Tư liệu chương 131
Kiểm chứng chương 131: Công đồng Vaticanô I
Đọc xong chương 131, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: cơn giông hôm bỏ phiếu có thật không, ai là hai vị giám mục dám nói “không”, và ơn bất khả ngộ của giáo hoàng rốt cuộc rộng hay hẹp đến đâu. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.
Chương kể Công đồng Vaticanô I (1869 đến 1870). Công đồng làm ra được hai văn kiện: Dei Filius, về đức tin và lý trí, và Pastor Aeternus, về quyền tối thượng của giáo hoàng và ơn bất khả ngộ của ngài.
Câu chuyện này có nhiều giấy tờ ghi lại. Biên bản chính thức của công đồng nằm trong bộ sưu tập của Mansi, các tập 49 đến 53. Văn bản hai hiến chế có trong bộ Denzinger, tập hợp các văn kiện giáo huấn của Hội Thánh. Ngoài ra còn nhật ký và thư từ của các giám mục cả hai phe, những lá thư ký tên “Quirinus” của nhóm quanh Döllinger (chương 132 sẽ kể), và thư từ của Newman. Cuốn sách chuẩn nhất là The Vatican Council (Công đồng Vaticanô, 1930) của Cuthbert Butler, một đan sĩ Biển Đức người Anh, dựa nhiều vào thư từ của giám mục Ullathorne. Ông kể công bằng với cả hai phía. Cuốn của August Hasler (1977) thì viết rất gay gắt với Đức Piô IX, nên đọc song song với những nghiên cứu khác.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Phiên bỏ phiếu ngày 18 tháng Bảy năm 1870
Cơn giông. Nhiều người có mặt hôm ấy đã ghi lại sấm chớp và bóng tối đột ngột, đến nỗi phải mang nến vào để giáo hoàng đọc được lời phê chuẩn. Phòng họp là gian được ngăn ra ở cánh ngang phía bắc đền thờ Thánh Phêrô. Chương kể lại như các nhân chứng đã kể. Việc cơn giông giống núi Sinai hay là trời nổi giận thì là hai cách hiểu của hai phe, và cả hai đều có trên báo chí thời ấy. Chương đặt hai cách hiểu cạnh nhau, không bênh bên nào.
Năm trăm ba mươi ba và hai. Phiên ấy có 533 phiếu placet và 2 phiếu non placet. Hai vị bỏ phiếu chống là giám mục Luigi Riccio ở Cajazzo và giám mục Edward Fitzgerald ở Little Rock. Theo tiểu sử của ông Fitzgerald, giáo phận Little Rock thời ấy chỉ có chừng một ngàn sáu trăm người Công giáo, nên chương gọi là một giáo phận nghèo.
“Giờ thì con tin.” Theo các nguồn, sau phiên bỏ phiếu cả hai vị đều đến trước giáo hoàng tuyên xưng lòng gắn bó của mình. Lời của Fitzgerald (tiếng Latinh: Modo credo, Sancte Pater, “Thưa Đức Thánh Cha, giờ thì con tin”) được kể đi kể lại nhiều lần, nhưng câu chữ chính xác có thể đã được trau chuốt thêm qua thời gian. Chương chỉ nói hai vị quỳ thưa rằng ngài tin, không dựa vào chữ nào cụ thể.
Đường đến công đồng
Năm 1864. Đức Piô IX ngỏ ý định triệu tập công đồng với các hồng y ngày 6 tháng Chạp năm 1864, hai ngày trước khi ban hành Syllabus, đúng như chương nói. Công đồng Trentô bế mạc năm 1563, nên khoảng cách “hơn ba trăm năm” là đúng (xem chương 97, Mười tám năm ở Trentô). Tháng Sáu năm 1867, khoảng năm trăm giám mục có mặt ở Rôma nhân kỷ niệm một ngàn tám trăm năm thánh Phêrô và thánh Phaolô tử đạo, và các ngài ủng hộ ý định triệu tập công đồng (Butler, chương 1).
“Bên kia núi” và thuyết Gallican. Chữ ultramontane là từ tiếng Pháp ultramontanisme, chỉ những người nhìn về Rôma ở bên kia dãy Alpes. Đối lập với họ là thuyết Gallican, dựa vào bốn điều khoản của các giám mục Pháp năm 1682 (Declaratio cleri gallicani). Điều thứ tư nói rằng phán quyết của giáo hoàng về đức tin chưa phải là chung cuộc nếu toàn thể Hội Thánh không đồng ý, đúng như chương thuật.
