Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 13

Kiểm chứng chương 13: Những năm chuẩn bị và cuộc họp ở Giêrusalem

Chương 13 đi qua hơn mười năm, từ sau đường Đamát đến cuộc họp lớn ở Giêrusalem năm 49. Đọc xong, chắc bạn sẽ tự hỏi: chuyện chiếc thúng thả qua tường thành có thật không, Phaolô ở bên Ả Rập làm gì, vì sao dân Lýtra lại tưởng hai ông là thần. Nguồn chính là sách Công vụ Tông đồ (chương 9, 11, 13, 14 và 15) và lá thư Phaolô gửi tín hữu Galát, nơi chính ông kể lại những năm này. Hai nguồn không phải lúc nào cũng khớp nhau, và các nhà nghiên cứu đã bàn rất nhiều. Những trang này chỉ cho bạn từng đoạn, và nói rõ chỗ nào chắc, chỗ nào còn đang được bàn, chỗ nào là người kể thêm nét vẽ của riêng mình.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Gl 1,17” nghĩa là thư gửi tín hữu Galát, chương 1, câu 17.

Những năm trong hoang địa

Câu mở đầu chương, rằng suốt nhiều năm các tín hữu làng quê Giuđê chỉ biết Saolô qua một câu truyền miệng, là lấy từ chính thư Galát. Phaolô viết rằng các Hội Thánh ở Giuđê không biết mặt ông, họ chỉ nghe nói: người xưa kia bắt bớ chúng ta, nay lại loan báo đức tin mà trước đây hắn tìm cách tiêu diệt (Gl 1,22-23). Lời trong chương “kẻ xưa kia bắt bớ chúng ta, nay lại rao giảng đức tin mà trước đây hắn tìm cách phá hủy” là cách chương nói lại câu ấy.

Cũng trong thư Galát, Phaolô quả quyết ông không nhận Tin Mừng từ người phàm, không ai dạy ông, nhưng ông nhận được nhờ mặc khải của Đức Giêsu Kitô (Gl 1,12). Ông không lên Giêrusalem gặp những vị làm tông đồ trước ông, mà đi sang miền Ả Rập, rồi lại trở về Đamát (Gl 1,17). Chuyến đi Ả Rập chỉ có trong thư của chính ông. Sách Công vụ không nhắc.

“Ả Rập” thời ấy là vương quốc Nabatê, có kinh đô ở Petra, nay thuộc Giócđani. Ông ở đó bao lâu, làm gì, thì không ai biết. Có nhà nghiên cứu nghĩ ông đi rao giảng. Có người nghĩ ông đi để cầu nguyện và suy nghĩ. Chương chọn cách nhìn thứ hai, rồi đặt ông cạnh Môsê và Đức Giêsu: Môsê ở bốn mươi năm trong hoang địa trước khi Thiên Chúa gọi ông từ bụi gai cháy (Cv 7,30), còn Đức Giêsu ở bốn mươi ngày trong sa mạc trước khi bắt đầu giảng dạy (Mt 4,1-2). Hai chuyện ấy có thật trong Kinh Thánh. Còn việc đem hai chuyện ấy ra so với Saolô, và những câu như “Cả cuộc đời ông phải được xếp lại”, là cách nghĩ của người kể, không phải điều sách nào nói.

Chiếc thúng qua tường thành

Chuyện một số người Do Thái ở Đamát bàn nhau giết ông, canh cổng thành cả ngày lẫn đêm, và các môn đệ thả ông xuống qua tường thành trong một cái thúng, là Cv 9,23-25.

Phaolô tự kể lại chính chuyện ấy trong thư thứ hai gửi tín hữu Côrintô, từ phía bên kia bức tường: “Ở Đamát, viên tổng trấn của vua Arêta canh giữ thành… tôi đã được thả qua cửa sổ trong một cái thúng, dọc theo tường thành” (2 Cr 11,32-33). Hai lời kể có một chỗ khác nhau nhỏ. Công vụ nói người Do Thái canh cổng thành. Phaolô nói chính viên tổng trấn của vua Arêta canh giữ thành. Rất có thể cả hai bên cùng muốn bắt ông. Chương nhắc cả hai, đúng như vậy.

Vua Arêta IV là vua người Nabatê, tên tuổi được nhiều tài liệu khác ghi lại. Ông trị vì từ khoảng năm 9 trước Công nguyên đến khoảng năm 40, nên chuyện chiếc thúng phải xảy ra trước năm ấy.

