Bỏ qua, tới nội dung
1798–1901 · Việt Nam

Chương 133

Nguyễn Trường Tộ, năm 1885 và La Vang

1798–1901 · Việt Nam

Giáo hoàng Piô IX, Lêô XIIIHoàng đế Tự Đức … Đồng Khánh

Cái đêm mà những người con xứ La Vang xác tín rằng Mẹ Thiên Chúa đã thân hành ngự đến ủi an họ giữa rừng thiêng nước độc, lịch sử trần gian chẳng có lấy một dòng giấy mực nào ghi chép lại.

Năm ấy, nơi ấy

1798–1901

  1. La Vang (Quảng Trị)
  2. Nghệ An
  3. Huế
  4. Sài Gòn
  5. Bình Định
  6. Quảng Ngãi
  7. Phát Diệm
  8. Làng Sông
Năm 1885 Văn Thân đốt các xóm đạo dọc miền Trung. Từ La Vang, Quảng Ngãi, Quy Nhơn, người sống sót dựng lại làng; ở Phát Diệm có Cụ Sáu.
Bắt đầu đọc

Chương 133

1798–1901 · Việt Nam

Nơi chốn
La Vang (Quảng Trị), Nghệ An, Huế, Sài Gòn, Bình Định, Quảng Ngãi, Phát Diệm, Làng Sông
Giáo hoàng
Piô IX, Lêô XIII
Hoàng đế
Tự Đức … Đồng Khánh

Cái đêm mà những người con xứ La Vang xác tín rằng Mẹ Thiên Chúa đã thân hành ngự đến ủi an họ giữa rừng thiêng nước độc, lịch sử trần gian chẳng có lấy một dòng giấy mực nào ghi chép lại.

Những phận người bần cùng đang trốn chạy sự lùng bắt trong rừng sâu thì lấy đâu ra sổ sách hay bút mực để lưu trữ. Mãi gần một thế kỷ sau ngày biến cố ấy, những dòng văn bản đầu tiên mới bắt đầu được nắn nót chép lại trên trang giấy, dựa trên những lời truyền khẩu sống động của các cụ già cao niên trong vùng còn khắc cốt ghi tâm.

Mảnh đất ấy tọa lạc nơi miền Trung đầy nắng gió, thuộc tỉnh Quảng Trị, cách kinh thành Huế chừng sáu mươi lăm cây số về phía bắc, nằm sâu trong huyện Hải Lăng. Vào năm 1798, nơi đây chỉ là một vùng hoang sơn cùng cốc: đồi dốc cằn cỗi, rừng rậm bạt ngàn, lam sơn chướng khí, muỗi mòng và thú dữ rình rập ngày đêm.

Năm ấy, chiếu chỉ cấm đạo Công giáo ngặt nghèo của triều đình Tây Sơn ban bố. Các gia đình tín hữu tại các giáo họ quanh vùng Hải Lăng đành cắn răng bỏ lại ruộng vườn nhà cửa, dắt díu nhau trốn chạy lên chốn rừng thiêng. Thiếu thốn lương thực, rét mướt và những cơn sốt rét rừng ác tính hoành hành khiến bao người đổ bệnh kiệt quệ.

Theo lời truyền tụng của các thế hệ con cháu La Vang, trong cơn cùng khốn ấy, hằng đêm bà con lại tụ họp nhau dưới bóng một cây đa cổ thụ rợp bóng, cùng nhau quỳ gối lần hạt chuỗi Mân Côi dâng lên Mẹ hiền. Bỗng nhiên, một người phụ nữ tuyệt mỹ và dịu dàng hiện ra: tay Người bồng Chúa Hài Nhi Giêsu, hai bên có hai thiên thần cầm đèn chầu cung kính hầu cận. Người mặc áo dài truyền thống, đầu đội mão thiên triều.

Mẹ ân cần cất tiếng an ủi đoàn con cái hãy vững lòng trông cậy, đừng sợ hãi. Người dạy họ đi bẻ những chiếc lá của một loài cây thảo dược mọc đầy quanh đó, cây lá vằng, đem đun sôi lấy nước uống để chữa lành các chứng bệnh tật và sốt rét. Và Người đã để lại một lời hứa thiêng liêng lưu truyền qua muôn thế hệ:

“Các con hãy tin tưởng: từ nay về sau, hễ ai chạy đến chốn này cầu xin cùng Mẹ, thì Mẹ sẽ đoái thương ban ơn phù hộ và nhậm lời!”

Không một văn bản nào của năm 1798 ghi lại thị kiến ấy. Tòa Thánh cũng chưa từng phán quyết chính thức về biến cố này như với Lộ Đức hay Fatima. Thế nhưng hàng triệu người Công giáo Việt Nam suốt hơn hai trăm năm qua vẫn tin, vẫn tìm về quỳ gối bên Mẹ nơi linh địa ấy.

Và chưa đầy một thế kỷ sau, chính ngọn đồi nghèo hèn ấy lại thành nơi nương náu đầy máu và nước mắt của Dân Chúa, trong một cơn cuồng phong còn dữ dội gấp bội!