Veuillot. Tờ báo L’Univers của Louis Veuillot có in những bài thánh ca phụng vụ đã sửa chữ để dâng cho Đức Piô IX. Nhiều người Công giáo, trong đó có giám mục Dupanloup, phản đối. Các nguồn kể chi tiết từng bài hơi khác nhau, nên chương chỉ nói chung.
Lời thề của Manning. Henry Edward Manning là tổng giám mục Westminster. Ngày 29 tháng Sáu năm 1867, ông và giám mục Senestrey ở Regensburg (chương gọi là “một giám mục người Đức”) được kể là đã thề sẽ làm hết sức để ơn bất khả ngộ được định tín. Chi tiết này có trong tiểu sử của ông. Chương thuật chuyện này bằng “Người ta kể rằng”, như thế là đúng mức.
Khai mạc
Ngày 8 tháng Mười Hai năm 1869. Hôm ấy có khoảng bảy trăm giám mục và bề trên dòng. Lúc đông nhất, hơn bảy trăm bốn mươi vị ghi danh. Đó là công đồng đông nhất cho đến lúc ấy. Ở Trentô hầu hết giám mục là người châu Âu. Ở Vaticanô I có giám mục từ châu Mỹ, châu Á, châu Phi, châu Úc, phần lớn là thừa sai người châu Âu. Chuyện phòng họp có tiếng vang tệ và cái nóng mùa hè Rôma làm các buổi họp thêm nặng nề có trong sách của Butler.
Không mời vua chúa. Đúng như chương nói, đây là công đồng chung đầu tiên không mời đại diện các nhà cầm quyền. Thủ tướng xứ Bayern, hoàng thân Chlodwig zu Hohenlohe, đề nghị các chính phủ Công giáo cùng hành động để gây áp lực lên công đồng, và các chính phủ khác từ chối (Butler).
Hai bản kiến nghị. Hơn bốn trăm giám mục ký kiến nghị (postulatum) xin định tín ơn bất khả ngộ, và một nhóm nhỏ hơn ký kiến nghị ngược lại. Cuối tháng Tư năm 1870, vấn đề bất khả ngộ được đẩy lên trước các việc khác. Các con số này là ước tính cẩn thận của các sử gia, không phải số đếm chính xác đến từng người.
Đức tin và lý trí
Hiến chế Dei Filius được biểu quyết ngày 24 tháng Tư năm 1870, không có phiếu chống. Ý rằng con người có thể biết Thiên Chúa hiện hữu bằng ánh sáng lý trí tự nhiên nằm ở chương 2 của hiến chế. Ý rằng đức tin và lý trí không bao giờ thật sự mâu thuẫn nằm ở chương 4. Hiến chế kết án chủ nghĩa duy vật và thuyết phiếm thần. Văn bản có trong Denzinger, các số 3000 đến 3045.
Nền Kinh Thánh của ý tưởng ấy là Thư gửi tín hữu Rôma 1,20. Bản của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ đọc: “Quả thế, những gì người ta không thể nhìn thấy được nơi Thiên Chúa, tức là quyền năng vĩnh cửu và thần tính của Người, thì từ khi Thiên Chúa tạo dựng vũ trụ, trí khôn con người có thể nhìn thấy được qua những công trình của Người.” Chương thuật lại ý ấy bằng lời của riêng mình.
Galileo. Bức thư của Galileo gửi bà Nữ Đại Công tước Christina đề năm 1615 (xem chương 113, Galilêô và bầu trời). Việc đặt Galileo cạnh Vaticanô I là phép so sánh của người kể, nhưng có cơ sở: Galileo viết rằng chân lý không thể trái với chân lý. Từ 1615 đến 1870 là chừng hai trăm năm mươi lăm năm, nên chương nói “hơn hai thế kỷ rưỡi”.
Cuộc tranh luận
Hai phe. Phe thiểu số có khoảng một trăm bốn mươi vị, trong đó có Darboy ở Paris, Rauscher ở Viên, Schwarzenberg ở Praha, Nazari di Calabiana ở Milano, Ketteler ở Mainz, Dupanloup ở Orléans và Kenrick ở St. Louis. Giám mục Darboy bị quân Công xã Paris bắn chết tháng Năm năm 1871, nên chương nói “chưa đầy một năm sau”. Phần lớn họ là những người cho rằng định tín lúc ấy là “không đúng lúc” (inopportunist), chứ không phải những người phủ nhận hoàn toàn ơn bất khả ngộ. Chương nói đúng điều ấy.
