Chương 13
Khoảng năm 35–49 · Đamát, Giêrusalem, Antiôkhia, đảo Síp, Tiểu Á
- Nơi chốn
- Ả Rập, Đamát, Giêrusalem, Tácxô, Antiôkhia, đảo Síp, miền Galát
- Giáo hoàng
- Phêrô
- Hoàng đế Rôma
- Tibêriô … Claudiô
Suốt nhiều năm ròng, bà con tín hữu tại các làng quê xứ Giuđê chỉ biết đến Saolô qua một lời đồn truyền tai nhau: cái người xưa kia từng lùng bắt chúng ta, nay lại đang đi rao giảng chính đức tin mà trước đây anh ta ra sức tiêu diệt. Họ mới chỉ nghe tiếng chứ chưa từng tận mắt thấy mặt ông.
Tính từ buổi trưa ngã xuống trên đường Đamát cho đến ngày Saolô bước vào cuộc hành trình truyền giáo lớn đầu tiên, hơn mười năm trời đã trôi qua. Đó là cả một quãng đời có những năm tháng lặng lẽ ẩn mình, có những đêm phải chạy trốn để giữ mạng, và có cả những lúc chính anh em đồng đạo cũng nhìn ông với ánh mắt dè chừng, nghi ngại.
Những năm tháng lặng lẽ trong hoang địa
Sách Công vụ Tông đồ không ghi chép về quãng thời gian này, nhưng chính Thánh Phaolô đã hé lộ cho chúng ta biết trong bức thư gửi tín hữu Galát. Sau biến cố tại Đamát, ông không đi lên Giêrusalem ngay để trình diện các vị Tông đồ tiền bối, một phần vì ông muốn khẳng định rằng Tin Mừng ông rao giảng không phải do học lỏm từ người phàm, mà là nhận lãnh trực tiếp từ mặc khải của Chúa Giêsu Kitô. Ông viết: thay vì lên Giêrusalem gặp các vị đã làm Tông đồ trước mình, “tôi đã đi sang miền Ảrập, rồi sau đó lại trở về Đamát”.
Miền “Ảrập” thời bấy giờ là lãnh thổ của vương quốc Nabatê, trải dài về phía đông và phía nam thành Đamát với kinh đô là thành cổ Petra, nay thuộc đất nước Giócđani. Ông đã lưu lại miền hoang địa ấy bao lâu và làm những việc gì, không ai biết đích xác. Có học giả đoán ông bắt đầu tập rao giảng, lại có người nghĩ ông tìm nơi thanh vắng để cầu nguyện và suy niệm.
Ngày xưa, ông Môsê từng sống bốn mươi năm nơi miền đất khách Mađian trước khi được Thiên Chúa gọi từ bụi gai bốc cháy. Chính Chúa Giêsu cũng đã vào sa mạc ăn chay cầu nguyện suốt bốn mươi đêm ngày trước khi bước ra rao giảng Nước Trời. Hẳn Saolô cũng cần một khoảng lặng sâu thẳm như thế. Toàn bộ kho tàng Kinh Thánh Cựu Ước mà anh từng thuộc nằm lòng giờ đây phải được đọc lại từ đầu đến cuối dưới một luồng ánh sáng hoàn toàn mới: Đấng mà anh từng nghĩ là kẻ chịu lời nguyền rủa trên cây gỗ hóa ra lại chính là Con Thiên Chúa hằng sống. Cả cuộc đời và lẽ sống của anh cần phải được sắp xếp lại từ gốc rễ.
Thoát thân trong chiếc thúng thả qua tường thành
Từ miền Ảrập trở về lại Đamát, Saolô tiếp tục ra giảng đạo, mỗi ngày một mạnh mẽ và sắc bén hơn trước. Một số người Do Thái chống đối trong thành không sao chịu nổi nữa. Họ bàn mưu tính kế giết ông cho khuất mắt, và cắt cử người canh gác ráo riết khắp các cổng thành suốt ngày đêm.
Thế nhưng, chính những người môn đệ mà trước kia Saolô định đến bắt trói nay lại là những người tìm cách cứu mạng ông. Lợi dụng đêm tối, anh em đặt ông ngồi vào trong một chiếc thúng lớn, rồi dòng dây thả ông từ một ô cửa sổ trên mặt tường thành tụt xuống đất để trốn thoát.

Chính Thánh Phaolô về sau cũng tự thuật lại kỷ niệm nhớ đời này trong thư gửi tín hữu Côrintô: tại thành Đamát, viên tổng trấn của vua Arêta cho lính canh giữ khắp thành để bắt tôi, và người ta đã phải bỏ tôi vào một chiếc thúng mà dòng dây thả qua cửa sổ dọc tường thành, nhờ đó tôi mới thoát khỏi tay ông ta. Sách Công vụ thì nói người Do Thái gác cổng, còn thư Phaolô lại nói quân lính của viên tổng trấn; rất có thể cả hai phía đã bắt tay nhau để truy lùng ông. Vua Arêta IV của người Nabatê trị vì từ năm 9 trước Công nguyên cho đến khoảng năm 40 sau Công nguyên, nên cuộc đào thoát bằng thúng này chắc chắn phải diễn ra trước năm 40.