Những năm tháng Tây Sơn và những hạt giống tử đạo 1798

Muốn thấu suốt cội rễ vì sao một triều đình lại xua đuổi chính những người con dân ruột thịt của mình vào nơi rừng sâu nước độc, lịch sử buộc chúng ta phải lùi lại những thập niên đầy biến động cuối thế kỷ XVIII.

Bấy giờ, non sông Đại Việt chìm trong cảnh chia cắt và khói lửa chiến tranh triền miên: phía bắc là chúa Trịnh, phía nam là chúa Nguyễn, cả hai bên đều nhân danh một vị hoàng đế nhà Lê không hề có thực quyền. Năm 1771, ba anh em ở ấp Tây Sơn dấy binh khởi nghĩa, tạo nên một cơn bão táp nông dân quét sạch cả cơ đồ Trịnh lẫn Nguyễn. Người em út, Vua Quang Trung Nguyễn Huệ, đã làm nên trang sử vàng chói lọi khi thần tốc đánh tan hai mươi vạn quân Mãn Thanh xâm lược tại Thăng Long vào mùa xuân Kỷ Dậu 1789.

Thế nhưng, một người cháu của dòng dõi chúa Nguyễn đã may mắn thoát chết là Hoàng tử Nguyễn Ánh. Chàng thanh niên ấy đã nếm mật nằm gai suốt nhiều năm lưu vong, kiên trì phát động chiến tranh du kích để giành lại ngai vàng. Người bạn tri kỷ và là người giúp đỡ đắc lực nhất cho ông nơi phương xa chính là Giám mục Pierre Pigneau de Behaine, tức Đức cha Bá Đa Lộc.

Chính mối quan hệ chính trị, quân sự ấy đã đặt toàn thể cộng đồng người Công giáo vào một tình thế vô cùng hiểm nghèo! Trong mắt các tướng lĩnh và đại thần triều Tây Sơn, bất kỳ ai mang niềm tin Công giáo đều rất dễ bị nghi kỵ là đồng minh bí mật của Nguyễn Ánh và các thế lực Pháp. Thuở sinh thời, Vua Quang Trung tài ba cai quản đất Bắc và miền Trung vốn có cái nhìn rộng mở nên không mấy bách hại đạo Chúa.

Năm 1792, Vua Quang Trung đột ngột băng hà. Người con trai là Quang Toản lên nối ngôi lấy niên hiệu là Cảnh Thịnh khi mới mười tuổi đầu. Quyền bính rơi vào tay các quan phụ chính thủ cựu, và mùa hè năm 1798, một chiếu chỉ cấm đạo khốc liệt đã được ban hành trên toàn cõi.

Chính trong đợt bắt bớ năm 1798 định mệnh ấy, Giáo hội Việt Nam đã ghi nhận những chứng nhân anh dũng ngã xuống:

  • Tại kinh thành Phú Xuân, tức Huế, Cha Emmanuel Nguyễn Văn Triệu, một linh mục Việt Nam đạo đức, vốn là con của một người lính trận, đã hiên ngang chịu trảm quyết tại pháp trường Bãi Dâu.
  • Nơi đất Bắc, Cha Gioan Đạt, một vị tân linh mục vừa mới bước lên bàn thánh, cũng đã can đảm hiến dâng mạng sống dưới lưỡi gươm đao phủ.

Cả hai vị mục tử tiên khởi của năm 1798 ấy sau này đều được Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II long trọng tôn phong Hiển Thánh trong đại lễ 117 Thánh Tử Đạo Việt Nam vào ngày 19 tháng Sáu năm 1988!

Bốn năm sau ngày các ngài đổ máu đào, bánh xe lịch sử chuyển vần: năm 1802, Nguyễn Ánh đánh bại triều Tây Sơn, lên ngôi hoàng đế lập ra triều Nguyễn, lấy niên hiệu là Gia Long và thống nhất giang sơn từ Nam chí Bắc. Đàn chiên La Vang từ trong rừng sâu hoan hỉ trở về làng; và theo truyền thống xứ đạo, vào năm 1820, một ngôi nhà nguyện lợp tranh vách đất đơn sơ đã được bà con dựng lên ngay tại chính gốc cây đa nơi Đức Mẹ từng hiện ra năm nào.

Nguyễn Trường Tộ: nỗi lòng người con xứ Nghệ và tầm nhìn vượt thời đại

Sáu mươi năm sau biến cố La Vang, các chiến hạm súng lớn của liên quân Pháp-Tây Ban Nha nổ súng tấn công cửa biển Đà Nẵng năm 1858, rồi nhanh chóng đánh chiếm thành Gia Định và ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ. Triều đình Huế dưới thời Vua Tự Đức rơi vào thế lúng túng, bế tắc giữa hai ngả đường: hoặc khép chặt cửa thành quyết tử cự tuyệt, hoặc mở rộng tầm mắt học hỏi tinh hoa khoa học phương Tây để chấn hưng đất nước.

Và chính giữa cơn bối rối của vận mệnh dân tộc, một người tín hữu Công giáo kiệt xuất đã đứng lên với một xác tín cháy bỏng: Muốn đánh đuổi giặc ngoại xâm để giữ vững non sông, trước hết phải dũng cảm học lấy chính sự khôn ngoan kỹ thuật của đối phương để tự cường!

Con người ấy chính là Nguyễn Trường Tộ.