Hefele và Hônôriô. Karl Joseph von Hefele, giám mục Rottenburg, là tác giả bộ Lịch sử các công đồng. Giáo hoàng Hônôriô I bị Công đồng Constantinôpôli III (680 đến 681) kết án, và Đức Lêô II chuẩn y bản kết án ấy (xem chương 56, Constantinôpôli năm 680: Đức Kitô có mấy ý chí?). Phe đa số đáp rằng Hônôriô chưa hề định tín điều gì, và bị kết án vì không dập tắt một lạc thuyết. Chương trình bày cả hai lập luận.
Strossmayer. Josip Juraj Strossmayer, giám mục Đakovo, bị la ó ngày 22 tháng Ba năm 1870. Trong nhiều bài nói, ông chủ trương rằng định tín cần sự đồng thuận gần như trọn vẹn.
Newman. Tháng Giêng năm 1870, Newman viết cho giám mục Ullathorne về một phe mà ông gọi là hung hăng và láo xược, và lá thư lọt ra báo chí. Newman tin vào ơn bất khả ngộ nhưng cho rằng định tín lúc ấy là không đúng lúc, và khi đọc bản văn cuối cùng, ông thấy nó ôn hòa (xem Letter to the Duke of Norfolk của ông, 1875). Chuyện ông ở Littlemore là chương 127.
Döllinger. Những lá thư “Quirinus” đăng trên tờ Allgemeine Zeitung ở Augsburg. Chương 132 kể tiếp phần ấy.
Hồng y Guidi. Hồng y Filippo Maria Guidi, dòng Đaminh, tổng giám mục Bologna, phát biểu ngày 18 tháng Sáu năm 1870. Ngài nói ơn bất khả ngộ thuộc về các hành vi định tín chứ không thuộc về con người giáo hoàng, và giáo hoàng phải hỏi ý các giám mục. Lời Đức Piô IX nói với ngài, rằng chính ngài là truyền thống (La tradizione son io), do những người thuộc phe thiểu số truyền lại. Chương đã nói rõ chuyện ấy có thể bị thêu thêm, và đó là cách nói đúng.
Những ngày cuối
Phiếu thử ngày 13 tháng Bảy. Có 451 phiếu thuận, 88 phiếu chống và 62 phiếu thuận có điều kiện (placet iuxta modum).
Phái đoàn thiểu số. Ngày 15 tháng Bảy, phái đoàn đến xin thêm một câu về chứng từ của các Hội Thánh. Một số lời kể nói giám mục Ketteler ở Mainz đã quỳ xuống van xin, nên chương ghi “theo vài lời kể”. Giáo hoàng không chấp nhận. Ngược lại, văn kiện còn được thêm vế nói rằng các định tín ấy không thể sửa đổi “tự chúng, chứ không nhờ sự đồng thuận của Hội Thánh” (tiếng Latinh: ex sese, non autem ex consensu Ecclesiae).
Ngày 17 tháng Bảy. Năm mươi lăm giám mục phe thiểu số ký một lá thư gửi giáo hoàng rồi rời Rôma, đúng như chương kể. Lý do trong thư là vì kính trọng ngài nên không muốn nói “không” trước mặt ngài.
Pastor Aeternus
Hiến chế có hai phần chính. Chương 3 nói về quyền tài phán tối cao của giáo hoàng trên toàn Hội Thánh. Chương 4 nói về ơn bất khả ngộ. Văn bản có trong Denzinger, các số 3050 đến 3075, và đoạn định tín nằm ở số 3074. Các điều kiện trong chương được tóm đúng và chính xác. Cụm “ơn bất khả ngộ mà Đấng Cứu Chuộc thần linh muốn Hội Thánh của Người được hưởng” là lời văn kiện, người kể dịch từ bản tiếng Anh ở trang papalencyclicals.net.
