Chương 129
1846–1878 · Rôma và châu Âu
- Nơi chốn
- Rôma, Gaeta, Bologna, Berlin, Porta Pia
- Giáo hoàng
- Piô IX
- Hoàng đế
- Napoléon III
Tối ngày 24 tháng Mười Một năm 1848, bên trong Cung điện Quirinale tĩnh mịch ở Rôma, một người đàn ông năm mươi sáu tuổi lặng lẽ cởi bỏ chiếc áo chùng trắng uy nghiêm của vị Giáo hoàng, rồi khoác vào mình bộ y phục đen mộc mạc của một linh mục thường. Ngài đeo cặp kính mắt sẫm màu che bớt ánh nhìn và đội chiếc mũ nỉ rộng vành che khuất vầng trán.
Ở gian phòng khách bên cạnh, Đại sứ Pháp, Công tước d’Harcourt, cố tình ngồi nói chuyện thật to với các tùy viên, cốt để lính canh bên ngoài ngỡ rằng buổi tiếp kiến ngoại giao vẫn đang diễn ra bình thường. Người đàn ông trong bộ áo đen khẽ khàng mở cửa sau, lần theo cầu thang phụ khuất nẻo bước xuống sân, rồi trèo lên một cỗ xe ngựa tầm thường đang chờ sẵn bên cánh cổng ngách.
Bên ngoài cổng thành, kinh thành Rôma đang nằm trọn trong tay quân cách mạng cuồng nộ. Chín ngày trước đó, Bá tước Pellegrino Rossi, vị Thủ tướng triều đình Tòa Thánh, đã bị những kẻ ám sát dùng dao đâm thủng cổ họng ngay trên bậc thềm tòa nhà Nghị viện trước giờ khai mạc. Ngày hôm sau, đám đông vũ trang bao vây Cung điện Quirinale, xả súng như mưa vào các khung cửa sổ khiến một vị giáo sĩ thư ký của Tòa Thánh trúng đạn ngã gục chết ngay tại chỗ. Đội Cận vệ Thụy Sĩ trung kiên bị tước vũ khí.
Cỗ xe ngựa lăn bánh trong đêm, vượt qua các trạm gác ra khỏi cổng thành để đến một ngôi làng hẻo lánh ngoài ngoại ô. Tại đó, phu nhân Đại sứ Bavaria, Nữ Bá tước Teresa Spaur, đã chờ sẵn với một cỗ xe kín đáo khác. Bà giới thiệu với lính tuần tra rằng người đàn ông đeo kính đen đi cùng là vị linh mục tuyên úy riêng của gia đình. Họ vượt biên giới phóng thâu đêm về phương nam, chạy trốn đến Gaeta, một pháo đài kiên cố bên bờ biển thuộc Vương quốc Napoli.
Người tù chạy trốn trong đêm đen hôm ấy chính là Đức Giáo hoàng Piô IX.
Trớ trêu thay: mới hai năm trước, cũng chính dân chúng Rôma đã hân hoan tháo ngựa khỏi xe ngài, tự tay kéo xe đưa ngài đi khắp các ngả đường trong tiếng reo hò vang trời!
Vị Giáo hoàng của tự do và tiếng reo hò “Viva Pio Nono”
Giovanni Maria Mastai-Ferretti sinh năm 1792 tại thị trấn Senigallia bên bờ Adriatic, trong một gia đình quý tộc nhỏ đạo đức. Thời trẻ, chàng mắc chứng động kinh, căn bệnh mà giáo luật thời ấy coi là trở ngại nặng cho chức linh mục.
Thế nhưng nhờ cầu nguyện, các cơn bệnh thưa dần, trở ngại được chuẩn miễn, và ngài thụ phong linh mục năm 1819. Bốn năm sau, vị linh mục trẻ theo phái đoàn Tòa Thánh vượt đại dương sang Chile; nhờ đó, về sau ngài là vị Giáo hoàng đầu tiên từng đặt chân lên châu Mỹ!
Lần lượt coi sóc Tổng Giáo phận Spoleto rồi Giáo phận Imola, ngài nổi tiếng hiền hậu, hay đùa hóm hỉnh, sống khó nghèo và rộng tay giúp người nghèo.
Tháng Sáu năm 1846, Đức Grêgôriô XVI qua đời, các hồng y vào Mật nghị và bầu xong chỉ trong hai ngày. Triều đình Áo toan gửi thư phủ quyết để chặn vị hồng y họ e ngại nhất, nhưng thư đến quá muộn.
Ngày 16 tháng Sáu năm 1846, Đức cha Mastai-Ferretti đắc cử ở tuổi năm mươi tư, lấy tông hiệu là Piô IX để tri ân Đức Piô VII hiền hòa năm xưa.