Ông sinh khoảng năm 1828 tại làng Bùi Chu, huyện Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An, trong một gia đình Công giáo nhiều đời làm thuốc nam cứu người. Từ thuở nhỏ, cậu bé Tộ đã nổi tiếng thông minh, văn hay chữ tốt, giỏi Hán học đến mức dân làng gọi là Trạng Tộ, dù chưa bao giờ bước vào trường thi, vì luật triều đình thời ấy không cho người có đạo đi thi làm quan!

Nguyễn Trường Tộ điều trần
Nguyễn Trường Tộ điều trần

Tài năng ấy lọt vào mắt Đức cha Jean-Denis Gauthier, tức Đức cha Ngô Gia Hậu, Giám mục Địa phận Nam Đàng Ngoài. Đức cha mời ông về dạy chữ Hán cho chủng sinh; đổi lại, ngài dạy Nguyễn Trường Tộ tiếng Pháp, tiếng Latinh và những hiểu biết đầu tiên về khoa học, thiên văn, hình học phương Tây.

Năm 1858, khi súng nổ ở Đà Nẵng, ông theo Đức cha Gauthier sang Hong Kong, Penang, và có thể đã đến tận Paris. Năm 1861 trở về, Nguyễn Trường Tộ mang theo một vốn tri thức và tầm nhìn mà cả nước Đại Nam lúc ấy hầu như chưa ai có: máy móc, đóng tàu, địa lý thế giới, luật pháp quốc tế và thế cờ bang giao các cường quốc.

Ít năm, ông làm thông dịch cho phái bộ Pháp ở Sài Gòn, góp phần trong các cuộc thương lượng dẫn đến Hòa ước 1862. Thấy rõ dã tâm thực dân, ông bỏ việc ấy, dốc lòng lo cho quê hương. Tại Sài Gòn, ông đứng ra chỉ huy xây Tu viện Dòng Thánh Phaolô thành Chartres, một trong những công trình kiên cố kiểu phương Tây đầu tiên trên đất Việt do chính một người Việt thiết kế và thi công!

Từ năm 1863 đến ngày nhắm mắt, Nguyễn Trường Tộ miệt mài bên ngọn đèn dầu, viết và dâng lên Vua Tự Đức gần sáu mươi bản điều trần đầy tâm huyết và lòng yêu nước.

Những bản điều trần tâm huyết và bi kịch của một thiên tài cô đơn

Bản điều trần lớn đầu tiên năm 1863, Thiên Hạ Đại Thế Luận, nghĩa là “Bàn về đại thế của thiên hạ”, cho thấy một tầm nhìn địa chính trị thiên tài:

  • Ông tâu rằng nước Pháp dẫu mạnh nhưng không phải cường quốc duy nhất. Trên bàn cờ thế giới còn Anh, Phổ, Nga và Hoa Kỳ; Đại Nam phải khôn khéo giao hảo nhiều nước, mở cửa buôn bán để các cường quốc kiềm chế lẫn nhau, đừng bao giờ để vận nước rơi trọn vào tay một kẻ xâm lược!
  • Ông xin triều đình cử thanh niên ưu tú sang phương Tây học các nghề thực dụng: đóng chiến hạm, đúc đại bác, chế máy hơi nước, khai mỏ than, mỏ sắt và mở đường sá.
  • Ông đề xuất cải cách giáo dục: bỏ lối học khoa cử từ chương, chỉ biết làm thơ phú tán hươu tán vượn, mà đưa vào dạy các môn thực nghiệm: toán, địa lý, luật, thiên văn và kinh tế!
  • Đặc biệt, ông đề nghị dùng chữ Nôm, thứ chữ chính người Việt sáng tạo để ghi tiếng mẹ đẻ, làm văn tự chính thức trong mọi công văn, thay cho chữ Hán ngoại lai!
Kiến thức giúp đời sống
Kiến thức giúp đời sống

Và trong hầu hết các bản điều trần, người trí thức Công giáo ấy tha thiết xin Vua Tự Đức chấm dứt bách hại đạo Công giáo. Ông giãi bày: người Công giáo cũng là con dân máu đỏ da vàng của Đại Nam, đạo Chúa dạy họ trung quân ái quốc và hiếu thảo với mẹ cha. Một đất nước đứng trước họa xâm lăng mà trong nhà lại chia rẽ, nghi kỵ, giết hại lẫn nhau thì lấy sức đâu chống giặc? Bản thân ông không bao giờ làm tay sai cho Pháp; ông chỉ mong nhà vua phân biệt rõ đức tin tôn giáo với tham vọng cướp nước của thực dân!

Vua Tự Đức đọc các bản điều trần, nhiều lần khen văn phong sắc sảo, và thỉnh thoảng cho thử vài việc nhỏ:

  • Năm 1866, triều đình giao cho ngài chỉ huy đào Kênh Sắt xuyên qua những ngọn đồi đá hiểm trở tại quê nhà Nghệ An.
  • Năm 1867, nhà vua cử ngài cùng phái đoàn sang Pháp để tìm thuê thợ máy và đặt mua sách vở, khí tài.

Thế nhưng, đúng vào năm ấy, quân viễn chinh Pháp bất ngờ đánh chiếm nốt ba tỉnh miền Tây Nam Kỳ là Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên; triều đình hoảng loạn và kế hoạch xuất dương bị đình chỉ!