Đoạn chương nói nhiều năm sau, khi bị những kẻ chỉ trích hạ thấp, Phaolô kể lại những gì mình đã chịu, cũng lấy từ thư thứ hai gửi tín hữu Côrintô, chương 11. Ông viết một lần bị ném đá, ba lần đắm tàu (2 Cr 11,25), và nếu phải khoe khoang thì ông sẽ khoe về sự yếu đuối của mình (2 Cr 11,30). Danh sách ấy kết thúc bằng chiếc thúng. Nhận xét rằng người trí thức trẻ từng ngồi dưới chân thầy Gamaliên nay kể chuyện ấy mà chẳng chút xấu hổ là lời của người kể. Còn việc chuyện chiếc thúng nằm cuối danh sách thì có thật: sau các câu ấy, Phaolô kể ngay chuyện Đamát (2 Cr 11,32-33).

Lên Giêrusalem gặp Phêrô

Chương viết rằng ba năm sau con đường Đamát, Saolô lên Giêrusalem vì muốn gặp Phêrô, ở với ông mười lăm ngày, và gặp cả Giacôbê. Tất cả lấy từ Gl 1,18-19. Phaolô viết rõ: “tôi lên Giêrusalem để làm quen với ông Kêpha, và đã ở lại với ông mười lăm ngày. Tôi không gặp một tông đồ nào khác, ngoài ông Giacôbê, anh em của Chúa.”

Điều chương đoán, rằng trong những ngày ấy Phêrô kể cho Saolô nghe những gì chính mắt ông đã thấy bên Thầy, còn Saolô kể cho Phêrô nghe điều Chúa đã tỏ trên đường Đamát, là suy đoán của người kể, không có sách nào ghi. Nhiều nhà nghiên cứu cũng nghĩ thế, vì chữ Hy Lạp Phaolô dùng cho chuyến thăm này, historēsai, nghĩa là đến thăm một người để biết người ấy và học hỏi nơi người ấy.

Chương gọi Giacôbê là anh em họ của Đức Giêsu, trong khi Tân Ước gọi ông là “anh em của Chúa” (Gl 1,19). Tiếng Híp-ri và tiếng Aram thời ấy dùng chữ “anh em” cho cả anh em họ và những người bà con gần. Theo truyền thống Công giáo, Giacôbê là anh em họ của Đức Giêsu. Các Hội Thánh khác có cách hiểu khác, nên bạn nên biết đây là điều truyền thống Công giáo dạy, không phải điều bản văn Galát nói rõ.

Các tín hữu sợ ông, và Barnaba

Chương kể thật lòng chuyện cộng đoàn Giêrusalem không dám tin Saolô, và đây là lời thánh Luca: ông tìm cách nhập vào nhóm các môn đệ, nhưng ai cũng sợ ông, không tin ông là môn đệ (Cv 9,26). Barnaba dẫn ông đến với các tông đồ và kể cho họ nghe ông đã thấy Chúa trên đường ra sao, ở Đamát đã mạnh dạn giảng danh Đức Giêsu thế nào (Cv 9,27). Việc ông tranh luận với những người Do Thái nói tiếng Hy Lạp, bị họ tìm cách giết, và anh em đưa ông xuống Xêdarê cho xuống tàu về Tácxô, là Cv 9,29-30. Câu chương nói “Nhiều gia đình ở đó đã mất người thân vì kẻ nay đang đứng trước cửa” là lời người kể suy ra từ chuyện bắt bớ Têphanô ở chương 9, sách Công vụ không kể từng gia đình.

Tên thật của Barnaba là Giuse, người Lêvi gốc đảo Síp. Các tông đồ đặt cho ông biệt danh Barnaba, nghĩa là “con của sự an ủi”, và ông đã bán một thửa ruộng, đem tiền đặt dưới chân các tông đồ (Cv 4,36-37). Hội Thánh nhớ ông vào ngày 11 tháng Sáu, theo lịch phụng vụ Rôma.