Lãnh thổ Quốc gia Giáo hoàng bấy giờ là một dải đất rộng lớn cắt ngang miền trung bán đảo Ý, nơi các vị Giáo hoàng cai trị như những ông vua trần thế từ thời Trung Cổ. Kế thừa một bộ máy hành chính nặng nề, lạc hậu, các nhà tù chật ních những tù nhân chính trị từng đòi hiến pháp và đòi độc lập dân tộc, vị tân Giáo hoàng đã lập tức tạo nên một làn sóng giải phóng làm kinh ngạc toàn cầu:
- Chỉ một tháng sau ngày đăng quang, ngày 16 tháng Bảy năm 1846, ngài ban hành sắc lệnh đại xá cho hơn một ngàn tù nhân chính trị và những người lưu vong được trở về đoàn tụ với gia đình.
- Ngài bãi bỏ lệnh cấm xây dựng đường sắt của vị tiền nhiệm, cho lắp đặt hệ thống đèn khí thắp sáng đường phố ban đêm tại Rôma.
- Ngài nới lỏng chế độ kiểm duyệt báo chí, và lần đầu tiên trong lịch sử cho thành lập một Hội đồng Nhà nước có sự tham gia của các đại biểu giáo dân để cố vấn việc quản trị trần thế.

Cả bán đảo Ý và thế giới bùng lên cơn sốt hân hoan! Khắp nẻo đường, người ta hô vang:
“Viva Pio Nono!”, Đức Piô Chín muôn năm!
Ngay cả những người trí thức cấp tiến cả đời chưa từng bước chân vào thánh đường cũng tôn kính ngài như vị cứu tinh của dân tộc.
Thủ tướng Áo Metternich, người suốt ba mươi năm dùng bàn tay sắt dập tắt mọi phong trào tự do châu Âu, đã phải thốt lên trong bàng hoàng: “Tôi đã chuẩn bị tinh thần để đối phó với mọi tình huống trên đời, ngoại trừ việc phải đối đầu với một vị Giáo hoàng mang tư tưởng tự do!”
Linh mục kiêm triết gia Vincenzo Gioberti viết sách cổ võ giấc mơ về một Liên bang Nước Ý thống nhất đặt dưới sự lãnh đạo tinh thần của Giáo hoàng. Tận thành phố New York bên kia đại dương, dân chúng tổ chức các cuộc mít tinh khổng lồ ủng hộ ngài. Ngay cả nhà cách mạng lưu vong khét tiếng Giuseppe Mazzini, kẻ thù số một của giáo triều thời trước, cũng gửi tâm thư thiết tha kêu mời ngài đứng lên dẫn dắt cuộc giải phóng dân tộc Ý!
Năm 1848: mùa xuân các dân tộc và chén đắng tại Gaeta
Thế nhưng, ảo tưởng hòa hợp giữa ngai tòa mục tử phổ quát với chủ nghĩa dân tộc đã nhanh chóng vỡ tan.
Mùa xuân năm 1848, bão cách mạng quét qua châu Âu: Paris, Vienna, Berlin, Milan, Venice. Đó là “Mùa Xuân Của Các Dân Tộc”. Ở miền bắc Ý, Vương quốc Piemonte-Sardinia tuyên chiến với Đế quốc Áo để giải phóng các vùng đất Ý bị chiếm. Những người yêu nước Ý tràn đến Điện Quirinale, đòi Đức Piô IX xuất quân đánh đuổi người Áo ra khỏi bán đảo!

Giữa lòng yêu nước và sứ mạng chủ chăn hoàn vũ, Đức Piô IX chọn dứt khoát. Ngày 29 tháng Tư năm 1848, trong bài diễn từ trước Hồng y đoàn, ngài tuyên bố:
“Với tư cách là người cha chung của mọi dân tộc Công Giáo trên khắp thế giới,
chúng tôi ôm ấp tất cả mọi sắc tộc, mọi quốc gia trong cùng một tình phụ tử thiêng liêng.
Do đó, chúng tôi tuyệt đối không thể nào tuyên chiến chống lại nước Áo, một dân tộc Công giáo anh em!”
Lời tuyên bố ấy giáng xuống như một gáo nước lạnh làm bùng nổ cơn thịnh nộ! Những đám đông từng tung hô ngài là thánh sống bỗng chốc quay ngoắt lại nguyền rủa, gọi ngài là kẻ phản bội dân tộc! Căng thẳng leo thang thành bạo loạn: Thủ tướng Rossi bị ám sát, kinh thành rơi vào hỗn loạn, và ngài buộc phải trốn chạy sang Gaeta trong đêm mưa tháng Mười Một năm 1848.