Nhiều năm sau, khi bị một số kẻ đối địch tìm cách hạ bệ uy tín, Thánh Phaolô đã đáp trả bằng cách liệt kê những gian khổ mình từng nếm trải vì Chúa: nào đòn vọt, nào một lần bị ném đá, ba lần bị đắm tàu. Ông nói nếu buộc phải tự hào thì ông chỉ xin tự hào về những yếu đuối của mình mà thôi, và câu chuyện khép lại danh sách tự hào ấy chính là chuyện chiếc thúng ở Đamát.
Vị trí thức trẻ tuổi đầy kiêu hãnh từng ngồi dưới chân đại sư Gamaliên ngày nào, giờ đây kể lại chẳng chút ngượng ngùng chuyện mình từng phải ngồi co ro trong một chiếc thúng đan, được anh em thả lén qua bờ tường như một món hàng lậu giữa đêm khuya.
Người anh cả đứng ra bảo lãnh
Ba năm sau biến cố trên đường Đamát, Saolô mới đặt chân trở lại Giêrusalem. Mục đích chuyến đi được chính ông ghi rõ trong thư Galát: “Ba năm sau, tôi lên Giêrusalem để diện kiến ông Kêpha”, tức Phêrô, “và ở lại với ông mười lăm ngày”.
Nhưng vết thương lòng của cộng đoàn Giêrusalem đâu dễ ngày một ngày hai mà xóa nhòa. Biết bao gia đình tín hữu tại đây vẫn còn đang chịu cảnh tan cửa nát nhà, mất đi người thân bởi chính bàn tay của kẻ đang đứng ngoài cửa xin gặp. Thánh Luca ghi lại rất thật: Saolô tìm cách xin gia nhập với các môn đệ, nhưng ai nấy đều khiếp sợ ông, vì không dám tin ông đã thật lòng trở thành môn đệ Chúa. Nhỡ đâu đây lại là một màn kịch nằm vùng để giăng bẫy bắt trọn ổ thì sao?
Giữa lúc cánh cửa cộng đoàn tưởng như đóng sầm trước mặt Saolô, một lần nữa, ông Barnaba lại bước ra.

Barnaba vốn là người có uy tín lớn và được cả cộng đoàn yêu mến tin tưởng, chính là ông Giuse người Lêvi quê ở đảo Síp từng bán ruộng dâng tiền cho Hội Thánh và được các Tông đồ đặt tên mới là Barnaba, nghĩa là “người con của sự ủi an”. Ông Barnaba đã đích thân nắm tay dẫn Saolô đến gặp các vị Tông đồ, đứng ra làm chứng và kể rõ cho các ngài nghe chuyện Saolô đã được thấy Chúa hiện ra trên đường đi như thế nào, cũng như việc anh đã can đảm rao giảng danh Chúa Giêsu giữa thành Đamát ra sao. Hội Thánh mừng kính Thánh Barnaba vào ngày 11 tháng 6 hằng năm.
Nếu ngày ấy không có tấm lòng bao dung của Barnaba đứng ra bảo lãnh, có lẽ Saolô đã phải đứng bơ vơ bên ngoài cánh cửa Hội Thánh còn lâu lắm.
Nhờ vậy, Saolô được ở lại tâm sự cùng Thánh Phêrô suốt mười lăm ngày. Ngoài Phêrô ra, ông chỉ gặp thêm Thánh Giacôbê, vị được gọi là “anh em của Chúa”. Theo ngôn ngữ Híp-ri và Aram thời bấy giờ, từ “anh em” được dùng chung cho cả anh chị em họ hàng thân thích, và truyền thống Công giáo xác nhận Giacôbê này là anh em họ của Chúa Giêsu. Trong mười lăm ngày quý giá dưới cùng một mái nhà ấy, hẳn vị Tông đồ trưởng đã kể cho người anh em mới nghe biết bao kỷ niệm mắt thấy tai nghe trong ba năm đi theo Thầy, còn Saolô cũng chia sẻ lại mầu nhiệm Chúa Phục Sinh đã chạm đến đời mình trên đường Đamát. Động từ Hy Lạp historesai mà Phaolô dùng để chỉ cuộc hội ngộ này mang ý nghĩa là tìm đến tận nơi để làm quen và trực tiếp tìm hiểu, học hỏi nơi một người.

Trong những ngày ở Giêrusalem, Saolô lại tìm đến các hội đường của nhóm người Do Thái nói tiếng Hy Lạp, chính là những người bạn cũ từng tranh luận với thầy Têphanô năm xưa, để làm chứng về Chúa. Nhưng giống hệt như ở Đamát, họ lại nổi giận và tìm cách giết ông. Thương người anh em vừa mới sum họp đã gặp nguy hiểm, các tín hữu vội vã đưa ông xuống cảng Xêdarê, rồi tiễn ông lên tàu trở về quê hương Tácxô.
Và rồi suốt nhiều năm tiếp theo, sách Công vụ hoàn toàn vắng bóng ông. Bản thân Phaolô chỉ nói vắn tắt rằng thời gian đó ông hoạt động tại hai miền Xyri và Kilikia. Các sử gia gọi khoảng thời gian từ năm 37 đến năm 45 ấy là “những năm tháng thầm lặng” của Phaolô.
Đôi bạn đồng hành tại Antiôkhia
Thành phố Antiôkhia bên bờ sông Orontes, đô thị phồn hoa lớn thứ ba của Đế quốc Rôma, nay là Antakya thuộc Thổ Nhĩ Kỳ, là nơi đầu tiên có đông đảo dân ngoại đón nhận đức tin. Ông Barnaba được Hội Thánh Giêrusalem cử xuống đó coi sóc, nhưng thấy công việc mục vụ ngày một bề bộn, một mình gánh vác không xuể.