Ở đây hai nguồn khác nhau một chỗ. Công vụ nói Barnaba dẫn Saolô đến gặp “các tông đồ”, còn Phaolô viết ông chỉ gặp Phêrô và Giacôbê. Các nhà chú giải thường hiểu rằng Luca nói chung chung, còn Phaolô nói chính xác từng người. Câu “Không có Barnaba, có lẽ Saolô đã phải đứng ngoài cánh cửa ấy rất lâu” là lời người kể, vì sách không nói điều gì sẽ xảy ra nếu Barnaba không bước ra.

Những năm im lặng ở Tácxô

Chương nói sau đó, suốt nhiều năm, ta không nghe tin gì về ông nữa. Đúng vậy: Phaolô chỉ cho biết ông đi đến các miền Syria và Kilikia (Gl 1,21). Tácxô là quê ông, thuộc Kilikia, nên chương cho ông về Tácxô là hợp lý, và Công vụ 9,30 cũng nói vậy. Các nhà nghiên cứu gọi đó là những năm thầm lặng, có lẽ từ khoảng năm 37 đến năm 45. Các mốc năm này chỉ là ước tính, vì Công vụ và thư Galát đều không ghi năm.

Antiôkhia và những người lãnh đạo

Barnaba sang Tácxô tìm Saolô rồi đưa về Antiôkhia là Cv 11,25-26 (chương 10 đã kể). Suốt một năm hai người dạy dỗ cộng đoàn, và thánh Luca ghi rằng chính ở Antiôkhia, lần đầu tiên các môn đệ được gọi là “Kitô hữu” (Cv 11,26). Thánh Luca gọi Barnaba là người tốt, đầy Thánh Thần và đức tin (Cv 11,24).

Antiôkhia bên sông Orontes, nay là Antakya ở Thổ Nhĩ Kỳ, là thành phố lớn thứ ba của đế quốc Rôma sau Rôma và Alêxanđria, như sử gia Josephus cho biết (Chiến tranh Do Thái, quyển 3, đoạn 29). Chương viết là Giôsêphô; tư liệu này giữ tên Josephus như ở chương 1.

Danh sách những người lãnh đạo cộng đoàn ở Antiôkhia là Cv 13,1: Barnaba, Simêon biệt danh Ni-ghê, Luxiô người Kyrênê, Manaen, bạn từ nhỏ của tiểu vương Hêrôđê, và Saolô. Chương nói Simêon “có lẽ là người châu Phi”. Chữ “có lẽ” là cần thiết. Niger trong tiếng Latinh nghĩa là “đen”, có thể chỉ màu da, nhưng cũng là một biệt danh rất thường gặp của người Rôma. Kyrênê là thành phố ở Bắc Phi. “Tiểu vương Hêrôđê” ở đây là Hêrôđê Antipa, người cai trị Galilê, kẻ đã chém đầu Gioan Tẩy Giả (Mt 14,1-12). Câu nhận xét “Mỗi người một quê, một phận, một đời. Vậy mà họ ngồi chung một bàn” là lời người kể, nhưng dựa trên danh sách có thật ấy.

Lời Thánh Thần “Hãy dành riêng Barnaba và Saolô cho Ta” và việc cộng đoàn ăn chay, cầu nguyện, đặt tay tiễn đi là Cv 13,2-3. Chữ Hy Lạp thánh Luca dùng cho việc thờ phượng của họ là gốc của chữ “phụng vụ” (leitourgia). Năm “khoảng 46” là ước tính của các nhà nghiên cứu, sách Công vụ không ghi năm.

Gioan Máccô

Người thanh niên đi cùng hai ông là Gioan Máccô (Cv 13,5). Luca đã nhắc ông trước đó: Gioan, cũng gọi là Máccô (Cv 12,25). Về sau Phaolô gọi ông là em họ của Barnaba (Cl 4,10).

Truyền thống rất xưa cho rằng ông viết Tin Mừng thứ hai dựa trên lời Phêrô rao giảng. Truyền thống ấy đến từ giám mục Papias, viết khoảng năm 120, và sử gia Êusêbiô chép lại trong Lịch sử Hội Thánh (quyển 3, chương 39, đoạn 15). Phần đông các nhà nghiên cứu tin Máccô ấy là cùng một người với Gioan Máccô, nhưng không phải ai cũng chắc, đúng như chương nói.