Ngày 9 tháng Hai năm 1849, tại Rôma, phe cách mạng tuyên bố thành lập Nền Cộng Hòa Rôma thế tục do Giuseppe Mazzini đứng đầu, với sự chỉ huy quân sự của người hùng áo đỏ Giuseppe Garibaldi. Họ ra sắc lệnh bãi bỏ vĩnh viễn quyền cai trị thế tục của Giáo hoàng.
Để cứu vãn Tòa Thánh, Tổng thống Pháp Louis-Napoléon, sau này là Hoàng đế Napoléon III, đã cử một đạo quân viễn chinh sang bao vây kinh thành. Tháng Bảy năm 1849, quân Pháp công phá thành công, đè bẹp nền cộng hòa và trao trả lại quyền kiểm soát thành phố cho Tòa Thánh.
Sau mười bảy tháng lưu vong đắng cay tại Gaeta và Portici, ngày 12 tháng Tư năm 1850, Đức Giáo hoàng Piô IX mới trở về lại Rôma dưới sự bảo vệ của các họng súng quân đội Pháp.
Thế nhưng, vị Giáo hoàng bước chân trở về năm 1850 không còn là con người ôm ấp những giấc mơ cải cách tự do của năm 1846 nữa! Chứng kiến vị thủ tướng thân cận bị đâm chết, người thư ký bị bắn gục và bản thân phải cải trang trốn chạy trong đêm, ngài đi đến một xác tín đau đớn: chủ nghĩa tự do và các phong trào cách mạng thế tục thực chất chỉ dẫn đưa nhân loại đến hận thù, hỗn loạn và đổ máu!
Cánh tay mặt của ngài trong suốt phần đời còn lại là Đức Hồng y Giacomo Antonelli, một chính trị gia ngoại giao vô cùng cứng rắn, thực dụng và bảo thủ. Mọi cải cách tự do thuở ban đầu vĩnh viễn khép lại.
Định tín Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội năm 1854 và tiếng vọng Lộ Đức
Giữa những ngày cay đắng lưu đày ở Gaeta năm 1849, người mục tử ngước lên nương tựa vào Mẹ Thiên Chúa. Ngài gửi thông điệp hỏi ý toàn thể giám mục thế giới về một mầu nhiệm Dân Chúa đã ấp ủ nhiều thế kỷ: Đức Trinh Nữ Maria có được gìn giữ khỏi nguyên tội ngay từ giây phút đầu thai không?
Niềm tin ấy đã cắm rễ sâu trong phụng vụ và nghệ thuật Kitô giáo: danh họa Bartolomé Esteban Murillo xứ Sevilla thế kỷ XVII từng vẽ biết bao bức Đức Mẹ Vô Nhiễm áo trắng choàng khăn xanh, chân đạp vầng trăng khuyết. Đại đa số giám mục khắp năm châu gửi thư về xin Tòa Thánh sớm định tín.
Ngày 8 tháng Mười Hai năm 1854, trong Đền Thờ Thánh Phêrô, trước hơn hai trăm hồng y, tổng giám mục và giám mục từ khắp nơi, Đức Piô IX công bố Tông sắc Ineffabilis Deus, định tín Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội:

“Chúng tôi tuyên bố, công bố và định tín rằng:
Đạo lý cho rằng Đức rất Thánh Trinh nữ Maria, ngay từ giây phút đầu tiên tượng thai,
nhờ ân sủng và đặc ân duy nhất của Thiên Chúa toàn năng,
dựa vào công nghiệp cứu chuộc của Đức Giêsu Kitô Đấng cứu độ loài người,
đã được gìn giữ hoàn toàn tinh tuyền khỏi mọi vết nhơ của Tội Nguyên tổ,
là một chân lý được Thiên Chúa mạc khải, và do đó toàn thể mọi tín hữu buộc phải kiên vững tin nhận!”
Những người có mặt hôm ấy kể lại: khi đọc đến lời định tín, giọng vị Giáo hoàng run lên nghẹn lại; ngài dừng mấy lần, lấy tay gạt nước mắt lăn trên gò má!
Đó là một sự kiện hiếm có: một vị Giáo hoàng, sau khi hỏi ý toàn thể giám mục, tự mình tuyên bố một tín điều mà không cần triệu tập công đồng! Năm 1857, Tòa Thánh dựng một cây cột đá cao vút ở Quảng trường Tây Ban Nha tại Rôma, trên đỉnh đặt tượng đồng Đức Mẹ Vô Nhiễm. Và mỗi lễ 8 tháng Mười Hai, các Giáo hoàng cho đến nay vẫn đến dâng hoa dưới chân Mẹ.
