Tư liệu chương 133
Kiểm chứng chương 133: Nguyễn Trường Tộ, năm 1885 và La Vang
Đọc xong chương 133, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện Đức Mẹ hiện ra ở La Vang ai kể lại, những con số người chết năm 1885 lấy ở đâu ra, và vì sao một chương về người Công giáo Việt Nam lại phải nói cả những trang buồn từ hai phía. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.
Chương kể một thế kỷ nhiều sóng gió của người Công giáo Việt Nam. Nó bắt đầu từ chiếu cấm đạo thời Tây Sơn năm 1798, qua những bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ, năm 1885 đẫm máu, cụ Sáu ở Phát Diệm, chữ Quốc ngữ bước ra khỏi nhà thờ, và khép lại ở ngọn đồi La Vang. Đây là chương chạm vào những vết thương còn nhạy cảm. Người kể cố nói ngay thẳng về cả hai phía và không đứng về phe chính trị nào.
Nguồn chính gồm: các bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ, do Trương Bá Cần sưu tập trong cuốn Nguyễn Trường Tộ: con người và di thảo (1988, in lại năm 2002); thư từ và báo cáo của các thừa sai Hội Thừa sai Paris, in trong tập san Annales de la Propagation de la Foi, là nguồn chính về các con số năm 1885; bộ Đại Nam thực lục, sử chính thức của triều Nguyễn; và các sách lịch sử Giáo hội Công giáo Việt Nam, trong đó có sách của linh mục Phan Phát Huồn. Muốn đọc rộng hơn bằng tiếng Anh, cuốn A History of the Vietnamese của Keith Taylor là chỗ bắt đầu dễ đọc.
Về những con số năm 1885, sử liệu phía Công giáo và phía triều đình khác nhau rất xa. Bạn nên đọc cả hai.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
La Vang năm 1798
Đây là truyền thống truyền miệng. Chuyện Đức Mẹ hiện ra ở La Vang năm 1798 chỉ được truyền lại bằng lời kể. Không có văn bản nào của năm ấy ghi lại. Những dòng đầu tiên được viết ra vào cuối thế kỷ XIX, dựa trên trí nhớ của các cụ già trong vùng. Mọi chi tiết đều thuộc truyền thống ấy: cây đa, người phụ nữ mặc áo dài bồng hài nhi, hai thiên thần cầm đèn, lá cây nấu lên cho người bệnh uống, lời hứa nhận lời ai đến cầu nguyện ở đây. Chương đã nói rõ như vậy và kể bằng “theo câu chuyện người La Vang kể truyền cho con cháu”, đó là cách nói đúng mức.
Chưa có phán quyết chính thức. Hội Thánh chưa bao giờ phán quyết về tính siêu nhiên của cuộc hiện ra, như đã làm với Lộ Đức và Fatima (xem chương 130). Dù vậy Hội Thánh nhìn nhận La Vang là nơi hành hương, như phần cuối chương cho thấy. La Vang nằm trong huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị, cách Huế chừng sáu mươi lăm cây số về phía bắc.
Những năm Tây Sơn
Bối cảnh. Năm 1771, ba anh em ở làng Tây Sơn dấy lên cuộc nổi dậy. Trước đó đất nước bị chia giữa các chúa Trịnh ở bắc và các chúa Nguyễn ở nam. Quang Trung đánh tan một đạo quân Trung Hoa tiến vào Hà Nội năm 1789 (theo Keith Taylor).
Cảnh Thịnh (Nguyễn Quang Toản). Ông lên ngôi năm 1792 lúc chừng mười tuổi. Năm 1798, triều đình ra chiếu cấm đạo. Lúc ấy Huế còn gọi là Phú Xuân. Cảnh các quan quanh vị vua nhỏ ban chiếu là cách người kể tóm lại tình hình triều đình.
Hai vị thánh tử đạo. Cha Emmanuel Nguyễn Văn Triệu bị chém ở Bãi Dâu, Huế, ngày 17 tháng Chín năm 1798. Cha Gioan Đạt bị chém ngày 28 tháng Mười năm 1798. Cả hai nằm trong số 117 vị Tử đạo Việt Nam được Đức Gioan Phaolô II tuyên thánh ngày 19 tháng Sáu năm 1988, và Hội Thánh nhớ các ngài vào ngày 24 tháng Mười Một.
Sau chiến tranh. Năm 1802, Nguyễn Ánh lên ngôi hoàng đế Gia Long, thống nhất đất nước, đặt kinh đô ở Huế. Nhà nguyện nhỏ năm 1820 ở La Vang cũng thuộc truyền thống, nên chương ghi “theo truyền thống”. Về giám mục Pigneau de Behaine, người Việt gọi là Bá Đa Lộc, xem chương 120.