Lập tức, ông nhớ ngay đến người anh em tài năng đang sống âm thầm bên quê nhà Tácxô. Ông Barnaba liền cất công lặn lội sang tận Tácxô tìm cho được Saolô và rước ông về Antiôkhia cùng cộng tác. Hai ông gắn bó bên nhau suốt một năm trời để giảng dạy và gây dựng cộng đoàn. Cũng chính trong năm đáng nhớ ấy tại Antiôkhia, các môn đệ lần đầu tiên được gọi là “Kitô hữu”.
Cộng đoàn Antiôkhia mang một diện mạo đa dạng và cởi mở khác hẳn với Giêrusalem. Danh sách các vị ngôn sứ và thầy dạy đứng đầu giáo đoàn Antiôkhia được Thánh Luca ghi lại đọc lên nghe như một thế giới thu nhỏ:
- ông Barnaba quê đảo Síp;
- ông Simêon có biệt danh là Ni-ghê, tiếng Latinh nghĩa là “da đen”, rất có thể là một người gốc châu Phi;
- ông Luxiô quê ở Kyrênê miền Bắc Phi;
- ông Manaen vốn là bạn đồng trang lứa lớn lên trong cung đình cùng với tiểu vương Hêrôđê Antipa, chính là vị vua đã ra lệnh chém đầu Thánh Gioan Tẩy Giả;
- và cuối cùng là Saolô người Tácxô.
Năm con người với năm xuất thân, màu da và quá khứ khác biệt một trời một vực, nay lại ngồi chung quanh một bàn tiệc Thánh Thể.
Một hôm, đang lúc các ông cùng nhau cử hành phụng vụ thờ phượng Chúa và ăn chay cầu nguyện, Chúa Thánh Thần đã phán dạy: “Hãy dành riêng Barnaba và Saolô cho Ta, để thực hiện công việc mà Ta đã kêu gọi hai người ấy”. Từ Hy Lạp leitourgounton mà Thánh Luca dùng ở đây chính là gốc của chữ “phụng vụ” ngày nay. Toàn thể cộng đoàn liền tiếp tục ăn chay cầu nguyện, rồi đặt tay trên hai ông và tiễn đưa các ngài lên đường truyền giáo.

Lúc ấy là vào khoảng năm 46.
Căng buồm ra khơi
Trong chuyến đi lịch sử này, hai vị mang theo một người thanh niên trẻ tuổi đi phụ giúp công việc: đó là anh Gioan, em họ của ông Barnaba, thường gọi theo tên Latinh là Máccô. Truyền thống Hội Thánh từ thời Giám mục Papias, khoảng năm 120, vẫn tin rằng chàng thanh niên Gioan Máccô này về sau sẽ trở thành người môn đệ thân tín ghi chép lại các bài giảng của Thánh Phêrô để viết nên cuốn Tin Mừng theo Thánh Máccô, cuốn Tin Mừng ngắn gọn và cổ xưa nhất trong bốn sách Tin Mừng.
Từ Antiôkhia, ba thầy trò đi xuống bến cảng Xêlêukia, xuống tàu giương buồm vượt biển tiến về đảo Síp, quê hương của ông Barnaba.

Đặt chân lên đảo, các ông đi dọc từ thành Salamin ở bờ đông sang tận thủ phủ Paphô ở bờ tây, ghé vào các hội đường Do Thái để rao giảng Lời Chúa. Tại Paphô, vị thống đốc Rôma cai quản toàn đảo là ngài Xécgiô Phaolô, được sách Công vụ khen là một bậc thức giả khôn ngoan, đã chủ động cho người mời hai ông vào dinh để nghe giảng về đạo Chúa. Khảo cổ học từng tìm thấy tại Rôma một tấm bia đá nhắc đến tên vị quan Luxiô Xécgiô Phaolô phụ trách quản lý bờ sông Tibê dưới thời hoàng đế Claudiô, và nhiều học giả đoán có thể là cùng một nhân vật lịch sử này.
Ngặt nỗi, bên cạnh vị thống đốc lúc ấy lại có một gã phù thủy kiêm ngôn sứ giả người Do Thái tên là Bar-Giêsu, cũng gọi là Êlyma. Sợ mất chỗ dựa quyền thế, hắn ra sức tìm đủ mọi lý lẽ để ngăn cản không cho vị quan Rôma đón nhận đức tin. Đầy tràn Chúa Thánh Thần, Saolô nhìn thẳng vào mắt tên phù thủy mà nghiêm lời vạch trần sự gian dối của hắn, khiến hắn lập tức bị tối tăm mặt mày, mù mắt trong một thời gian phải nhờ người dắt đi. Tận mắt chứng kiến phép lạ nhãn tiền và thán phục giáo huấn cao cả của Chúa, vị thống đốc Xécgiô Phaolô đã mở lòng tin theo.