Bốn năm sau, năm 1858, tại một hang đá heo hút bên bờ suối ở Lộ Đức, dưới chân dãy Pyrenees nước Pháp, Đức Mẹ hiện ra mười tám lần với một cô bé thôn quê nghèo, mù chữ, tên Bernadette Soubirous. Khi cô bé rụt rè hỏi tên, Bà chắp tay trước ngực, ngước mắt lên trời và nói bằng thổ âm địa phương:
“Que soy era Immaculada Councepciou”, “Ta là Đấng Vô Nhiễm Nguyên Tội!”
Lời ấy làm rung động hàng triệu tâm hồn, như đóng ấn cho tín điều Đức Piô IX vừa công bố!
Vụ án cậu bé Edgardo Mortara năm 1858 và vết thương lịch sử
Triều đại của Đức Piô IX cũng ghi dấu một trang sử u buồn và đầy giằng xé, một vết thương mà người tín hữu hôm nay khi nhìn lại không khỏi chạnh lòng xót xa: Biến cố cậu bé Edgardo Mortara.
Tối ngày 23 tháng Sáu năm 1858, tại thành phố Bologna, khi ấy thuộc Lãnh thổ Giáo hoàng, lực lượng hiến binh Tòa Thánh bất ngờ gõ cửa tư gia của một gia đình Do Thái giáo buôn bán tên là Momolo Mortara. Họ mang theo lệnh bắt giữ cậu con trai nhỏ mới lên sáu tuổi tên là Edgardo đem về Rôma.
Nguyên do phát xuất từ một câu chuyện đau lòng trước đó: khi Edgardo mới được mười một tháng tuổi và lâm bệnh nặng thập tử nhất sinh, cô người làm Công giáo còn rất trẻ trong nhà tên là Anna Morisi, vì quá sợ hãi đứa bé sẽ chết mà không được lên thiên đàng, đã tự ý lén lút lấy nước rưới lên trán em làm phép Rửa Tội khẩn cấp mà không hề nói cho cha mẹ em biết. Đứa bé qua khỏi; và nhiều năm sau, cô gái buột miệng kể lại sự việc cho người khác nghe.
Theo luật pháp của Quốc gia Giáo hoàng thời bấy giờ, một đứa trẻ một khi đã lãnh nhận Bí tích Rửa Tội thành sự thì về mặt pháp lý và tôn giáo đã là một Kitô hữu; và luật nghiêm cấm một đứa trẻ Công giáo không được phép tiếp tục nuôi dưỡng trong một mái ấm gia đình khác tôn giáo!
Người mẹ ngất lịm, người cha quỳ lạy van xin hoãn lại một ngày trong vô vọng. Cậu bé sáu tuổi bị bế lên cỗ xe ngựa áp giải về kinh thành Rôma, đưa vào nhà nuôi dưỡng các tân tòng.
Biến cố đã châm ngòi cho một làn sóng phẫn nộ dữ dội khắp cõi châu Âu và châu Mỹ!
Hoàng đế Napoléon III nước Pháp, người đang điều quân bảo vệ Rôma, đích thân gửi thư tha thiết xin Giáo hoàng trả cậu bé về cho cha mẹ. Các cộng đồng Do Thái, Tin Lành và cả rất nhiều trí thức Công giáo trên khắp thế giới đều lên tiếng phản đối kịch liệt hành vi cưỡng bách ấy. Nhà từ thiện Sir Moses Montefiore, thủ lãnh cộng đồng Do Thái tại Anh, đã lặn lội sang tận Rôma xin yết kiến để nài xin nhưng bị giáo triều từ chối tiếp đón. Hai năm sau thảm kịch ấy, làn sóng bất bình quốc tế đã thúc đẩy sự ra đời của Liên Minh Do Thái Hoàn Vũ để bảo vệ người Do Thái trên toàn cầu.
Thế nhưng, Đức Giáo hoàng Piô IX đã kiên quyết từ chối nhượng bộ. Ngài đáp lại bằng hai từ Latinh sắt đá:
“Non possumus!”, “Chúng tôi không thể!”
Đứng trên quan điểm thần học cứu độ luận khắt khe thời bấy giờ, ngài xác tín rằng ấn tín của Bí tích Rửa Tội là một thực tại thiêng liêng vĩnh cửu không ai có thể xóa nhòa; và việc để một linh hồn đã được tái sinh trong Chúa Kitô phải lớn lên ngoài đức tin Công giáo là một tội lỗi liều mình đánh mất phần rỗi đời đời của đứa trẻ! Ngài tự nhận mình là người cha đỡ đầu giám hộ cho cậu bé, chu cấp mọi chi phí học hành.