Người con xứ Nghệ
Gốc gác. Nguyễn Trường Tộ sinh khoảng năm 1828 (có tài liệu ghi 1830) ở làng Bùi Chu, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An. Tên gọi trạng Tộ là lời truyền trong dân gian, vì như chương nói, ông chưa bao giờ đi thi. Giám mục Jean-Denis Gauthier, người Việt gọi là Ngô Gia Hậu, coi sóc địa phận Nam Đàng Ngoài, tức vùng Nghệ An. Tộ dạy chữ Hán trong chủng viện của ngài, còn ngài dạy ông tiếng Pháp, tiếng Latinh và những điều sơ đẳng của khoa học châu Âu.
Ở nước ngoài, 1858 đến 1861. Các nhà nghiên cứu chưa thống nhất ông đã đi những đâu. Có người nói chỉ Hương Cảng và đảo Penang. Có người nói ông còn sang cả Pháp và Ý. Vì thế chương viết các học giả “vẫn không nói chắc được”, và đó là cách nói trung thực.
Ở Sài Gòn. Ông làm thông ngôn cho người Pháp mấy năm và giúp trong các cuộc đàm phán dẫn đến hiệp ước 1862. Hiệp ước ấy nhượng ba tỉnh cho nước Pháp và hứa cho người Công giáo tự do giữ đạo. Việc ông trông coi xây nhà dòng các nữ tu Thánh Phaolô ở Chartres tại Sài Gòn được nhiều sách nhắc đến, và nhiều người coi đó là một trong những công trình kiểu phương Tây đầu tiên do một người Việt chỉ huy.
Các bản điều trần. Người ta còn giữ được khoảng năm mươi tám bản, viết từ năm 1863 đến năm 1871, nên “khoảng năm mươi” là con số hợp lý. Bản đầu tiên, năm 1863, nhìn ra cả thế giới (Thiên hạ đại thế luận). Chương tóm đúng các ý chính: giao thiệp với nhiều cường quốc, gửi người ra nước ngoài học nghề, khai mỏ, sửa lối học, dùng chữ của người mình, và xin thôi bách hại người Công giáo. Ý dùng chữ Nôm có trong bản Tế cấp bát điều (1867). Chữ Nôm là thứ chữ người Việt lâu đời mượn chữ Hán để ghi tiếng nói của mình.
Kênh Sắt và chuyến đi Pháp. Năm 1866, ông lo việc đào Kênh Sắt ở Nghệ An. Cuối năm 1866 và năm 1867, ông theo một phái đoàn sang Pháp. Tháng Sáu năm 1867, Pháp chiếm thêm ba tỉnh ở cực nam, và năm 1868 kế hoạch đưa học trò ra nước ngoài bị bỏ.
Ngày mất. Ông mất ngày 22 tháng Mười Một năm 1871. Mười hai năm sau, người Pháp nắm quyền kiểm soát cả nước, như chương nói.
Các hiệp ước
Năm 1874 có Hiệp ước Giáp Tuất, thừa nhận quyền cai trị của Pháp trên sáu tỉnh miền nam. Tự Đức mất tháng Bảy năm 1883. Tháng Tám năm ấy, tàu Pháp phá cửa Thuận An, và triều đình ký hiệp ước Harmand. Năm 1884 có hiệp ước Patenôtre. Người Pháp chia nước làm thuộc địa Nam Kỳ và hai xứ bảo hộ Trung Kỳ, Bắc Kỳ.
Hoàn cảnh của người Công giáo. Chương nói hai điều, và cả hai đều có trong sử liệu. Có thừa sai và giáo dân đã cộng tác với quân Pháp. Còn đại đa số người Công giáo là nông dân và dân chài, không dính gì đến chuyện ấy. Nhận xét rằng họ phải trả giá cho những việc người khác đã làm nhân danh họ là lời đánh giá của người kể.
Năm 1885
Kinh thành thất thủ. Đêm 4 rạng 5 tháng Bảy năm 1885, quan phụ chính Tôn Thất Thuyết đánh úp đồn Pháp ở Huế. Tướng de Courcy vừa đến, và buổi gặp trước đó không tốt đẹp. Cuộc tấn công thất bại, kinh thành thất thủ, người Pháp cướp phá hoàng cung. Vua Hàm Nghi sinh năm 1871 (có tài liệu ghi 1872), nên chương nói mười ba tuổi. Căn cứ Tân Sở ở Cam Lộ, Quảng Trị. Hịch Cần Vương, “Giúp Vua”, ban ngày 13 tháng Bảy năm 1885.