Nền Kinh Thánh. Văn kiện dựa vào hai câu. Câu thứ nhất là Mt 16,18, bản của Nhóm Phiên dịch đọc: “Anh là Phêrô, nghĩa là Tảng Đá, trên tảng đá này, Thầy sẽ xây Hội Thánh của Thầy.” Câu thứ hai là Lc 22,32: “Nhưng Thầy đã cầu nguyện cho anh để lòng tin của anh khỏi bị mai một. Phần anh, một khi đã trở lại, hãy làm cho anh em của anh nên vững mạnh.” Chương rút gọn hai lời này cho vừa dòng kể.
Chiếc ghế. Ex cathedra nghĩa là “từ chiếc ghế” của người thầy. Ngai tòa Thánh Phêrô bằng đồng của Bernini nằm ở cuối đền thờ, và lễ Ngai tòa Thánh Phêrô được mừng ngày 22 tháng Hai theo lịch Rôma.
Năm 1950. Tông hiến Munificentissimus Deus định tín Đức Mẹ Lên Trời (xem chương 130). Phần lớn các nhà thần học đồng ý đó là lần duy nhất kể từ năm 1870 có một định tín từ tòa rõ ràng. Các nhà thần học vẫn còn bàn xem những văn bản nào khác cũng mang tính bất khả ngộ. Chữ “rõ ràng” trong chương nói chính xác điều ấy.
Một công đồng dang dở
Đình chỉ. Công đồng bị đình chỉ bằng tông thư Postquam Dei Munere ngày 20 tháng Mười năm 1870. Theo giáo luật, công đồng chỉ được chính thức khép lại khi Công đồng Vaticanô II sắp họp. Quân Ý vào Rôma ngày 20 tháng Chín năm 1870 (theo tư liệu về chương 132).
Vaticanô II. Hiến chế Lumen Gentium, ngày 21 tháng Mười Một năm 1964, chương 3, nói về giám mục đoàn. Câu chuyện ấy được kể ở các chương 146 đến 148.
Phe thiểu số chấp nhận. Hefele chấp nhận và công bố sắc lệnh trong giáo phận tháng Tư năm 1871. Strossmayer chậm nhất: ông im lặng nhiều năm, không bao giờ ra một tuyên bố vang dội, và mãi về sau mới cho công bố văn kiện trong giáo phận. Các sử gia còn bàn về thời điểm chính xác, nên chương chỉ nói ông “chậm nhất”.
Năm 1875. Thông tư năm 1872 của Bismarck được công bố năm 1874. Các giám mục Đức trả lời bằng bản tuyên bố chung, và tháng Ba năm 1875, Đức Piô IX viết thư tán thành. Cả hai văn bản có trong Denzinger, các số 3112 đến 3117.
Những người trong chương
Piô IX là giáo hoàng, nay là chân phước.
Luigi Riccio là giám mục Cajazzo. Edward Fitzgerald là giám mục Little Rock.
Louis Veuillot là nhà báo Pháp.
Henry Edward Manning là tổng giám mục Westminster.
Karl Joseph von Hefele là giám mục Rottenburg và là sử gia của Hội Thánh.
Josip Juraj Strossmayer là giám mục Đakovo, người Croatia.
John Henry Newman là linh mục, về sau là hồng y, nay là thánh.
Ignaz von Döllinger là sử gia ở München.
Filippo Maria Guidi là hồng y.
Hônôriô I và Piô XII là các giáo hoàng.
Otto von Bismarck là thủ tướng Đức.
Những nơi trong chương
Rôma, với đền thờ Thánh Phêrô. Cajazzo bên Ý. Little Rock, bang Arkansas bên Mỹ. Rottenburg bên Đức. Paris, Viên, Praha, Milano. München.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc chương 4 của Pastor Aeternus. Chỉ vài đoạn thôi, và bạn sẽ thấy các điều kiện của ơn bất khả ngộ hẹp đến mức nào. Rồi đọc chương 3 của hiến chế Lumen Gentium, để thấy phần mà công đồng năm 1870 chưa kịp nói. Cả hai có miễn phí trên trang vatican.va, còn bản cũ hơn ở papalencyclicals.net. Muốn đọc cả câu chuyện, cuốn The Vatican Council của Cuthbert Butler vẫn là sách kinh điển.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 56 (Hônôriô), chương 97 (Trentô), chương 113 (Galilêô), chương 127 (Newman), chương 129 (Đức Piô IX), chương 132 (Döllinger) và các chương 146 đến 148 (Vaticanô II).