Bi kịch lớn nhất của Nguyễn Trường Tộ là ông sinh ra trước thời đại mình quá xa! Phần đông quan lại thủ cựu ở triều đình Huế coi những hiểu biết mới của ông là viển vông, và luôn nhìn ông bằng ánh mắt nghi ngại: kẻ “theo đạo Tây” thì sao trung thành với ngai vàng được!

Những năm cuối đời, bệnh thấp khớp tái phát dữ dội khiến ông liệt nửa người, nằm đau đớn trên giường bệnh nơi quê nhà; vậy mà người trí thức ấy vẫn gắng cầm bút viết những bản điều trần cuối cùng trong nước mắt!

Ngày 22 tháng Mười Một năm 1871, Nguyễn Trường Tộ qua đời khi mới ngoài bốn mươi tuổi. Mười hai năm sau, những lời cảnh báo của ông thành sự thật: cả nước rơi trọn vào ách đô hộ của Pháp!

Thế kẹt lịch sử và chiếc bẫy nghiệt ngã

Năm 1883, sau khi Vua Tự Đức băng hà, hạm đội Pháp nổ súng đánh chiếm cửa biển Thuận An, uy hiếp kinh thành Huế. Triều đình buộc phải đặt bút ký Hiệp ước Quý Mùi năm 1883 và Hiệp ước Giáp Thân năm 1884, chính thức thừa nhận nền bảo hộ toàn diện của Pháp trên toàn cõi Việt Nam. Đất nước bị thực dân chia cắt thành ba xứ với ba chế độ cai trị khác nhau: Nam Kỳ thuộc địa, Trung Kỳ và Bắc Kỳ bảo hộ.

Khi người cùng nước bị xem là kẻ thù
Khi người cùng nước bị xem là kẻ thù

Và trong khúc quanh đau thương ấy, người Công giáo Việt Nam rơi vào một chiếc bẫy oan khiên không lối thoát:

Thực dân Pháp trơ trẽn rêu rao rằng họ đem quân sang để “bảo vệ tự do của các thừa sai và giáo dân Công giáo”. Nhiều thừa sai ngoại quốc ngây thơ chính trị đã công khai mừng rỡ khi tàu chiến Pháp tiến vào, có người còn làm thông ngôn, dẫn đường cho quân đội. Một số người có đạo vì sinh kế nhận làm cho chính quyền bảo hộ, cá biệt có những toán đi lính khố đỏ, khố xanh.

Dưới con mắt phẫn uất của sĩ phu Nho học yêu nước, một sự quy chụp bất công hình thành: họ đánh đồng mọi người Công giáo Việt Nam là kẻ phản quốc, tay sai cho giặc Tây!

Thế nhưng sự thật thì ngược lại! Tuyệt đại đa số người Công giáo thời ấy là nông dân chân lấm tay bùn, dân chài nghèo khổ nơi các xóm đạo. Họ chẳng màng quyền lực, không làm việc cho ai, chỉ khao khát được yên ổn cày cấy và giữ trọn đạo Chúa! Họ yêu lũy tre làng, yêu non sông đất mẹ chẳng kém người lương dân nào! Họ không hề chọn gắn số phận mình với quân xâm lược; vậy mà họ phải trả giá cho toan tính chính trị của kẻ khác bằng máu và nước mắt của cả gia tộc mình!

Mùa thu năm 1885: phong trào Cần Vương và cơn ác mộng “Bình Tây sát Tả”

Đêm mùng 4 rạng sáng ngày 5 tháng Bảy năm 1885, quan Phụ chính Đại thần Tôn Thất Thuyết, thủ lãnh phe chủ chiến triều đình Huế, đã bất ngờ phát động cuộc tập kích tấn công vào đồn Mang Cá và tòa khâm sứ Pháp tại Huế. Cuộc tấn công thất bại trước hỏa lực vượt trội của đối phương. Quân Pháp tràn vào chiếm đóng hoàng cung, thẳng tay cướp bóc các kho tàng báu vật của triều đình.

Tôn Thất Thuyết vội phò vị vua trẻ Hàm Nghi, khi ấy mới mười ba tuổi, rời kinh thành lên căn cứ sơn phòng Tân Sở ở Quảng Trị. Tại đây, ngày 13 tháng Bảy năm 1885, nhân danh Vua Hàm Nghi, ông ban Hịch Cần Vương, kêu gọi sĩ phu, quan lại và muôn dân đứng lên giúp vua đuổi giặc, giành lại non sông.

Hàng vạn văn thân, sĩ phu khắp ba kỳ hưởng ứng ngọn cờ Cần Vương. Đó là một phong trào yêu nước chính đáng và hào hùng, nơi biết bao nghĩa sĩ đã hy sinh vì Tổ Quốc.

Thế nhưng bi kịch đau đớn nhất bùng lên khi ở nhiều tỉnh miền Trung, một bộ phận thủ lĩnh quá khích của phe Văn Thân biến cuộc kháng chiến thành một cuộc thảm sát tôn giáo cuồng loạn! Họ giương khẩu hiệu sắt máu:

“Bình Tây sát Tả!”, nghĩa là dẹp giặc Tây, giết hết đạo Tả!