Có một chi tiết rất thú vị xuất hiện đúng ngay tại biến cố này: Thánh Luca viết câu “Saolô, cũng gọi là Phaolô”, và kể từ dòng chữ ấy trở đi cho đến hết sách Công vụ, ngài hoàn toàn đổi sang dùng tên Phaolô. Thực ra không phải ông đổi tên mới. Người Do Thái sinh sống ở hải ngoại có quốc tịch Rôma thời ấy thường mang song song hai tên từ nhỏ: một tên Híp-ri dùng trong cộng đồng Do Thái là Saolô, và một tên Latinh có âm đọc tương tự dùng ngoài xã hội là Phaolô. Khi bước chân ra biển lớn để rao giảng cho thế giới dân ngoại, vị Tông đồ đã chọn dùng hẳn cái tên Rôma thân thuộc với muôn dân ấy.
Cuộc chia tay đột ngột của chàng trẻ tuổi Máccô
Rời đảo Síp, đoàn truyền giáo tiếp tục vượt biển tiến lên vùng đất liền Tiểu Á, tức Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay, và cập bến tại thành Pécgê thuộc miền Pamphylia. Ngay tại chặng dừng chân này, một chuyện không vui đã xảy ra: chàng thanh niên Gioan Máccô quyết định bỏ cuộc, tách đoàn để xuống tàu quay trở về Giêrusalem.

Sách Công vụ không giải thích lý do vì sao anh bỏ về. Có thể anh chàng trẻ tuổi nhớ nhà, hoặc ngã lòng khi ngước nhìn dãy núi Taurô trùng điệp hiểm trở đang chắn ngang phía trước, con đường đèo dốc dẫn lên vùng cao nguyên nội địa vốn khét tiếng về nạn trộm cướp hoành hành và những con sông dữ mùa nước lũ. Sau này Phaolô từng nhắc đến “hiểm nguy trên sông nước, hiểm nguy vì trộm cướp”. Cũng có giả thuyết cho rằng một thanh niên gốc Giêrusalem như Máccô cảm thấy bỡ ngỡ, chưa sẵn sàng chấp nhận cách thức Phaolô mở toang cánh cửa đón nhận người ngoại giáo không chút rào cản. Dù vì lý do gì, sự rút lui giữa đường ấy cũng để lại một ấn tượng không mấy tốt đẹp trong lòng một người quyết liệt như Phaolô.
Thế nhưng, điều ấm lòng là nhiều năm tháng về sau, khi tuổi đời đã xế bóng, chính Thánh Phaolô lại nhắc đến người cộng sự trẻ từng bỏ cuộc năm xưa bằng những lời trìu mến. Trong các bức thư viết từ chốn lao tù, ông trân trọng chuyển lời hỏi thăm của Máccô đến các giáo đoàn. Trong bức thư cuối đời gửi cho môn đệ Timôthê, vị Tông đồ già còn ân cần dặn rằng: “Khi đến, con nhớ đưa cả Máccô đi theo nhé, vì anh ấy rất đắc lực cho công việc phục vụ của cha”.
Bước chân trên những thành phố cao nguyên
Dù chỉ còn lại hai người, Phaolô và Barnaba vẫn kiên cường vượt dãy núi Taurô để tiến sâu vào vùng cao nguyên nội địa, đặt chân đến một thành phố cũng mang tên là Antiôkhia, thường gọi là Antiôkhia miền Pisiđia để phân biệt với thành Antiôkhia lớn bên xứ Xyri. Ngày Sabát hôm ấy, hai ông đi vào hội đường địa phương. Sau phần đọc Sách Luật và Sách Các Ngôn Sứ, các vị trưởng hội đường thấy có khách phương xa liền cử người sang mời: “Thưa hai hiền huynh, nếu có lời khuyên nhủ nào bổ ích cho dân chúng, xin mời cứ tự nhiên chia sẻ”.
Phaolô liền đứng lên, giơ tay ra hiệu và cất tiếng: “Thưa đồng bào Ítraen, và thưa quý vị là những người kính sợ Thiên Chúa, xin lắng nghe!” Như đã biết, “những người kính sợ Thiên Chúa” là những người ngoại giáo có thiện cảm với đạo Do Thái đang ngồi dự thính trong hội đường.

Trong bài giảng mẫu mực đầu tiên được ghi lại của mình, Phaolô điểm lại dòng lịch sử cứu độ từ thời Xuất Hành, qua thời vua Saun, người trùng tên và cùng chi tộc Bengiamin với ông, cho đến vua Đavít. Rồi từ dòng dõi Đavít ấy, ông dẫn thẳng đến Chúa Giêsu, Đấng đã chịu chết và đã sống lại vinh hiển. Ông đúc kết bằng một lời loan báo chạm thấu tâm can người nghe: “Vậy thưa anh em, xin anh em biết cho rằng: chính nhờ Người mà ơn tha tội được công bố cho anh em; và từ tất cả những tội lỗi mà Luật Môsê không có khả năng làm cho anh em nên công chính được, thì nhờ Người, bất cứ ai tin đều được trở nên công chính!”
Bài giảng gây tiếng vang lớn đến mức ngày Sabát tuần kế tiếp, gần như toàn bộ dân chúng trong thành đều ùn ùn kéo đến hội đường để xin nghe Lời Chúa. Nhìn thấy đám đông dân ngoại vây kín hội đường, một số người Do Thái bảo thủ nổi lòng đố kỵ, bắt đầu lớn tiếng phản bác và nhục mạ lời giảng của Phaolô. Trước thái độ khước từ ấy, Phaolô và Barnaba đã dõng dạc tuyên bố một nguyên tắc truyền giáo quan trọng: “Đúng lý ra, Lời Thiên Chúa phải được rao giảng cho anh em trước tiên. Nhưng vì chính anh em đã gạt bỏ Lời ấy và tự coi mình không xứng đáng hưởng sự sống đời đời, thì này, chúng tôi xin quay sang với các dân ngoại! Bởi Chúa đã truyền dạy chúng tôi rằng: Ta đã đặt ngươi làm ánh sáng cho muôn dân, để ngươi đem ơn cứu độ đến tận cùng cõi đất”.