Edgardo lớn lên trong vòng tay của Giáo hội, luôn âu yếm gọi Đức Piô IX là “người cha kính yêu”. Năm 1873, ngài thụ phong linh mục thuộc dòng Kinh Sĩ Thánh Augustinô, lấy tên dòng là Cha Piô Maria Mortara, trở thành một nhà giảng thuyết hăng say khắp châu Âu, và thanh thản qua đời năm 1940 tại một tu viện ở Bouhay, nước Bỉ. Năm 1870, khi quân đội Ý đánh chiếm Rôma, chàng thanh niên Edgardo mười chín tuổi được chính quyền cho tự do về với gia đình, nhưng ngài đã dứt khoát từ chối và chọn ở lại trọn đời với ơn gọi linh mục. Thế nhưng, cha mẹ ruột của ngài thì đã vĩnh viễn không bao giờ có lại được đứa con thơ!
Nhìn lại biến cố ấy dưới ánh sáng đức tin hôm nay, chính Mẹ Hội Thánh đã thẳng thắn nhìn nhận những giới hạn đau buồn của thời đại: Giáo lý hiện đại khẳng định rằng tự do lương tâm là bất khả xâm phạm, và quyền giáo dục con cái trước hết thuộc về cha mẹ. Bộ Giáo Luật hiện hành, Điều 868, quy định rõ ràng: con cái của những người ngoại giáo chỉ được rửa tội khi có sự thuận tình của ít nhất người cha hoặc người mẹ, trừ trường hợp nguy tử cận kề. Ngay từ thế kỷ XIII, Thánh tiến sĩ Tôma Aquinô đã từng đưa ra lập luận sáng suốt phản đối việc tự ý rửa tội cho trẻ em Do Thái trái với ý muốn của cha mẹ chúng. Năm 2023, đạo diễn người Ý Marco Bellocchio đã tái hiện lại trang sử đau xót này qua bộ phim điện ảnh Rapito, “Bị bắt cóc”, như một lời nhắc nhở không bao giờ quên về sự cẩn trọng mục vụ.
Quanta Cura, bản Syllabus năm 1864 và bức tường thành phòng thủ
Trong hai năm 1859 và 1860, ngọn sóng thống nhất nước Ý do Vương quốc Piemonte và đạo quân tình nguyện của Garibaldi dẫn đầu đã quét qua bán đảo. Lãnh thổ Quốc gia Giáo hoàng bị tước đoạt mất hai phần ba diện tích, gồm các vùng Romagna, Marche, Umbria; Tòa Thánh chỉ còn giữ lại được kinh thành Rôma và vùng phụ cận Lazio nhờ sự bảo vệ của các tiểu đoàn lính viễn chinh Pháp.
Hàng ngàn thanh niên Công giáo ưu tú từ khắp các nước Pháp, Bỉ, Hà Lan, Ireland và Canada đã tình nguyện vượt biển sang Rôma cầm súng chiến đấu bảo vệ Đức Giáo hoàng, họ khoác lên mình bộ quân phục màu xám tro rộng thùng thình, mang tên Đội Quân Zouave Giáo Hoàng. Tháng Mười Một năm 1867, tại trận Mentana, lính Zouave cùng quân đội Pháp đã đẩy lui cuộc tấn công của Garibaldi.
Đúng vào ngày 8 tháng Mười Hai năm 1864, kỷ niệm mười năm tín điều Vô Nhiễm, Đức Giáo hoàng Piô IX đã giáng một đòn sấm sét vào thời đại khi ban hành Thông điệp Quanta Cura, đính kèm theo bản danh mục nổi tiếng gồm tám mươi mệnh đề sai lầm của thời hiện đại mang tên Syllabus Errorum.

Văn kiện lên án chủ nghĩa duy lý thế tục, chủ nghĩa xã hội vô thần, việc quốc hữu hóa tài sản Giáo hội, việc tước quyền tự chủ của trường đạo, và quan niệm tự do lương tâm vô thần.
Thế nhưng điều thứ tám mươi, điều cuối cùng, làm rung chuyển cả phương Tây khi lên án mệnh đề:
“Giáo hoàng Rôma có thể và phải hòa giải, thỏa hiệp với tiến bộ, với chủ nghĩa tự do và với nền văn minh hiện đại!”
Cả lục địa châu Âu bàng hoàng rúng động! Dư luận thế tục đồng thanh cáo buộc rằng: Giáo hội Công giáo đã chính thức tuyên chiến với toàn bộ nền văn minh loài người, tuyên chiến với khoa học, với đường sắt, với quyền phổ thông đầu phiếu và tự do báo chí!