Từ tháng Tám đến mùa đông năm 1885, cơn bão thanh trừng quét qua hầu hết làng Công giáo dọc dải duyên hải miền Trung: Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên, Quảng Nam, Quảng Ngãi, đến Bình Định và Phú Yên.

Các toán Văn Thân bao vây xóm đạo, đốt sạch nhà cửa, thóc lúa, trâu bò của người có đạo. Ở nhiều nơi, dân làng, toàn người già, phụ nữ và trẻ thơ, bị dồn nhốt vào nhà thờ xứ, rồi kẻ cuồng tín chất rơm quanh tường, châm lửa thiêu sống cả cộng đoàn trong biển lửa ngút trời!

Năm 1885: những cộng đoàn trong vòng vây
Năm 1885: những cộng đoàn trong vòng vây

Chỉ riêng tại hai tỉnh Bình Định và Quảng Ngãi, con số nạn nhân bị tàn sát đã lên tới hơn hai mươi ngàn người, có những báo cáo ghi nhận gần hai mươi bốn ngàn giáo dân bị giết hại dã man.

Theo các bản phúc trình mục vụ của các giám mục thừa sai, đặc biệt là bức thư đẫm lệ của Đức cha Alexis-Armand Van Camelbeke, tức Đức cha Hân, coi sóc Địa phận Đông Đàng Trong, tức Quy Nhơn, ước tính có khoảng bốn mươi ngàn tín hữu Công giáo đã bị sát hại trong những tháng ngày kinh hoàng ấy, cùng với hàng chục linh mục bản xứ, hàng trăm thầy giảng và các nữ tu Dòng Mến Thánh Giá ngã gục bên bàn thờ!

Và ngay tại linh địa La Vang, ngôi nhà nguyện nhỏ bé mà người Công giáo đã dựng lên bên gốc cây đa năm xưa cũng bị các toán quân Văn Thân kéo đến đốt phá tan hoang thành bình địa; khoảng ba mươi người tín hữu đang nương náu bên trong đã bị thiêu chết trong đám cháy.

Lịch sử công tâm cũng phải thẳng thắn nhìn nhận những nốt trầm đau xót ở cả hai phía: Đứng trước sự đe dọa sinh tử của mạng sống và gia đình, người Công giáo ở nhiều nơi đã buộc phải cầm vũ khí đứng lên tự vệ tuyệt vọng. Và ở một vài địa phương, khi quân đội Pháp kéo đến giải vây, đã có những nhóm người Công giáo vì lòng căm thù mù quáng đã đi theo quân đội trả đũa, đốt phá và sát hại các làng xóm lương dân để báo thù!

Máu của những người con cùng mang dòng máu Lạc Hồng đã đổ xuống đầm đìa trên cùng một mảnh đất quê hương! Vết thương huynh đệ tương tàn kinh hoàng của mùa thu năm 1885 ấy đã để lại những vết sẹo nghi kỵ, hận thù sâu sắc giữa người Công giáo và đồng bào lương dân nơi miền Trung suốt nhiều thế hệ sau đó!

Phong trào Cần Vương cuối cùng cũng không thể cứu vãn được ngai vàng nhà Nguyễn trước ưu thế quân sự vượt trội của thực dân Pháp. Vua Hàm Nghi kiên cường chiến đấu giữa núi rừng Quảng Bình cho đến khi bị phản bội và bị bắt vào cuối năm 1888. Nhà vua trẻ mười bảy tuổi bị người Pháp lưu đày biệt xứ sang tận thủ đô Alger của đất nước Algérie bên bờ Địa Trung Hải, sống cuộc đời tha hương cô độc cho đến khi qua đời vào năm 1944 mà chưa một lần có cơ hội nhìn lại non sông đất mẹ.

Cụ Sáu và quần thể Phát Diệm: đức tin khoác tấm áo quê hương

Khi cơn bão lửa lắng xuống, những tín hữu sống sót gạt nước mắt trở về bên đống tro tàn, hoặc dắt díu nhau đi tìm đất mới mưu sinh. Có giáo xứ không còn lấy một nóc nhà; có dòng họ bị xóa sổ hoàn toàn.

Từ nơi lánh nạn đến một mái nhà mới
Từ nơi lánh nạn đến một mái nhà mới

Nhiều gia đình từ miền Trung và miền Bắc tìm về dải đất bồi ven biển huyện Kim Sơn, tỉnh Ninh Bình, nơi phù sa sông Đáy mỗi năm lấn dần ra biển. Và giữa đầm lầy hoang vu ấy, họ gặp một người cha lớn: Cha Phêrô Trần Lục, người mà bao thế hệ dân Phát Diệm kính yêu gọi là Cụ Sáu.

Những gia đình đến khai hoang
Những gia đình đến khai hoang

Ngài sinh năm 1825 tại Nga Sơn, Thanh Hóa, trong một gia đình nông dân nghèo khó. Dưới triều Tự Đức, ngài từng bị bắt giam và bị đày ải khổ sai nơi vùng biên viễn Lạng Sơn vì đức tin. Năm 1865, ngài được bề trên cử về coi sóc xứ đạo Phát Diệm, thuở ấy chỉ là một vùng đầm lầy bạt ngàn lau sậy, bùn lầy nước mặn ngập úng, cách Hà Nội chừng một trăm mười cây số về phía nam. Ngài đã gắn bó trọn vẹn ba mươi bốn năm cuộc đời với mảnh đất này.

