
Ngày 8 tháng Mười Hai năm 1854, ngài ban tông hiến Ineffabilis Deus trong Đền thờ Thánh Phêrô, với khoảng hai trăm hồng y, tổng giám mục và giám mục có mặt. Nhiều nhân chứng kể chuyện ngài rưng rưng khi đọc. Chương trích câu định tín; câu tiếng Việt là bản dịch của chính sách này, dựa trên bản tiếng Anh ở papalencyclicals.net. Toàn văn dễ tìm trên mạng ở trang ấy, và đoạn định tín nằm trong bộ Denzinger, các số 2800 đến 2804.
Cột Đức Mẹ Vô Nhiễm ở Piazza di Spagna được dựng năm 1857, và mỗi ngày 8 tháng Mười Hai các giáo hoàng vẫn đến đặt hoa ở đó.
Về Murillo, xem chương 100. Về Lộ Đức, xem chương 130.
Cậu bé Mortara
Các sự kiện lấy từ nghiên cứu của Kertzer về hồ sơ gia đình và hồ sơ của Hội Thánh.
Tối ngày 23 tháng Sáu năm 1858, ở Bologna, cảnh sát của Tòa Thánh đến đưa đi một cậu bé sáu tuổi, Edgardo Mortara. Cô giúp việc của gia đình, Anna Morisi, đã lén rửa tội cho em khi em ốm. Chương theo sát cách Kertzer thuật lại.
Phản đối đến từ Napoléon III, từ các tổ chức Do Thái ở châu Âu và châu Mỹ, và từ nhiều người Công giáo. Ngài Moses Montefiore đến tận Rôma và không được tiếp. Liên minh Do Thái Hoàn vũ (Alliance Israélite Universelle) lập năm 1860, sau vụ này (Kertzer, các chương 10 và 11). Non possumus, “chúng tôi không thể”, là một câu Đức Piô IX thường nói.
Về sau Edgardo Mortara vào dòng Kinh sĩ Latêranô và lấy tên Piô Maria. Ông thụ phong năm 1873 và đi giảng ở nhiều nước. Năm 1870, khi Rôma thất thủ, ông mười chín tuổi, được tự do về nhà và đã ở lại (Kertzer, các chương 15 và 16). Ông mất năm 1940 tại tu viện Bouhay, gần Liège bên nước Bỉ. Nghiên cứu của Kertzer cho thấy về sau chính ông đã bênh vực Đức Piô IX.
Về giáo huấn hôm nay: Bộ Giáo luật năm 1983, điều 868, đòi phải có sự đồng ý của ít nhất một người cha hoặc người mẹ khi rửa tội cho trẻ em, trừ khi trẻ đang nguy tử. Từ thế kỷ XIII, thánh Tôma Aquinô đã lập luận chống việc rửa tội cho trẻ em Do Thái trái ý cha mẹ (Summa Theologiae, phần 3, vấn nạn 68, điều 10). Năm 2023, đạo diễn Marco Bellocchio làm phim Rapito (Bị bắt cóc) về vụ này.
Tuyên chiến với thời đại
Năm 1859 và 1860, Piemonte và Garibaldi thống nhất phần lớn nước Ý, và Nước Giáo hoàng mất phần lớn đất đai năm 1860. Lính Zouave của giáo hoàng là những người tình nguyện, mang tên một trung đoàn thuộc địa Pháp; từ năm 1868 có cả người Canada đến từ Québec. Lính Zouave cùng quân Pháp đẩy lui quân tình nguyện của Garibaldi ở Mentana, tháng Mười Một năm 1867.
Quanta Cura và Syllabus cùng đề ngày 8 tháng Mười Hai năm 1864, đúng mười năm sau tín điều. Syllabus liệt kê tám mươi mệnh đề. Mệnh đề cuối, số tám mươi, được lấy từ bài nói Jamdudum Cernimus năm 1861. Chương trích mệnh đề ấy, câu “Giáo hoàng Rôma có thể và phải hòa giải, thỏa hiệp với tiến bộ, chủ nghĩa tự do và nền văn minh hiện đại”. Đó là chính lời mệnh đề, theo bản dịch tiếng Anh ở papalencyclicals.net; bản tiếng Việt là của chính sách này. Trong Quanta Cura, mục 3, giáo hoàng nhắc lại chữ của Đức Grêgôriô XVI trong thông điệp Mirari Vos, mục 14, gọi tự do lương tâm là deliramentum, nghĩa là điên rồ. Các văn bản ấy có trong Denzinger, các số 2901 đến 2980.
Năm 1865, giám mục Félix Dupanloup ở Orléans cho in cuốn sách mỏng phân biệt “luận đề”, tức lý tưởng, và “giả thuyết”, tức hoàn cảnh thực tế. Khoảng sáu trăm ba mươi giám mục viết thư cảm ơn ông. Tuyên ngôn về Tự do Tôn giáo, Dignitatis Humanae, của Công đồng Vaticanô II (1965) dạy rằng không ai bị ép hành động trái lương tâm trong chuyện đức tin. Chương nói lại ý ấy, không trích nguyên văn.
Sổ hộ tịch và Kulturkampf
Ở Ý, bộ luật dân sự năm 1865, có hiệu lực từ năm 1866, buộc cưới trước một viên chức dân sự. Năm 1866–1867, nhiều dòng tu bị đóng cửa.
Chữ Kulturkampf được cho là của nhà khoa học Rudolf Virchow, người ủng hộ Bismarck. Dòng Tên bị trục xuất năm 1872, và các Luật Tháng Năm ra đời năm 1873. Bài nói của Bismarck rằng ông sẽ không bao giờ đi Canossa là năm 1872. Tháng Bảy năm 1874, một thợ trẻ Công giáo tên Kullmann bắn vào Bismarck ở Bad Kissingen (Wikipedia, mục “Kulturkampf”). Đến năm 1876, các giám mục Phổ hoặc đã ở tù hoặc bị đày, và khoảng một ngàn giáo xứ không còn linh mục.