Thực chất, câu nói ấy được trích xuất từ một bài diễn từ trước đó của ngài, nhắm thẳng vào các chính phủ tự do thế tục tại Ý đang thẳng tay đóng cửa các dòng tu, tịch thu tài sản thánh và xua đuổi các nữ tu ra đường.

Đức Giám mục Félix Dupanloup xứ Orléans nước Pháp đã nhanh chóng cho xuất bản một cuốn khảo luận giải thích rõ ràng sự khác biệt giữa nguyên tắc lý tưởng, điều đức tin đòi hỏi tuyệt đối, và thực tế mục vụ, sự thích nghi giữa một xã hội đa nguyên, trấn an rằng người Công giáo hoàn toàn có thể là những công dân gương mẫu trong các thể chế tự do. Hàng trăm giám mục đã gửi thư cảm ơn Dupanloup, và chính Đức Piô IX cũng mỉm cười hài lòng.
Thế nhưng, ấn tượng lịch sử về một Giáo hội phòng thủ kiên cố, khép chặt cánh cửa trước mọi đổi thay của thế giới hiện đại đã hằn sâu vào tâm thức của nhiều thế hệ.
Cơn bão Kulturkampf tại Đức: cuộc chiến bằng lá phiếu và đức tin
Tại Đế chế Đức vừa mới thống nhất năm 1871 dưới sự lãnh đạo của nước Phổ Tin Lành, Thủ tướng Thiết huyết Otto von Bismarck đã phát động một chiến dịch thanh trừng tôn giáo khốc liệt mà nhà khoa học Rudolf Virchow gọi bằng danh xưng: Kulturkampf, “Cuộc Đấu Tranh Văn Hóa”, kéo dài từ 1871 đến 1887.
Bismarck nhìn nhận hàng triệu người Công giáo Đức, những người vâng phục quyền bính tâm linh của Đức Giáo hoàng tại Rôma, như một thế lực nội gián nguy hiểm chia rẽ khối đoàn kết đế chế:
- Năm 1872, ông hạ lệnh trục xuất toàn bộ các tu sĩ Dòng Tên ra khỏi bờ cõi nước Đức.
- Năm 1873, triều đình ban hành các Luật Tháng Năm: buộc mọi linh mục phải tốt nghiệp các đại học thế tục của nhà nước và phải được chính quyền phê chuẩn trước khi nhận xứ. Nhà nước tước quyền quản lý hộ tịch và thanh tra trường học khỏi tay Giáo hội.
- Đứng trước Nghị viện Berlin, Bismarck đã ngạo mạn thốt lên lời thề nổi tiếng: “Nach Canossa gehen wir nicht!”, “Chúng ta dứt khoát không bao giờ chịu đi đến Canossa!” Ông nhắc lại biến cố năm 1077, khi Hoàng đế Heinrich IV phải đứng chân trần giữa tuyết trước cổng lâu đài chờ Đức Giáo hoàng Grêgôriô VII tha vạ.
Đến năm 1876, hầu hết giám mục xứ Phổ đã bị tống giam hoặc trục xuất, trong đó có Đức Tổng Giám mục Köln và Đức Tổng Giám mục Gniezno-Poznań Mieczysław Ledóchowski; hơn một ngàn xứ đạo không còn linh mục.

Thế nhưng, người Công giáo Đức đã không hề dùng đến bạo lực hay vũ khí nổi loạn! Họ đã tiến hành một cuộc chiến đấu hợp pháp tuyệt vời bằng chính lá phiếu dân chủ, ngòi bút báo chí và các hội đoàn giáo dân!
Dưới sự lãnh đạo của vị luật sư nhỏ thó nhưng có tài hùng biện sắc như dao cạo, Ludwig Windthorst, Đảng Trung Tâm của người Công giáo đã trở thành một khối đoàn kết sắt thép. Cứ mỗi kỳ bầu cử, số ghế của người Công giáo trong Nghị viện Đế chế lại tăng vọt, đạt tới hơn chín mươi ghế vào năm 1874, nắm giữ cán cân quyền lực quyết định!
Bất lực trước sự kiên cường bất khuất của Dân Chúa, sau năm 1878, Bismarck buộc phải từng bước nhượng bộ, bí mật đàm phán với vị tân Giáo hoàng Lêô XIII, và đến năm 1887 hầu hết các đạo luật bách hại của Kulturkampf chính thức bị bãi bỏ. Người Công giáo Đức đã để lại một bài học lịch sử muôn đời: Giáo hội hoàn toàn có thể tự đứng vững và chiến thắng giữa một nhà nước hiện đại bằng chính sự dấn thân trưởng thành của người giáo dân!