Cùng với bà con giáo dân, Cụ Sáu xắn quần lội bùn, ngày đêm chỉ huy công cuộc quai đê lấn biển, đào kênh xẻ rãnh dẫn nước ngọt thau chua rửa mặn, khai hoang lập ấp biến hàng ngàn mẫu đầm lầy thành những cánh đồng lúa phì nhiêu màu mỡ. Ngài mở rộng vòng tay đón nhận hàng ngàn gia đình tị nạn không nhà cửa từ khắp nơi đổ về, chia ruộng đất cho họ cày cấy, biến vùng đất hoang vu thành một miền quê trù phú, thanh bình.

Một linh mục giữa đồng bùn
Một linh mục giữa đồng bùn

Và rồi, người mục tử ấy đã làm nên một kỳ quan kiến trúc vô tiền khoáng hậu cho toàn cõi Á châu: Suốt hai mươi bốn năm ròng rã, từ năm 1875 đến năm 1899, ngài đã tự mình chỉ huy xây dựng nên Quần thể Nhà thờ Chính tòa Phát Diệm hoàn toàn bằng đá xanh và gỗ lim nguyên khối!

Khác biệt hoàn toàn với những ngôi thánh đường mang phong cách Gothic hay Romanesque kiểu châu Âu mà các thừa sai Pháp thời bấy giờ xây dựng tại Hà Nội hay Sài Gòn, Nhà thờ Phát Diệm mang trọn vẹn tâm hồn và hình bóng của một ngôi đình làng, một ngôi đại tự cổ kính của dân tộc Việt Nam:

  • Mái ngói cong vút thanh thoát như cánh chim phượng hoàng, lợp bằng hàng chục vạn viên ngói mũi hài truyền thống.
  • Gian thánh đường chính dài bảy mươi tư mét đứng trên năm mươi hai cột gỗ lim, trong đó mười sáu cột cái đẽo từ những thân lim nguyên khối cao mười một mét, chu vi gần hai mét rưỡi, kéo về từ rừng sâu Nghệ An!
  • Những khối đá xanh nặng hàng chục tấn chở từ núi Thiện Dưỡng về, được nghệ nhân dân gian chạm trổ tinh xảo những họa tiết làng quê Việt: hoa sen, rặng trúc, cành mai, cây tùng, cùng con lân, con phượng uốn lượn bên các thiên thần chắp tay!
  • Trước thánh đường là Phương Đình, tháp chuông ba tầng bằng đá đồ sộ như chiếc đình làng mở bốn hướng, tầng trên cùng treo quả đại hồng chung nặng gần hai tấn và một chiếc trống sấm khổng lồ!
Một linh mục trước việc nước
Một linh mục trước việc nước

Ngôi thánh đường lớn được long trọng cung hiến vào năm 1891, và toàn bộ quần thể gồm bốn nhà nguyện nhỏ, một nhà nguyện đá là nhà thờ Trái Tim Vô Nhiễm Đức Mẹ làm hoàn toàn bằng đá, và chiếc hồ nhân tạo hoàn tất vào năm 1899.

Cụ Sáu chưa từng học một ngày kiến trúc nào! Ngài tự vẽ sơ đồ trên giấy bản và dùng cái khôn dân gian để chỉ đạo hàng ngàn thợ mộc, thợ đá. Phát Diệm là đỉnh cao của hội nhập văn hóa Kitô giáo: lời tuyên ngôn hùng hồn rằng Tin Mừng của Chúa Kitô có thể bén rễ sâu và khoác tấm áo văn hóa Việt Nam mà không mất đi nét thánh thiêng!

Cụ Sáu cũng là con người của một thời giằng xé: để giữ mạng sống hàng vạn giáo dân và bình an cho xứ đạo, ngài phải giữ quan hệ mềm mỏng với cả triều đình Huế lẫn chính quyền bảo hộ. Năm 1886, Vua Đồng Khánh phong ngài chức Khâm Sai Tiết Chế; cũng thời ấy, các toán tự vệ Công giáo dưới quyền ngài đã cùng quân triều đình vây căn cứ Ba Đình của nghĩa quân Cần Vương. Vì việc ấy, nhiều sử gia đời sau phán xét ngài nghiêm khắc.

Thế nhưng với hàng vạn giáo dân nghèo Phát Diệm, Cụ Sáu mãi là người cha hiền đã dùng cả đời cứu họ khỏi diệt vong và để lại cho họ một cơ nghiệp đức tin. Cả hai mặt ấy đều là sự thật của một thời loạn lạc.

Ngày 6 tháng Mười Hai năm 1899, đúng lúc công trình vừa hoàn thành, Cụ Sáu thanh thản qua đời, thọ bảy mươi tư tuổi. Hàng vạn đồng bào lương giáo đổ về tiễn ngài trong nước mắt; thi hài ngài được an táng giữa sân cỏ trước thềm Phương Đình của ngôi thánh đường ngài đã hiến cả đời gầy dựng.