Ludwig Windthorst lãnh đạo Đảng Trung tâm, đảng giữ hơn chín mươi ghế vào năm 1874. Con số ghế là một ước lượng thận trọng rút từ tiểu sử Windthorst của Margaret Anderson. Sau khi Đức Lêô XIII lên ngôi năm 1878, Bismarck lùi từng bước, và phần lớn các đạo luật bị bãi bỏ năm 1886 và 1887.
Porta Pia
Về Công đồng Vaticanô I, xem chương 131. Năm 1868, Đức Piô mời người Chính thống và người Tin Lành đến dự công đồng bằng hai văn thư Arcano Divinae Providentiae và Iam Vos Omnes. Cả hai đều từ chối.
Sáng ngày 20 tháng Chín năm 1870, pháo binh Ý nổ súng gần Porta Pia. Đức Piô chỉ ra lệnh chống cự tượng trưng, và sau vài giờ cờ trắng được kéo lên. Tướng Cadorna chỉ huy khoảng năm mươi ngàn quân, lực lượng của giáo hoàng dưới quyền tướng Kanzler khoảng mười ba ngàn (theo mục “Capture of Rome” trên Wikipedia, nên coi là số ước chừng). Có khoảng bốn mươi chín lính Ý và mười chín lính của giáo hoàng chết. Năm sau, vua Victor Emmanuel II dọn vào điện Quirinale.
“Người tù trong Vatican” là đúng. Giáo hoàng từ chối Đạo luật Bảo đảm (Legge delle Guarentigie) năm 1871. Quy tắc non expedit ngăn người Công giáo Ý đi bầu trong các cuộc bầu cử quốc gia. Hiệp ước Latêranô năm 1929 chấm dứt thế giằng co (chương 141).
Người cha và người tù
Tính vui vẻ ấm áp của Đức Piô và lòng mến mộ dành cho ngài là cách nhìn chung của các sử gia. Quỹ xu thánh Phêrô (Obolo di San Pietro) được tổ chức lại từ năm 1860, và ảnh chụp ngài được bán khắp nơi. Ngài lập hơn hai trăm giáo phận và giáo khu, dựng lại hàng giáo phẩm ở Anh năm 1850 và ở Hà Lan năm 1853, và ngày 8 tháng Mười Hai năm 1870 tuyên bố thánh Giuse bổn mạng toàn Hội Thánh, bằng sắc lệnh Quemadmodum Deus.
Ngài mất ngày 7 tháng Hai năm 1878, sau ba mươi mốt năm bảy tháng làm giáo hoàng. Tựa chương nói “ba mươi hai năm” là cách đếm theo các năm lịch từ 1846 đến 1878, còn trong bài chương viết “ba mươi mốt năm rưỡi”; hai cách nói gần nhau và cùng chỉ một triều đại. Đêm 13 tháng Bảy năm 1881, đám rước đưa thi hài ngài đến nhà thờ Thánh Lôrensô ngoài tường thành bị tấn công, và có người muốn quăng quan tài xuống sông Tibrê. Mộ ngài ở Thánh Lôrensô.
Ngài được phong chân phước ngày 3 tháng Chín năm 2000, cùng với Đức Gioan XXIII. Sự phản đối của các cộng đồng Do Thái là có thật. Nhận định cuối chương là lời riêng của người kể.
Những người trong chương
Piô IX (Giovanni Maria Mastai Ferretti, 1792 đến 1878), giáo hoàng từ 1846 đến 1878, được phong chân phước năm 2000.
Pellegrino Rossi, thủ tướng của Nước Giáo hoàng.
Công tước d’Harcourt, đại sứ Pháp. Teresa Spaur, vợ đại sứ Bavaria.
Grêgôriô XVI, giáo hoàng tiền nhiệm của Đức Piô IX.
Giuseppe Mazzini và Giuseppe Garibaldi, những người đứng đầu nền Cộng hòa Rôma.
Edgardo Mortara, về sau là linh mục Piô Maria. Anna Morisi, cô giúp việc trong nhà Mortara.
Napoléon III, hoàng đế nước Pháp.
Félix Dupanloup, giám mục Orléans.
Otto von Bismarck, thủ tướng nước Đức. Ludwig Windthorst, lãnh đạo Đảng Trung tâm.
Gioan Phaolô II và Gioan XXIII, hai giáo hoàng.
Những nơi trong chương
Rôma: điện Quirinale, Porta Pia, điện Vatican, nhà thờ Thánh Lôrensô ngoài tường thành, sông Tibrê. Gaeta. Senigallia. Chile. Spoleto và Imola. Bologna. Piemonte. Phổ. Bouhay, ở Bỉ.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc đoạn định tín trong Ineffabilis Deus (1854), vài dòng mà người Công giáo nhắc lại mỗi ngày 8 tháng Mười Hai. Toàn văn miễn phí ở papalencyclicals.net. Rồi đọc về vụ Mortara trong cuốn của David Kertzer, để thấy cùng một vị giáo hoàng ấy, trong cùng những năm ấy, đã làm một điều mà Hội Thánh hôm nay không còn làm. Muốn có một tiểu sử công bằng của cả triều đại, bạn có thể thử cuốn Pio Nono của E. E. Y. Hales.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 100 (Murillo và Đức Mẹ Vô Nhiễm), chương 121 (Đức Piô VII), chương 122 (Đức Grêgôriô XVI), chương 130 (Lộ Đức), chương 131 (Vaticanô I), chương 134 (Đức Lêô XIII) và chương 141 (Hiệp ước Latêranô).