Cánh cổng Porta Pia năm 1870 và “Người tù trong Điện Vatican”
Mùa hè năm 1870, giữa lúc các nghị phụ Công đồng Vaticanô I bỏ phiếu thông qua tín điều Ơn Bất Khả Ngộ của Giáo hoàng, thì Chiến tranh Pháp-Phổ bùng nổ. Hoàng đế Napoléon III phải rút hết quân Pháp khỏi Rôma về cứu nước.
Kinh thành muôn thuở trơ trọi, không còn ai bảo vệ.
Sáng sớm ngày 20 tháng Chín năm 1870, năm vạn quân Vương quốc Ý dưới quyền tướng Raffaele Cadorna nã đại bác vào tường thành cổ của Rôma. Tòa Thánh chỉ có chừng mười ba ngàn quân phòng thủ, phần lớn là lính tình nguyện Zouave.
Để tránh đổ máu vô ích, Đức Piô IX ra lệnh cho tướng Hermann Kanzler chỉ kháng cự tượng trưng, vừa đủ cho thế giới thấy Tòa Thánh khuất phục trước bạo lực, rồi kéo cờ trắng. Sau vài giờ pháo kích, một đoạn tường gần cổng Porta Pia vỡ toang, quân Ý tràn vào thành. Mười chín lính của Giáo hoàng và bốn mươi chín lính Ý ngã xuống.

Sau đúng một ngàn một trăm mười bốn năm tồn tại, kể từ ngày Vua Pépin Lùn dâng tặng đất đai cho Đức Giáo hoàng Stêphanô II vào năm 756, Quốc gia Giáo hoàng chính thức chấm dứt sự tồn tại trên bản đồ địa chính trị!
Năm 1871, Vua Victor Emmanuel II dọn vào Cung điện Quirinale, chính nơi hai mươi ba năm trước Đức Piô IX đã phải cải trang trốn chạy trong đêm.
Chính phủ Ý thông qua Đạo luật Bảo Đảm, tự hứa bảo đảm tự do tâm linh, quyền bất khả xâm phạm của Giáo hoàng và một khoản trợ cấp hằng năm ba triệu hai trăm ngàn lire.
Thế nhưng Đức Piô IX khước từ mọi bổng lộc! Ngài không chấp nhận hợp thức hóa việc cưỡng đoạt. Ngài lui vào sau tường thành Vatican, không bao giờ bước ra ngoài nữa, và tự gọi mình là “Người Tù trong Điện Vatican”!
Ngài ban sắc lệnh Non expedit, “Điều ấy không có lợi”, cấm người Công giáo Ý tham gia bầu cử và chính trường của nhà nước mới. Vấn Đề Rôma kéo dài năm mươi chín năm qua năm triều Giáo hoàng, mãi đến năm 1929 mới được giải quyết bằng Hiệp ước Laterano.
Trái tim người cha và bức chân dung vĩ đại
Đức Giáo hoàng Piô IX là một khuôn mặt lịch sử chứa đựng những nghịch lý vĩ đại của phận người:
- Ngài nghiêm khắc lên án những sai lầm của chủ nghĩa tự do, nhưng cũng là vị chủ chăn được hàng triệu người bình dị yêu mến nhất trong nhiều thế kỷ.
- Ngài bình dân, hóm hỉnh, thích dạo bộ qua các ngõ hẻm Rôma trò chuyện với trẻ con và thợ thuyền.
- Khi mất hết đất đai, người Công giáo khắp năm châu lại hướng về ngài với lòng yêu kính chưa từng có: giáo dân nghèo gom từng đồng xu gửi về nuôi Tòa Thánh qua quỹ Đồng Tiền Thánh Phêrô; ảnh ngài được treo trong phòng khách của hàng triệu gia đình, lần đầu tiên dung nhan một vị Giáo hoàng gần gũi con cái mình đến thế, nhờ nghề nhiếp ảnh vừa ra đời!
Về truyền giáo, ngài lập hơn hai trăm giáo phận và địa phận tông tòa mới khắp Á, Phi, Mỹ, Úc; tái lập hàng giáo phẩm ở Anh năm 1850 và Hà Lan năm 1853.
Đặc biệt, ngày 8 tháng Mười Hai năm 1870, chỉ hơn hai tháng sau khi Rôma thất thủ, giữa lúc con thuyền Hội Thánh chao đảo nhất, ngài ban sắc lệnh Quemadmodum Deus, tôn Thánh Giuse làm Quan Thầy Toàn Thể Hội Thánh Công Giáo!