Chữ quốc ngữ: từ tiếng kinh nhà nguyện đến văn tự của non sông

Cũng trong những thập niên đầy biến động cuối thế kỷ XIX ấy, một công trình văn hóa thầm lặng nhưng có sức sống trường tồn ngàn năm đã chính thức bước ra ánh sáng: Sự trỗi dậy của Chữ Quốc Ngữ.

Thứ chữ viết ghi âm bằng mẫu tự Latinh do các thừa sai Dòng Tên và các thầy giảng Việt Nam sáng tạo từ đầu thế kỷ XVII suốt hơn hai trăm năm hầu như chỉ tồn tại âm thầm bên trong các xứ đạo Công giáo: dùng để in sách kinh, sách giáo lý và thư từ giữa các giáo sĩ.

Đến nửa sau thế kỷ XIX, chính quyền thuộc địa Pháp vì muốn xóa bỏ sự ảnh hưởng văn hóa của chữ Hán và đào tạo tầng lớp công chức bản địa mới, đã quyết định phổ biến chữ Quốc ngữ ra toàn xã hội. Và những con người đầu tiên đứng lên làm chủ, gọt giũa và nâng tầm thứ chữ viết ấy trở thành ngôn ngữ văn học của cả dân tộc phần lớn chính là những học giả Công giáo xuất thân từ các chủng viện:

Gương mặt kiệt xuất hàng đầu là Pétrus Trương Vĩnh Ký, sinh năm 1837, mất năm 1898. Sinh ra tại Vĩnh Long, từng theo học tại Đại Chủng viện Penang bên Mã Lai, ngài là một nhà bác học ngôn ngữ thiên tài thông thạo tới hơn hai mươi thứ tiếng.

Năm 1865, tờ báo đầu tiên in bằng chữ Quốc ngữ trong lịch sử báo chí Việt Nam, tờ Gia Định Báo, chính thức ra đời tại Sài Gòn, và từ năm 1869 Trương Vĩnh Ký đảm nhận vai trò chủ bút.

Bằng ngòi bút tài hoa và sự cần mẫn phi thường, ngài đã thực hiện một công trình văn hóa vĩ đại:

  • Lần đầu tiên phiên âm và xuất bản kiệt tác thơ lục bát vĩ đại nhất của dân tộc là Truyện Kiều của Nguyễn Du sang chữ Quốc ngữ, cùng với tác phẩm Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu.
  • Biên soạn hàng chục cuốn sách ngữ pháp, từ điển đối chiếu, sách địa lý, lịch sử và truyện ký dân gian bằng thứ văn xuôi tiếng Việt trong sáng, gãy gọn và giàu nhạc điệu.
Tiếng Việt trên những trang sách
Tiếng Việt trên những trang sách

Cùng với ông là học giả Công giáo Paulus Huỳnh Tịnh Của, tác giả của bộ đại từ điển Đại Nam Quấc Âm Tự Vị, xuất bản tại Sài Gòn năm 1895–1896. Đây chính là cuốn từ điển tiếng Việt đầu tiên trong lịch sử do chính bàn tay một người Việt Nam biên soạn, đặt nền móng chuẩn mực cho chữ nghĩa nước nhà.

Các giáo phận Công giáo cũng đồng loạt nổi lửa các nhà in hiện đại:

  • Tại Sài Gòn, Nhà in Tân Định thành lập vào thập niên 1870 đã in ấn hàng triệu bản sách giáo lý, sách đạo đức, sách phổ biến khoa học kỹ thuật; và đến năm 1908 đã cho ra đời tờ tuần báo Công giáo Nam Kỳ Địa Phận lừng danh, được đón đọc rộng rãi khắp lục tỉnh Nam Kỳ.
  • Tại miền Trung, Nhà in Làng Sông, thuộc Chủng viện Làng Sông ở Quy Nhơn, hoạt động từ năm 1872, trở thành cái nôi in ấn chữ Quốc ngữ đồ sộ bậc nhất miền Trung.
  • Tại miền Bắc, Nhà in Kẻ Sở ở Hà Nam quy tụ hàng trăm thợ in lành nghề là con em các làng đạo quanh vùng.
Từ chỗ lánh nạn đến nhà in
Từ chỗ lánh nạn đến nhà in
Nhà in Làng Sông
Nhà in Làng Sông

Thứ chữ viết mà các vị thừa sai năm xưa dùng để gieo hạt giống Tin Mừng nay đã kỳ diệu vươn mình trở thành chữ viết chính thức của toàn thể một dân tộc gần một trăm triệu con người, một di sản văn hóa bất tử mà người Kitô hữu Việt Nam đã đóng góp cho tổ quốc thân yêu!

Ngọn đồi La Vang qua ba cơn bão và lời Mẹ: “Đừng sợ!”

Năm 1901 trở thành một dấu mốc phục sinh thiêng liêng trên ngọn đồi La Vang:

Sau những năm tháng hoang tàn vì ngọn lửa Văn Thân, Đức cha Louis Caspar, tức Đức cha Lộc, Giám mục Địa phận Huế, đã cùng bà con giáo hữu gom góp công của xây dựng lại một ngôi thánh đường mới bằng ngói kiên cố.

Ngày 8 tháng Tám năm 1901, Đại Hội Hành Hương Đức Mẹ La Vang lần thứ nhất đã long trọng khai mạc nhân dịp lễ cung hiến thánh đường mới. Và kể từ đó, cứ định kỳ ba năm một lần, ngày đại hội hành hương lại được long trọng tổ chức vào dịp Đại lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời ngày 15 tháng Tám.