Đảo Síp và ông tổng đốc

Chuyện xuống cảng Xêlêukia, sang đảo Síp, đi từ Salamin đến Paphô giảng trong các hội đường, gặp tổng đốc Xécgiô Phaolô, thầy phù thủy Bar-Giêsu cũng gọi là Êlyma bị mù một thời gian, và việc tổng đốc tin, là Cv 13,4-12. Luca gọi viên tổng đốc là người thông minh (Cv 13,7). Cảnh Êlyma ngăn tổng đốc tin, và câu tổng đốc tin vì kinh ngạc trước giáo huấn của Chúa, là Cv 13,8-12. Việc băng qua đảo “từ đông sang tây” là sự thật địa lý, vì Salamin ở bờ đông và Paphô ở bờ tây.

Viên tổng đốc này có thể kiểm bằng khảo cổ ở một mức nào đó. Người ta đã tìm thấy những bia đá có tên một gia đình Sergii Paulli thời ấy. Trong đó có một tấm bia ở Rôma ghi tên một Lucius Sergius Paullus coi sóc bờ sông Tibê dưới thời hoàng đế Claudiô. Nhiều nhà nghiên cứu nghĩ đó có thể là cùng một người. Không ai chắc được, như chương nói.

Chương nói chính đến đoạn này sách Công vụ đổi tên gọi, và đó là điều có thật: “Saolô, cũng gọi là Phaolô” (Cv 13,9). Từ đó Luca chỉ gọi ông là Phaolô. Điều chương nói thêm, rằng Phaolô có lẽ là cái tên Rôma ông vẫn mang từ trước, là cách hiểu phổ biến của các nhà nghiên cứu, không phải điều sách Công vụ nói. Người Do Thái sống nơi xứ người thường có hai tên, một tên Híp-ri và một tên Hy Lạp hay Latinh nghe gần giống nhau.

Máccô bỏ đoàn

Máccô rời đoàn ở Pécgê, vùng Pamphylia, bờ nam Tiểu Á, và quay về Giêrusalem (Cv 13,13). Sách không nói lý do. Chương kể ra ba lý do (nhớ nhà, sợ con đường qua núi Taurô, không đồng ý việc hướng về dân ngoại) và nói rõ tất cả chỉ là đoán. Đúng vậy: không có lý do nào trong ba lý do ấy được sách Công vụ hay thư nào của Phaolô nêu ra. Chi tiết về bọn cướp trên đường núi Taurô là người kể nối lại với lời Phaolô sau này kể về những nguy hiểm của ông, có “hiểm nguy trên sông và hiểm nguy do trộm cướp” (2 Cr 11,26). Ông liệt kê những nguy hiểm ấy cho cả cuộc đời mình, không riêng cho đoạn đường này.

Chuyện làm Phaolô buồn lòng thì có thật. Về sau Phaolô không chịu cho Máccô đi cùng nữa, đến nỗi chia tay với Barnaba (Cv 15,37-39, chương 14 kể). Thánh Luca ghi rằng Phaolô không cho là nên đem theo người đã rời bỏ họ ở Pamphylia (Cv 15,38).

Còn chuyện nhiều năm sau Phaolô nhắc đến người thanh niên bỏ cuộc ấy bằng sự ấm áp thì dựa vào các lá thư của chính ông. Trong thư gửi Philêmôn (câu 24) và thư gửi tín hữu Côlôxê (4,10), ông gửi lời chào của Máccô trong số các cộng sự viên. Và trong thư thứ hai gửi Timôthê (4,11) ông xin: “Con hãy đem Máccô theo, vì anh ấy giúp ích cho cha.” Câu này trùng với lời chương trích.

Những thành phố trên cao nguyên

Dưới đây là các đoạn của sách Công vụ mà chương đi theo:

  • Bài giảng ở hội đường Antiôkhia miền Pisiđia, câu mời “Thưa anh em, nếu anh em có lời khuyên nhủ nào cho dân, xin cứ nói”, và lời kết về ơn tha tội: Cv 13,14-41. Ông Saolô con ông Kít, thuộc chi tộc Bengiamin, trị vì bốn mươi năm, được nêu ở câu 21. Chương nói đó là người Phaolô được đặt tên theo. Chỗ này là điều người kể nêu ra dựa vào chuyện trùng tên; sách Công vụ không viết như vậy.
  • Những người “kính sợ Thiên Chúa” là dân ngoại thờ Thiên Chúa của Ítraen và đến hội đường nghe giảng. Chương 1 đã nói về nhóm người này.
  • Sabát kế tiếp gần như cả thành kéo đến, một số người Do Thái ghen tức, và lời đáp “chúng tôi quay sang dân ngoại”: Cv 13,44-47.
  • Hai ông bị đuổi khỏi thành, giũ bụi chân, các môn đệ ở lại tràn đầy hoan lạc và Thánh Thần: Cv 13,50-52.
  • Icôniô: Cv 14,1-7.
  • Lýtra, người què được chữa, dân chúng gọi Barnaba là Giúpite và Phaolô là Mercuriô, lời “Chúng tôi cũng là người phàm như các ông thôi”: Cv 14,8-18.
  • Bị ném đá, bị lôi ra ngoài thành, rồi đứng dậy đi vào thành: Cv 14,19-20.
  • Quay ngược lại thăm các cộng đoàn và đặt kỳ mục: Cv 14,21-23.
  • Về lại Antiôkhia kể mọi việc: Cv 14,26-27.

Chương nói những lời “chúng tôi quay sang dân ngoại” được nói với những người đã quay lưng lại với hai ông trong riêng một thành, rồi sang thành sau Phaolô vẫn vào hội đường trước. Điều này đúng. Ở Icôniô và nhiều thành sau đó, sách Công vụ đều cho thấy ông bước vào hội đường trước (Cv 14,1; 17,1-2; 17,10; 17,17; 18,4; 19,8).

Về chuyện Lýtra, Luca ghi đám đông kêu lên bằng thổ ngữ Lycaonia của họ (Cv 14,11), tư tế đền Giúpite đem bò và vòng hoa đến để tế (Cv 14,13), và khi nghe tin, hai ông xé áo mình lao vào giữa đám đông (Cv 14,14-15). Giúpite là tên Latinh của Dớt, vua các thần. Mercuriô là Hermes, sứ giả của các thần. Bản Kinh Thánh Việt dùng tên Dớt và Hécmét, chương dùng tên Latinh Giúpite và Mercuriô và giải thích kèm.

Chuyện dân Lýtra tưởng thần linh hiện xuống có một lý do thú vị. Thi sĩ Rôma Ovidiô, sống cùng thời với Đức Giêsu, kể một truyền thuyết của chính vùng đồi Phrygia lân cận: Giúpite và Mercuriô có lần xuống trần, cải trang làm lữ khách, gõ cả ngàn cánh cửa mà cánh nào cũng cài then, chỉ một túp lều nghèo mở ra đón họ, nhà của đôi vợ chồng già Philêmôn và Baucis (Biến hình, quyển 8, các câu 611 đến 724). Chương nói “Chắc dân Lýtra không muốn lỡ dịp thứ hai.” Đó là điều người kể đoán cho dễ hiểu, không phải điều sử sách ghi. Ovidiô kể chuyện, không phải nhà sử học.

Chương viết rằng cũng những người hôm trước muốn tế lễ Phaolô, hôm sau ném đá ông. Chỗ này sách Công vụ nói ít hơn: Luca chỉ kể có những người Do Thái từ Antiôkhia và Icôniô đến thuyết phục đám đông, rồi họ ném đá Phaolô (Cv 14,19). Công vụ không nói chuyện ấy xảy ra “hôm sau” sau cảnh tế lễ, chỉ nói vào lúc ấy ông bị ném đá. Chi tiết “hôm sau” nằm trong lời chương, độc giả nên hiểu đó là cách người kể nối liền hai cảnh.

Phaolô đứng dậy, đi vào thành, hôm sau cùng Barnaba đi Đécbê (Cv 14,20). Nhiều năm sau, ông còn nhớ những gì đã xảy ra cho ông ở Antiôkhia, Icôniô và Lýtra (2 Tm 3,11).

Câu “Hôm ấy anh có mặt hay không, không ai biết” của chương nói về Timôthê là lời thật. Điều có chắc là Timôthê quê Lýtra, mẹ là tín hữu Do Thái, cha là người Hy Lạp (Cv 16,1). Vài năm sau ông theo Phaolô, người gọi ông là con yêu dấu và trung tín trong Chúa (1 Cr 4,17). Còn cảnh anh đứng nhìn người đàn ông bị ném đá rồi đứng dậy là chương hình dung.