Đức Piô IX qua đời thanh thản ngày 7 tháng Hai năm 1878, sau ba mươi mốt năm, bảy tháng và hai mươi mốt ngày trên ngai tòa Thánh Phêrô, triều đại dài nhất và nhiều sóng gió nhất trong hai ngàn năm lịch sử Giáo hội, chỉ sau Thánh Tông đồ Phêrô!
Lòng thù hận vẫn đeo đuổi ngài đến tận nấm mồ: đêm 13 tháng Bảy năm 1881, khi xe tang đưa thi hài ngài từ Đền Thờ Thánh Phêrô sang Vương cung Thánh đường Thánh Lôrensô Ngoại Thành theo di nguyện, một đám đông chống giáo sĩ quá khích tràn ra ném đá, chửi bới, toan quẳng quan tài xuống sông Tiber! Cảnh sát phải vất vả mới giữ được thi hài ngài.
Ngày 3 tháng Chín năm 2000, trong Năm Thánh, Thánh Gioan Phaolô II tôn phong Đức Piô IX lên bậc Chân Phước, cùng ngày với Thánh Giáo hoàng Gioan XXIII, người mở ra Công đồng Vaticanô II!
Một vị Giáo hoàng đã can đảm giương cao ngọn cờ bảo vệ đức tin trước những cơn cuồng nộ thế tục của thế kỷ XIX; và một vị Giáo hoàng đã can đảm mở toang cửa sổ cho luồng gió Thần Khí ùa vào thế kỷ XX!

Cả hai con người, cả hai chiều kích lịch sử ấy, thực chất đều cùng thuộc về một Thân Thể Mầu Nhiệm duy nhất của Mẹ Hội Thánh, con thuyền dẫu trải qua muôn ngàn cơn bão táp của trần gian thì bàn tay vững chãi của Chúa Thánh Thần vẫn hằng dẫn dắt tiến bước về bến đỗ bình an vĩnh cửu!
Cả hai con người, cả hai chiều kích lịch sử ấy, thực chất đều cùng thuộc về một Thân Thể Mầu Nhiệm duy nhất của Mẹ Hội Thánh, con thuyền dẫu trải qua muôn ngàn cơn bão táp của trần gian thì bàn tay vững chãi của Chúa Thánh Thần vẫn hằng dẫn dắt tiến bước về bến đỗ bình an vĩnh cửu!
Chương 129 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
…một vị Giáo hoàng đã can đảm mở toang cửa sổ cho luồng gió Thần Khí ùa vào thế kỷ XX!
Những người trong chương
- Piô IX · Mộ ngài ở nhà thờ Thánh Lôrensô ngoài tường thành, ai cũng có thể đến viếng. Năm 2000 ngài được phong chân phước, cùng ngày với Đức Gioan XXIII.
- Edgardo Mortara · Sau lớn lên thành linh mục Piô Maria, mất năm 1940 ở Bouhay. Năm 2023 đạo diễn Marco Bellocchio làm phim Rapito, “Bị bắt cóc”, về vụ này.
Nơi ấy hôm nay
- Porta Pia, cổng phía đông Rôma, nơi quân Ý phá tường thành ngày 20 tháng Chín năm 1870. Con đường dẫn đến cổng ấy nay mang tên Via XX Settembre.
- Piazza di Spagna có cây cột tượng Đức Mẹ Vô Nhiễm dựng sau năm 1854. Mỗi ngày 8 tháng Mười Hai, giáo hoàng đến đặt hoa dưới chân Mẹ.
- Điện Quirinale, nơi Piô IX lẻn đi trong bộ kính đen, từ năm 1871 là cung của vua Ý, nay là dinh Tổng thống nước Ý.
Muốn đọc thêm
Đoạn định tín trong Ineffabilis Deus (1854), ở papalencyclicals.net · David Kertzer, The Kidnapping of Edgardo Mortara · E. E. Y. Hales, Pio Nono · Thông điệp Quanta Cura và Syllabus (1864)
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Piô IX
- Pellegrino Rossi
- Công tước d’Harcourt
- Teresa Spaur
- Grêgôriô XVI
- Giuseppe Mazzini
- Giuseppe Garibaldi
- Edgardo Mortara
- Anna Morisi
- Napoléon III
- Félix Dupanloup
- Otto von Bismarck
- Ludwig Windthorst
- Gioan Phaolô II
- Gioan XXIII
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 130
Paray-le-Monial, Lộ Đức, Fatima: những nẻo đường lòng đạo
Bernadette được thấy Đức Mẹ ở Lộ Đức, sao chính sơ lại không bao giờ về đó xin khỏi bệnh?
Khoảng 27 phút đọc