Hàng vạn con người từ khắp các nẻo đường đất nước, gánh gồng đồ đạc, dắt díu con thơ, đi bộ ròng rã nhiều ngày đêm từ Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên, Quảng Nam, đã nô nức tuôn đổ về bên chân Mẹ giữa chốn rừng thiêng. Họ trở về bên chính mảnh đất mà một trăm năm trước ông bà tổ tiên họ từng run rẩy trốn chạy trong đói khát, và nơi mà cha mẹ họ từng bị thiêu sống trong ngọn lửa bách hại năm 1885!

Lịch sử ngọn đồi La Vang đã phải đi qua ba cơn bão táp kinh hoàng:

  • Cơn bão thứ nhất, năm 1798: lò lửa bách hại của triều đình Tây Sơn, khi Mẹ hiện ra nâng đỡ đoàn con cái nghèo khổ bằng chén nước lá vằng.
  • Cơn bão thứ hai, năm 1885: cơn cuồng nộ tàn sát của phong trào Văn Thân, khi ngôi nhà nguyện nhỏ bị thiêu rụi thành tro bụi cùng ba mươi vị chứng nhân.
  • Cơn bão thứ ba, mùa hè đỏ lửa năm 1972: giữa những trận mưa bom bão đạn khốc liệt của cuộc chiến tranh Việt Nam, ngôi Vương cung Thánh đường La Vang tráng lệ, từng được Đức Giáo hoàng Gioan XXIII nâng lên hàng Tiểu Vương cung Thánh đường năm 1961, đã bị bom đạn đánh sập gần như hoàn toàn!

Thế nhưng sau trận mưa bom ấy, giữa ngọn đồi hoang tàn vẫn còn một hình ảnh làm rúng động lòng người: tháp chuông cổ loang lổ vết đạn vẫn hiên ngang đứng trên nền trời xanh, như chứng tích rằng bom đạn trần gian không thể hủy diệt tình yêu của Mẹ!

Qua bao dâu bể, con thuyền Giáo hội Việt Nam vẫn đứng vững như ngọn hải đăng giữa muôn trùng sóng gió.

Hôm nay, mỗi dịp Đại hội Hành hương La Vang, hàng chục vạn người từ khắp mọi miền và hải ngoại lại quây quần dưới tàng cây đa, ngước nhìn dung nhan dịu hiền của Mẹ Maria trong tà áo dài Việt Nam, lắng nghe lời thì thầm Mẹ đã trao cho tổ tiên họ hơn hai trăm năm trước nơi rừng sâu:

“Các con đừng sợ! Mẹ hằng ở cùng các con!”

Và lời nhắn nhủ ấy mãi là nguồn sức mạnh nâng đỡ đoàn con Mẹ vững bước vào tương lai, vừa một lòng phụng sự Chúa, vừa trọn tình trọn nghĩa với vận mệnh quê hương Việt Nam cho đến ngàn đời sau!

Và lời nhắn nhủ ấy mãi là nguồn sức mạnh nâng đỡ đoàn con Mẹ vững bước vào tương lai, vừa một lòng phụng sự Chúa, vừa trọn tình trọn nghĩa với vận mệnh quê hương Việt Nam cho đến ngàn đời sau!

Chương 133 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Đừng sợ.”

lời người La Vang tin Đức Mẹ đã nói với ông bà họ
Năm 1885 Văn Thân đốt các xóm đạo dọc miền Trung. Từ La Vang, Quảng Ngãi, Quy Nhơn, người sống sót dựng lại làng; ở Phát Diệm có Cụ Sáu.

Những người trong chương

  • Cụ Sáu Trần Lục · Ngài được chôn ở sân trước nhà thờ chính tòa Phát Diệm, ngôi nhà thờ ngài dành cả đời gây dựng.
  • Nguyễn Trường Tộ · Nhiều bản điều trần của ông dâng vua Tự Đức nay còn lại, trong đó có bản Thiên hạ đại thế luận năm 1863.
  • Trương Vĩnh Ký · Ông làm chủ bút Gia Định Báo từ năm 1869, tờ báo chữ Quốc ngữ đầu tiên, ra đời ở Sài Gòn năm 1865.

Nơi ấy hôm nay

  • La Vang vẫn là nơi hành hương. Sau trận bom năm 1972, chỉ còn tháp chuông loang lổ vết đạn đứng giữa đồi, và người ta vẫn trở về đó.
  • Nhà thờ Phát Diệm mang dáng đình chùa Việt, dựng bằng đá xanh và gỗ lim. Ngày nay đó vẫn là một nhà thờ giáo xứ sống động.

Muốn đọc thêm

Tv 91 · Tv 126 · Nguyễn Trường Tộ, Thiên hạ đại thế luận · Charles Keith, Catholic Vietnam · Trang web Trung tâm Thánh Mẫu La Vang

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 134

Đức Lêô XIII và Rerum Novarum

Được bầu vì các hồng y tưởng ngài chỉ sống thêm vài năm, Đức Lêô XIII đã làm gì với hai mươi lăm năm sau đó?

Khoảng 25 phút đọc