“Bình Tây sát tả”. Khẩu hiệu này có thật và được ghi trong nhiều nguồn. Chương nói rõ chỉ “một số thủ lĩnh” của Văn Thân dùng nó, và gọi phong trào Cần Vương là phong trào yêu nước thật sự. Tả đạo, “đạo bên trái”, là tên cũ chỉ một tôn giáo bị coi là sai lạc.
Các con số. Con số là khoảng hai mươi ngàn người chết ở Bình Định và Quảng Ngãi, có báo cáo nói gần hai mươi bốn ngàn, và khoảng bốn mươi ngàn người Công giáo trong tất cả. Đây là ước tính của các thừa sai Hội Thừa sai Paris, chủ yếu theo báo cáo của giám mục Van Camelbeke ở Quy Nhơn. Chương gọi là ước tính và nói một số con số có thể quá cao, như thế là thận trọng đúng mức. Trong số người chết có các linh mục Việt Nam, thầy giảng và nữ tu Dòng Mến Thánh Giá.
La Vang năm 1885. Nhà nguyện bị đốt. Chuyện chừng ba mươi người bị thiêu bên trong là lời truyền lại, nên chương viết “Người ta nói”.
Sự trả đũa từ phía Công giáo. Có những toán người Công giáo đi theo quân Pháp, đánh trả các làng không Công giáo. Cả nguồn Việt lẫn nguồn Pháp đều ghi lại. Chương nói thẳng, đúng với nguyên tắc của bộ sách là kể cả những trang tối.
Sau đó. Tháng Chín năm 1885, người Pháp đưa Đồng Khánh lên ngôi. Hàm Nghi bị bắt năm 1888 và bị đày sang Algérie lúc mười bảy tuổi. Ông sống ở Alger đến năm 1944, theo đuổi hội họa và điêu khắc.
Từ nơi lánh nạn đến một mái nhà mới
Nhà thờ mới ở La Vang bắt đầu xây từ năm 1886, kéo dài nhiều năm, và được cung hiến năm 1901.
Cụ Sáu
Cha Phêrô Trần Lục. Ngài sinh năm 1825 ở Thanh Hóa. Thời Tự Đức, ngài từng bị bắt và bị đày. Năm 1865, ngài về làm cha sở Phát Diệm. Ngài mất ngày 6 tháng Chạp năm 1899. “Cụ” là tiếng kính trọng dành cho người lớn tuổi.
Quần thể Phát Diệm. Xây từ năm 1875 đến năm 1899, bằng đá và gỗ lim. Nhà thờ chính được cung hiến năm 1891, đứng cạnh năm nhà nguyện nhỏ, một nhà nguyện đá và một cái hồ nhân tạo. Tháp chuông đá, gọi là Phương Đình, treo chuông và trống, hoàn thành năm 1899 với quả chuông đồng nặng chừng hai tấn. Nhà thờ chính đặt trên năm mươi hai cây cột, mười sáu cột trong số đó bằng gỗ lim cao chừng mười một mét. Phép so sánh trong chương là với các nhà thờ kiểu châu Âu ở Hà Nội và Sài Gòn. Điều chương nói rằng đức tin Kitô giáo có thể mặc áo Việt Nam là lời của người kể.
Quan hệ với triều đình và người Pháp. Năm 1886, vua Đồng Khánh phong ngài chức khâm sai (các nguồn gọi chức này hơi khác nhau). Lực lượng của ngài tham gia vây căn cứ Ba Đình của nghĩa quân Cần Vương (1886 đến 1887). Nhiều sử gia Việt Nam phê phán ngài gay gắt, còn người Công giáo Phát Diệm nhớ ơn ngài. Chương nêu cả hai cách nhìn, và kết bằng câu rằng cả hai đều là một phần của sự thật.
Tang lễ và mộ. Ngài được chôn trong sân phía trước nhà thờ chính tòa. Chuyện hàng chục ngàn người đến dự tang lễ là lời truyền lại, nên chương mở bằng “Người ta kể”. Năm 1972, bom làm sập một phần bức tường phía tây, và nhà thờ được sửa lại.
Tiếng Việt trên những trang sách
Gia Định Báo. Số đầu ra ngày 15 tháng Tư năm 1865, là tờ báo đầu tiên in bằng chữ Quốc ngữ. Trương Vĩnh Ký làm chủ bút từ năm 1869. Về chính chữ Quốc ngữ, xem chương 108 (Ricci, Đắc Lộ và cuộc tranh cãi Lễ nghi).