Nói thế không có nghĩa là Phaolô từ bỏ hẳn đồng bào mình. Câu nói ấy chỉ áp dụng cho những kẻ cứng lòng tại thành phố đó mà thôi; mỗi khi đặt chân đến một thành phố mới, nơi đầu tiên ông tìm đến vẫn luôn là hội đường của người Do Thái.
Tại Antiôkhia miền Pisiđia, nhóm người chống đối đã ngầm xúi giục giới phụ nữ thượng lưu sùng đạo và các nhân vật tai to mặt lớn trong thành gây áp lực trục xuất hai ông ra khỏi địa giới. Hai vị Tông đồ thản nhiên giũ bụi chân mình như một lời cảnh tỉnh rồi lên đường đi sang thành Icôniô, để lại đằng sau một cộng đoàn các môn đệ mới “tràn đầy niềm vui và Chúa Thánh Thần”.
Sóng gió tại Icôniô và Lýtra
Đến thành Icôniô, nay là thành phố Konya, lời rao giảng của hai ông tiếp tục thu phục được một số đông cả người Do Thái lẫn người Hy Lạp tin theo. Nhưng chẳng bao lâu sau, những kẻ thù nghịch lại kích động dân chúng lập mưu định đem đá ném hai ông, buộc hai vị phải lánh sang miền Lycaonia và dừng chân tại thành Lýtra.
Tại Lýtra, trong lúc đang giảng dạy, Phaolô nhìn thấy một người đàn ông bị tàn tật hai chân từ lúc mới lọt lòng mẹ, chưa bao giờ bước đi được. Thấy anh ta chăm chú lắng nghe và có lòng tin để được cứu chữa, Phaolô nhìn thẳng vào anh và truyền lớn tiếng: “Anh hãy đứng thẳng dậy trên đôi chân của mình!” Ngay lập tức, người què bật dậy và bước đi thoăn thoắt.
Chứng kiến phép lạ nhãn tiền, đám đông dân ngoại tại đó liền hò reo bằng tiếng thổ ngữ Lycaonia của họ: “Các vị thần linh đã mặc lấy hình người mà giáng trần thăm chúng ta rồi!” Có lẽ vì dáng vẻ đường bệ, trầm tĩnh, ông Barnaba được họ tôn là thần Giúpite, tức thần Dớt, chúa tể các thần. Còn ông Phaolô thì họ gọi là thần Mercuriô, tức thần Hécmét, vị thần sứ giả chuyên phát ngôn, vì Phaolô là người đứng ra giảng thuyết chính. Thậm chí vị tư tế coi sóc đền thờ thần Giúpite ở ngay trước cổng thành còn vội vã dẫn bò tơ kết vòng hoa đến tận cửa nhà nơi hai ông đang ở, sửa soạn dâng lễ tế sống hai vị Tông đồ!

Sở dĩ người dân vùng Lýtra sốt sắng đến mức cuồng nhiệt như vậy là có nguyên cớ sâu xa từ văn hóa dân gian của họ. Đại thi hào Rôma Ovidiô, sống cùng thời với Chúa Giêsu, từng ghi lại một truyền thuyết cổ xưa lưu truyền ngay tại vùng đồi Phrygia này. Chuyện kể rằng ngày xưa, hai vị thần Giúpite và Mercuriô từng giả dạng làm hai lữ khách nghèo xuống trần gian, đi gõ cửa từng nhà trong vùng để xin nghỉ trọ, mà nhà nào cũng đóng chặt then cài. Duy chỉ có túp lều tranh nghèo nàn của đôi vợ chồng già nhân hậu là cụ Philêmôn và cụ Baucis mở cửa đón tiếp hậu hĩnh. Sau đó cả vùng bị nhấn chìm trong biển nước trừng phạt, chỉ riêng túp lều của đôi vợ chồng già hóa thành ngôi đền nguy nga. Mang trong mình nỗi ám ảnh của câu chuyện cổ tích ấy, người dân Lýtra hôm nay quyết không để lỡ cơ hội đón thần linh lần thứ hai!
Khi hiểu ra cơ sự, Phaolô và Barnaba kinh hãi tự xé áo mình ra, cử chỉ phản đối lời phạm thượng theo tục lệ Do Thái, rồi lao thẳng vào giữa đám đông mà la lớn: “Hỡi bà con, sao lại làm thế này? Chúng tôi đây cũng chỉ là những người phàm yếu đuối như quý vị mà thôi! Chúng tôi đến đây là để loan báo Tin Mừng, khuyên quý vị hãy từ bỏ những ngẫu tượng hư không này mà quay về cùng Thiên Chúa hằng sống, Đấng tạo thành trời đất biển khơi và muôn vật!” Phải vất vả lắm hai ông mới khuyên giải được đám đông dừng việc tế lễ lại.