Việc đặt kỳ mục trong mỗi Hội Thánh, cầu nguyện và ăn chay rồi phó thác họ cho Chúa là Cv 14,23. Chữ Hy Lạp cho “kỳ mục” là presbyteros, và từ chữ ấy mà có chữ priest trong tiếng Anh, như chương nói. Đây là lẽ về nguồn gốc chữ, còn việc các kỳ mục thời ấy làm gì cụ thể thì sách Công vụ không tả thêm.

Câu hỏi có thể chia đôi Hội Thánh

Câu “Nếu anh em không chịu cắt bì theo tục lệ ông Môsê, thì anh em không thể được cứu độ” là lời nhắc lại Cv 15,1. Cắt bì là dấu chỉ giao ước Thiên Chúa lập với Ápraham (Stk 17,10-11). Thánh Luca nói có sự bất đồng và tranh luận không nhỏ (Cv 15,2).

Chương nói nếu bắt người ngoại phải thành người Do Thái trước, Hội Thánh sẽ mãi chỉ là một nhánh nhỏ trong dân Do Thái. Đó là cách người kể cho thấy câu hỏi này lớn đến đâu. Sách Công vụ không viết câu ấy, nhưng cả cuộc tranh luận ở chương 15 xoay quanh đúng câu hỏi ấy: người ngoại muốn theo Đức Kitô thì có phải giữ Luật Môsê không.

Cuộc họp ở Giêrusalem

Cả cuộc họp nằm ở Cv 15,1-31. Trong đó có ý kiến của các tín hữu gốc Pharisêu, bảo cần cắt bì cho dân ngoại và buộc họ giữ Luật Môsê (Cv 15,5). Phêrô nhắc lại điều ông đã thấy trong nhà Cornêliô ở Xêdarê, nơi Thiên Chúa ban Thánh Thần cho người ngoại như đã ban cho người Do Thái (Cv 15,8-9). Rồi ông nói về cái ách mà cha ông và chính họ đều không mang nổi, và về chuyện chúng ta được cứu nhờ ân sủng của Chúa Giêsu, cũng như họ (Cv 15,10-11). Lời Phêrô trong chương, từ “Vậy tại sao bây giờ anh em lại thử thách Thiên Chúa” đến hết, là cách chương thuật lại các câu ấy.

Cả hội nghị lặng đi, rồi Barnaba và Phaolô kể những dấu lạ điềm thiêng Thiên Chúa đã làm giữa dân ngoại qua tay hai ông (Cv 15,12). Giacôbê lên tiếng sau cùng, trích lời ngôn sứ Amốt về chuyện Thiên Chúa dựng lại lều của Đavít đã đổ (Cv 15,16-17). Đoạn này nằm trong sách Amốt, chương 9, câu 11 và 12. Phán quyết của Giacôbê là không nên gây phiền hà cho những người trong dân ngoại đang quay về với Thiên Chúa (Cv 15,19).

Bốn điều xin người ngoại kiêng, gồm đồ ô uế vì thờ tà thần, gian dâm, thịt loài vật chết ngạt, và máu, là Cv 15,20. Câu liền sau (15,21) nói từ bao đời nay, trong các hội đường, sách Môsê vẫn được đọc mỗi ngày Sabát. Chương hiểu đó là lý do vì sao bốn điều ấy được chọn: để tín hữu Do Thái và tín hữu gốc ngoại có thể ngồi chung mâm. Đó là cách hiểu phổ biến của các nhà chú giải về câu này. Chương tóm lại: đó là những điều người láng giềng Do Thái, nghe đọc sách Môsê mỗi ngày Sabát, sẽ khó chịu nhất khi ngồi chung mâm.

Lá thư gửi các tín hữu gốc ngoại ở Antiôkhia, Syria và Kilikia (Cv 15,23), do Giuđa gọi là Barsaba và Sila mang đi (Cv 15,22), có câu được nhớ mãi: “Thánh Thần và chúng tôi đã quyết định không đặt thêm gánh nặng nào cho anh em, ngoài những điều cần thiết sau đây” (Cv 15,28). Giuđa và Sila mang thư đến Antiôkhia, và khi đọc xong, cộng đoàn vui mừng vì lời khích lệ (Cv 15,31). Câu của chương “Hội Thánh các đời sau vẫn nhắc lại lời ấy mỗi khi đứng trước một chọn lựa khó” là lời người kể, không phải điều sách ghi.