Trương Vĩnh Ký (1837 đến 1898). Ông sinh ở Cái Mơn, Vĩnh Long, và học ở chủng viện trên đảo Penang. Người ta hay nói ông biết hai mươi sáu thứ tiếng, nhưng con số ấy có lẽ bị thổi phồng, nên chương chỉ nói “hàng chục”. Ông phiên sang chữ Quốc ngữ Truyện Kiều (1875) và Lục Vân Tiên. Chương nêu cả hai cách đánh giá về ông, người coi ông là kẻ cộng tác với bên chinh phục, người coi ông đã giữ cho tiếng Việt sống và giàu thêm.
Huỳnh Tịnh Của (1834 đến 1907). Ông là người Công giáo, soạn Đại Nam Quốc Âm Tự Vị vào năm 1895 và 1896.
Các nhà in. Nhà in giáo xứ Tân Định ở Sài Gòn mở từ thập niên 1870. Tờ Nam Kỳ Địa Phận ra đời năm 1908. Có một nhà in ở Làng Sông gần Quy Nhơn, và một nhà in ở Kẻ Sở của địa phận Tây Đàng Ngoài. Chương không đưa những chi tiết khó kiểm, như số trang in ra hay thân thế các thợ xếp chữ.
Gần một trăm triệu người. Câu kết của phần này dựa vào số dân Việt Nam ngày nay, chứ không phải một thống kê riêng về người dùng chữ Quốc ngữ.
Ngọn đồi La Vang
Năm 1901. Đại hội hành hương La Vang đầu tiên khai mạc ngày 8 tháng Tám năm 1901, đúng lúc thánh đường mới được cung hiến. Giám mục Huế khi ấy là Đức cha Gaspar, người Việt gọi là Lộc. Từ đó đại hội được tổ chức đều đặn. Lễ kính Đức Mẹ La Vang giữ ngày 15 tháng Tám.
1961 và 1972. Ngày 22 tháng Tám năm 1961, Đức Gioan XXIII nâng thánh đường La Vang lên hàng tiểu vương cung thánh đường. Năm 1972, thánh đường bị phá hủy trong chiến tranh. Phần tiếp theo được kể ở chương 169 (Giáo hội Việt Nam trong thế kỷ mới).
Ba cơn bão. Hình ảnh “ba cơn bão” ở cuối chương là của người kể.
Những người trong chương
Cảnh Thịnh (Nguyễn Quang Toản) và Quang Trung là các vua Tây Sơn.
Nguyễn Ánh về sau là vua Gia Long.
Bá Đa Lộc (Pigneau de Behaine) là giám mục.
Emmanuel Nguyễn Văn Triệu và Gioan Đạt là các linh mục, thánh tử đạo.
Nguyễn Trường Tộ là nhà cải cách.
Jean-Denis Gauthier (Ngô Gia Hậu) là giám mục.
Tự Đức, Hàm Nghi và Đồng Khánh là các vua triều Nguyễn.
Tôn Thất Thuyết là quan phụ chính.
Phêrô Trần Lục (cụ Sáu) là cha sở Phát Diệm.
Pétrus Trương Vĩnh Ký và Huỳnh Tịnh Của là các học giả.
Gioan XXIII là giáo hoàng.
Những nơi trong chương
La Vang, huyện Hải Lăng, Quảng Trị. Huế, với Bãi Dâu và kinh thành. Tân Sở, Quảng Trị. Bùi Chu, huyện Hưng Nguyên, Nghệ An. Kênh Sắt, Nghệ An. Sài Gòn và Tân Định. Gia Định. Phát Diệm, Ninh Bình. Ba Đình, Thanh Hóa. Quảng Bình, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên. Làng Sông, gần Quy Nhơn. Kẻ Sở. Cái Mơn, Vĩnh Long. Đảo Penang bên Mã Lai. Hương Cảng.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc vài bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ trong tập sưu tập của Trương Bá Cần. Bạn sẽ thấy một người Công giáo đã thương nước mình đến thế nào. Rồi nếu có dịp, hãy về Phát Diệm, đứng dưới tháp chuông đá, để thấy đức tin ấy đã mặc áo Việt Nam ra sao, và đến La Vang vào ngày 15 tháng Tám. Cuốn A History of the Vietnamese của Keith Taylor dễ tìm, dễ đọc, cho toàn bộ lịch sử đứng sau chương này.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 108 (chữ Quốc ngữ), chương 110 (Anrê Phú Yên), chương 120 (Bá Đa Lộc), chương 125 (thời cấm đạo), chương 130 (Lộ Đức và Fatima) và chương 169 (Giáo hội Việt Nam trong thế kỷ mới).