Thế nhưng, lòng người thật sớm nắng chiều mưa. Chỉ ít ngày sau, một toán người Do Thái quá khích từ hai thành Antiôkhia và Icôniô lặn lội đuổi theo tới tận Lýtra, rỉ tai kích động và mua chuộc đám đông. Cũng chính đám đông mới hôm trước còn đòi giết bò tế sống Phaolô như thần linh, thì hôm sau đã trở mặt cầm đá ném ông tới tấp, rồi nắm chân kéo lê xác ông quẳng ra bên ngoài cổng thành vì đinh ninh ông đã tắt thở.
Nhưng khi các môn đệ mới theo đạo tại Lýtra đang đứng vây quanh thi thể đẫm máu ấy mà thương khóc, thì Phaolô bỗng tỉnh lại, gượng đứng dậy và đi trở vào trong thành. Ngay sáng hôm sau, với thân mình còn đầy thương tích, ông lại cùng Barnaba chống gậy lên đường đi sang thành Đécbê.

Rất có thể trong vòng người đứng vây quanh Phaolô ngoài bãi đá Lýtra chiều hôm ấy có mặt một chàng thiếu niên địa phương tên là Timôthê, con trai của một phụ nữ Do Thái đạo đức kết hôn với người chồng Hy Lạp. Chàng trai trẻ ấy đã tận mắt chứng kiến vị Tông đồ chịu ném đá gần chết vì Chúa rồi lại hiên ngang đứng dậy bước tiếp. Chỉ vài năm sau, chính Timôthê sẽ rời quê hương Lýtra để đi theo làm người môn đệ trung thành và người con tinh thần yêu dấu nhất của Thánh Phaolô.
Thành Đécbê là điểm cực đông của cuộc hành trình. Từ đây, muốn về lại Antiôkhia xứ Xyri, đường gần và an toàn nhất là đi xuôi về hướng đông nam qua đèo Kilikia, ngang quê nhà Tácxô của Phaolô. Thế nhưng, vì thương các cộng đoàn non trẻ vừa mới khai sinh chưa có người chăn dắt, Phaolô và Barnaba đã chọn một quyết định đầy quả cảm: hai ông quay ngược bước chân trở lại, đi xuyên qua đúng những thành phố vừa mới trục xuất và ném đá mình là Lýtra, Icôniô và Antiôkhia miền Pisiđia! Tại mỗi nơi, hai ông ân cần củng cố tinh thần các môn đệ, khuyên nhủ anh chị em kiên vững trong đức tin vì “chúng ta phải trải qua nhiều nỗi gian truân mới vào được Nước Thiên Chúa”. Đồng thời, các ngài cũng ăn chay cầu nguyện và đặt tay lập các kỳ mục để coi sóc từng giáo đoàn địa phương, trước khi xuống tàu trở về lại Antiôkhia xứ Xyri. Chữ Hy Lạp chỉ kỳ mục là presbyteros, về sau dùng để chỉ chức linh mục.

Về tới nhà, hai vị triệu tập toàn thể Hội Thánh Antiôkhia lại, hân hoan thuật lại biết bao kỳ công Thiên Chúa đã thực hiện qua tay mình, đặc biệt là việc Người đã chính thức “mở cánh cửa đức tin cho các dân ngoại”.
Câu hỏi lớn có nguy cơ xé đôi Hội Thánh
Cánh cửa Hội Thánh đã mở toang cho muôn dân bước vào. Nhưng chính sự lớn mạnh ấy lại làm bùng lên cuộc khủng hoảng thần học lớn nhất của Hội Thánh buổi sơ khai.
Chuyện bắt đầu khi có một số người từ miền Giuđê đi xuống Antiôkhia và tự ý giảng dạy cho các tín hữu gốc dân ngoại rằng: “Nếu anh em không chịu phép cắt bì theo đúng tục lệ của ông Môsê, thì anh em không thể nào được cứu độ!”
Nghe qua tưởng chỉ là chuyện một nghi thức tôn giáo, nhưng thực chất toàn bộ vận mệnh của Kitô giáo đang được đặt lên bàn cân. Phép cắt bì vốn là dấu chỉ giao ước mà Thiên Chúa đã truyền cho tổ phụ Ápraham từ ngàn xưa. Câu hỏi đặt ra hết sức gay gắt: một người ngoại giáo muốn theo Chúa Kitô thì có bắt buộc phải gia nhập dân tộc Do Thái trước hay không? Có phải chịu cắt bì và gồng mình gánh lấy toàn bộ sáu trăm mười ba điều luật chi li của Môsê về ăn uống, thanh tẩy hay không? Nếu câu trả lời là “có”, thì Hội Thánh sẽ mãi mãi chỉ là một giáo phái nhỏ khép kín trong lòng dân tộc Do Thái, và cánh cửa vừa mở ra cho nhân loại sẽ lập tức đóng sập lại. Hơn thế nữa, nếu phải nhờ cắt bì mới được cứu, thì chẳng hóa ra ân sủng và cái chết của Chúa Giêsu trên thập giá là chưa đủ để cứu chuộc con người hay sao?
Hiểu rõ tính chất sống còn ấy, Phaolô và Barnaba đã đứng lên tranh luận và phản bác quan điểm kia một cách quyết liệt. Trước tình trạng bất đồng sâu sắc không thể tự giải quyết tại địa phương, cộng đoàn Antiôkhia quyết định cử một phái đoàn do Phaolô và Barnaba dẫn đầu đi lên thủ đô Giêrusalem, đệ trình vấn đề hệ trọng này ra trước các vị Tông đồ và các bậc kỳ lão để phân định.