Tên “Công đồng Giêrusalem” là tên người đời sau đặt. Năm 49 là ước tính phổ biến nhất, vì Công vụ không ghi năm.

Bạn nên biết các nhà nghiên cứu đã bàn rất nhiều về hai điều, và chương nêu cả hai.

Thứ nhất, Phaolô cũng kể một chuyến lên Giêrusalem “sau mười bốn năm”, cùng với Barnaba và Titô (Gl 2,1). Các vị được coi là cột trụ là Giacôbê, Kêpha và Gioan, và họ bắt tay giao hảo với Phaolô và Barnaba, để hai ông đến với dân ngoại còn họ đến với những người cắt bì (Gl 2,9). Titô là người Hy Lạp, và ngay cả Titô cũng không bị ép phải cắt bì (Gl 2,3). Các vị chỉ xin ông nhớ đến người nghèo (Gl 2,10). Phần đông các nhà nghiên cứu nghĩ Phaolô đang tả cùng cuộc họp ở Cv 15 từ phía mình. Một số nghĩ đó là chuyến thăm sớm hơn.

Thứ hai, trong các thư của mình, Phaolô không bao giờ nhắc đến bốn điều kiêng ấy. Có học giả nghĩ quyết định này chỉ dành cho Antiôkhia, Syria và Kilikia, đúng như địa chỉ lá thư ghi (Cv 15,23).

Chương nói Giacôbê nổi tiếng giữ Luật rất kỹ, được cả những người bảo thủ nhất kính trọng, và người ta gọi ông là Giacôbê Người Công Chính. Điều này dựa vào sử gia thế kỷ II Hêgêsippô, được Êusêbiô trích lại (Lịch sử Hội Thánh, quyển 2, chương 23, đoạn 4), và dựa vào việc chính những người giữ Luật nghiêm đến từ “phía ông Giacôbê” (Gl 2,12).

Phần cuối chương, nói người Công giáo mỗi năm nghe lại câu chuyện này từng ngày, là sự thật về phụng vụ: trong tuần thứ năm Mùa Phục Sinh, các Thánh lễ ngày thường đọc sách Công vụ theo thứ tự, từ Lýtra vào thứ Hai đến lá thư từ Giêrusalem vào thứ Sáu.

Những người trong chương

Phaolô (Saolô), Barnaba (người Lêvi quê đảo Síp), Gioan Máccô, Phêrô (Kêpha), Giacôbê, anh em của Chúa (bị giết năm 62, chương 22 kể).

Vua Arêta IV, vua người Nabatê (trị vì khoảng 9 trước Công nguyên đến khoảng năm 40).

Xécgiô Phaolô, tổng đốc Rôma trên đảo Síp; Êlyma (Bar-Giêsu), thầy phù thủy bên cạnh ông.

Simêon Ni-ghê, Luxiô người Kyrênê, Manaen, những người lãnh đạo ở Antiôkhia.

Timôthê, người Lýtra, nhắc đến ở cuối phần chuyến đi (chương 18 nói kỹ hơn).

Những nơi trong chương

Vương quốc Nabatê, quanh Petra, nay thuộc Giócđani. Antiôkhia bên sông Orontes (Antakya, Thổ Nhĩ Kỳ) và cảng Xêlêukia gần đó. Salamin và Paphô trên đảo Síp. Pécgê ở Pamphylia. Antiôkhia miền Pisiđia (gần Yalvaç), Icôniô (Konya), Lýtra và Đécbê, đều ở miền trung Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay.

Đọc thêm

Đọc thư Galát chương 1 và 2, rồi đọc sách Công vụ chương 15, bạn sẽ thấy hai cách kể về cùng một thời kỳ. Đọc sách Công vụ chương 13 và 14 liền một mạch là thấy cả hành trình truyền giáo đầu tiên. Kinh Thánh bản Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ có trên trang ktcgkpv.org. Lịch sử Hội Thánh của Êusêbiô có bản tiếng Anh miễn phí trên trang newadvent.org.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 10 (Cornêliô và Antiôkhia), chương 12 (tia sáng trên đường Đamát), chương 14 (lá thư gửi Thêxalônica, sau khi Phaolô sang châu Âu), chương 16 (thư Galát, cuộc cãi nhau ở Antiôkhia), chương 18 (Timôthê), và chương 22 (cái chết của Giacôbê).

Trở lại chương 13