Công đồng Giêrusalem: “Thánh Thần và chúng tôi đã quyết định”
Vào khoảng năm 49, các vị Tông đồ và các kỳ mục đã họp mặt đông đủ tại Giêrusalem để bàn thảo vấn đề này, một biến cố mà lịch sử muôn đời sau gọi là Công đồng Giêrusalem, công đồng đầu tiên của Hội Thánh.
Trong phiên họp, một số tín hữu xuất thân từ phái Pharisêu vẫn giữ lập trường cứng rắn: nhất định phải buộc người ngoại giáo chịu phép cắt bì và tuân giữ Luật Môsê. Cuộc tranh luận diễn ra hết sức sôi nổi và kéo dài.
Giữa bầu khí căng thẳng ấy, Thánh Phêrô đứng lên ngỏ lời. Vị Tông đồ trưởng nhắc lại cho toàn thể hội nghị nhớ biến cố chính mắt ngài đã chứng kiến tại nhà viên sĩ quan Côrnêliô ở Xêdarê: Thiên Chúa đã thấu suốt lòng người và đã ban tràn đầy Chúa Thánh Thần xuống cho người ngoại giáo giống hệt như cho người Do Thái, chẳng hề phân biệt bên trọng bên khinh, mà chỉ dùng đức tin để thanh tẩy tâm hồn họ. Rồi ngài đặt một câu hỏi thẳng thắn: “Vậy bây giờ, tại sao anh em lại muốn thử thách Thiên Chúa, khi đòi đặt lên cổ các môn đệ một cái ách nặng nề mà cả cha ông chúng ta lẫn chính chúng ta đều không ai gánh vác nổi? Trái lại, chúng ta xác tín rằng chính nhờ ân sủng của Chúa Giêsu mà chúng ta được cứu độ, thì họ cũng được cứu độ theo đúng cách ấy!”
Nghe lời tuyên bố đanh thép của Phêrô, cả hội trường đang ồn ào bỗng lặng đi. Trong bầu khí thinh lặng lắng nghe ấy, hai ông Barnaba và Phaolô tiếp lời, thuật lại biết bao điềm thiêng dấu lạ mà chính Thiên Chúa đã thực hiện giữa lòng các dân ngoại qua bàn tay của hai ông trong chuyến đi vừa qua.
Sau cùng, Thánh Giacôbê đứng lên đúc kết. Với tư cách là người đứng đầu cộng đoàn mẹ Giêrusalem, lại nổi tiếng là bậc giữ Luật Môsê nghiêm cẩn đến mức được cả người Do Thái tôn kính gọi là “Giacôbê Công Chính”, như sử gia thế kỷ thứ II Hêgêsippô ghi lại, tiếng nói của ngài có sức thuyết phục đặc biệt đối với phe bảo thủ. Thánh Giacôbê dẫn lại lời sấm của ngôn sứ Amốt trong Cựu Ước nói về ngày Thiên Chúa dựng lại lều nhà Đavít, để “mọi dân ngoại được mang danh Ta đều tìm kiếm Đức Chúa”. Rồi ngài đưa ra phán quyết: “Vì vậy, theo ý tôi, chúng ta không nên gây thêm phiền hà rắc rối cho những người từ giữa các dân ngoại đang quay trở về cùng Thiên Chúa!”

Toàn thể Công đồng nhất trí thông qua quyết định lịch sử: người ngoại giáo theo đạo hoàn toàn không phải chịu phép cắt bì và không bị ràng buộc bởi Luật Môsê. Để giữ gìn sự hòa thuận bác ái trong sinh hoạt chung, Công đồng chỉ khuyên các tín hữu gốc dân ngoại lưu ý tránh bốn điều:

- kiêng ăn đồ cúng thần tượng ngoại giáo;
- tránh tội gian dâm hoặc các cuộc hôn nhân trái luật;
- kiêng ăn thịt thú vật chết ngạt không cắt tiết;
- và kiêng ăn huyết.
Các tín hữu gốc Do Thái từ nhỏ đã quen nghe đọc Luật Môsê mỗi ngày Sabát, nên rất dị ứng với chuyện ăn huyết và đồ cúng. Bốn quy định mục vụ này chủ yếu nhằm giúp họ yên tâm ngồi chung mâm, dùng chung bữa với anh chị em gốc dân ngoại mà không bị vấp phạm lương tâm.
Các Tông đồ và kỳ mục liền soạn thảo một bức thư chung gửi cho các anh chị em tín hữu gốc dân ngoại tại Antiôkhia, Xyri và Kilikia, đồng thời cử hai nhân vật có uy tín tại Giêrusalem là ông Giuđa, gọi là Barsaba, và ông Sila cùng đi xuống Antiôkhia với Phaolô và Barnaba để trực tiếp công bố nghị quyết. Trong bức thư lịch sử ấy có một câu văn đã trở thành kim chỉ nam cho mọi Công đồng của Hội Thánh suốt hai ngàn năm qua: “Chúa Thánh Thần và chúng tôi đã quyết định không đặt thêm một gánh nặng nào khác lên anh em, ngoài những điều cần thiết này…”
Khi đoàn đại biểu về tới Antiôkhia và đọc bức thư trước toàn thể cộng đoàn, bà con giáo hữu vỡ òa trong niềm vui vì lời khích lệ đầy tình huynh đệ ấy.
Các học giả cũng thường đối chiếu chương 15 sách Công vụ với lời kể của chính Phaolô trong thư Galát chương 2, nơi ông nhắc đến chuyến lên Giêrusalem cùng Barnaba và người môn đệ gốc Hy Lạp là Titô. Tại đó, ba vị “cột trụ” là Giacôbê, Phêrô và Gioan đã không hề ép Titô phải chịu cắt bì. Các ngài bắt tay hiệp thông với Phaolô và Barnaba, phân công Phaolô đi rao giảng cho dân ngoại còn các ngài lo cho người Do Thái, chỉ nhắn nhủ ông nhớ quyên góp giúp đỡ người nghèo ở Giêrusalem. Đa số học giả tin rằng đó chính là góc nhìn trực tiếp của Phaolô về cùng một biến cố Công đồng Giêrusalem này.
Khép lại trang sử Công đồng Giêrusalem, điều đọng lại đẹp nhất chính là cung cách Hội Thánh giải quyết bất đồng. Đứng trước một nguy cơ chia rẽ tưởng chừng không thể hàn gắn, các vị mục tử đã chọn ngồi lại bên nhau, khiêm tốn lắng nghe kinh nghiệm mục vụ của nhau, đối chiếu với Lời Chúa trong Kinh Thánh và cùng cầu nguyện dưới sự dẫn dắt của Chúa Thánh Thần. Và thật kỳ diệu: chính những vị Tông đồ xuất thân Do Thái giữ luật nghiêm ngặt nhất lại là những người đã rộng tay mở toang cánh cửa tự do cho muôn dân bước vào.
Hằng năm, vào các Thánh lễ ngày thường suốt tuần thứ năm Mùa Phục Sinh, người Công giáo trên toàn thế giới lại được nghe đọc lại tuần tự câu chuyện đầy kịch tính này, bắt đầu từ biến cố tại Lýtra vào ngày thứ Hai cho đến bức thư tràn ngập niềm vui của Công đồng Giêrusalem vào ngày thứ Sáu.
Riêng bước chân của người lữ khách Phaolô sẽ không dừng lại lâu tại Antiôkhia. Chẳng bao lâu nữa, ông sẽ lại khoác áo lên đường, và chuyến đi sắp tới sẽ đưa ông vượt biển tiến sang một lục địa hoàn toàn mới: lục địa châu Âu.
Chẳng bao lâu nữa, ông sẽ lại khoác áo lên đường, và chuyến đi sắp tới sẽ đưa ông vượt biển tiến sang một lục địa hoàn toàn mới: lục địa châu Âu.
Chương 13 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Chúa Thánh Thần và chúng tôi đã quyết định không đặt thêm một gánh nặng nào khác…”
Những người trong chương
- Barnaba · Hội Thánh nhớ ông ngày 11 tháng Sáu. Tên ông nghĩa là “con của sự an ủi”.
- Xécgiô Phaolô · Một tấm bia ở Rôma ghi tên Lucius Sergius Paullus. Nhiều nhà nghiên cứu nghĩ đó có thể là viên tổng đốc đảo Síp.
- Gioan Máccô · Người bỏ đoàn ở Pécgê. Về sau Phaolô xin: “Con hãy đem Máccô theo, vì anh ấy giúp ích cho cha.”
Nơi ấy hôm nay
- Antakya là Antiôkhia bên sông Orontes, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ, nơi tín hữu lần đầu được gọi là “Kitô hữu”.
- Paphô ở bờ tây đảo Síp, nơi hai ông gặp viên tổng đốc. Khu khảo cổ Paphos là di sản thế giới của UNESCO từ năm 1980.
- Icôniô nay là thành phố Konya. Lýtra, nơi Phaolô bị ném đá, nay chỉ còn là một gò đất gần làng Hatunsaray.
Muốn đọc thêm
Cv 13,1-14,28 · Cv 15,1-35 · Gl 1,13-2,10 · 2 Cr 11,25-33 · ktcgkpv.org
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Phaolô
- Barnaba
- Gioan Máccô
- Phêrô
- Giacôbê, anh em của Chúa
- Vua Arêta IV
- Xécgiô Phaolô
- Êlyma
- Simêon Ni-ghê
- Luxiô người Kyrênê
- Manaen
- Timôthê
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Đọc thêm · Chương 10Cánh cửa mở ra ngoài Giêrusalem: Tin Mừng vượt mọi ranh giới đến với muôn dân
Đọc thêm · Chương 12Tia sáng trên đường Đamát: bước ngoặt cuộc đời và ơn gọi của vị Tông đồ dân ngoại
Đọc thêm · Chương 14Lá thư gửi tín hữu Thêxalônica: những dòng chữ đầu tiên của Tân Ước và niềm hy vọng phục sinh
Đọc thêm · Chương 16Galát, Rôma và món quà cứu độ nhưng khôngHình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 14
Lá thư gửi tín hữu Thêxalônica: những dòng chữ đầu tiên của Tân Ước và niềm hy vọng phục sinh
Vì sao những trang đầu tiên của Tân Ước phải nhắc tín hữu Thêxalônica đừng bỏ bê việc làm ăn?
Khoảng 29 phút đọc









