Tư liệu chương 134
Kiểm chứng chương 134: Đức Lêô XIII và Rerum Novarum
Đọc xong chương 134, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: cuộc đình công ở bến tàu Luân Đôn có thật không, vị hồng y già đứng giữa hai bên đã làm gì, và thông điệp Rerum Novarum thật ra nói những gì. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.
Chương kể về Đức Lêô XIII (1878 đến 1903), vị giáo hoàng được bầu như một người “tạm thời” mà lại mở ra giáo huấn xã hội của Hội Thánh. Chương mở đầu bằng cuộc đình công của thợ bốc vác ở Luân Đôn năm 1889, rồi đi tới thông điệp Rerum Novarum năm 1891.
Nguồn chính là chính các văn kiện của Đức Lêô XIII: Aeterni Patris, Rerum Novarum, Au Milieu des Sollicitudes, Apostolicae Curae và Testem Benevolentiae, đều có trên trang vatican.va, nhiều bản có cả tiếng Việt. Ngoài ra có báo chí Luân Đôn năm 1889 về cuộc đình công, tiểu sử hồng y Manning của Edmund Purcell (1895) và cuốn của Robert Gray về cuộc đình công và phong trào lao động ở khu Đông Luân Đôn (1985). Câu chuyện Hiệp sĩ Lao động có trong cuốn Cardinal Gibbons của John Tracy Ellis (1952).
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Cuộc đình công bến tàu năm 1889
Thời gian. Cuộc đình công bắt đầu ngày 14 tháng Tám và kết thúc ngày 14 tháng Chín năm 1889, khoảng năm tuần. Thợ đòi sáu xu một giờ (người Anh gọi là the dockers’ tanner) và mỗi lần được thuê phải làm ít nhất bốn giờ. Cuộc điểm danh ở cổng bến tàu diễn ra lúc tám giờ và lúc trưa, và viên đốc công là người chọn. Số người bãi công mà chương nói, hàng chục ngàn và có người đếm là một trăm ngàn, nằm trong khoảng các nguồn nêu: từ bảy mươi lăm ngàn đến một trăm ngàn, có nơi nói tới một trăm ba mươi ngàn. Món tiền từ nước Úc được ghi là chừng ba mươi ngàn bảng, dù các nguồn không thống nhất con số.
Hồng y Manning. Ông sinh ngày 15 tháng Bảy năm 1808, nên lúc ấy tám mươi mốt tuổi. Ngài thị trưởng Luân Đôn mở các cuộc đàm phán, và Manning được mời vào làm người trung gian vì cả hai bên đều coi ông là công bằng. Ông thương lượng với các lãnh đạo thợ ở một ngôi trường đường Wade, khu Poplar. Kết quả được gọi là Hòa ước của Đức Hồng Y (the Cardinal’s Peace). Hai lãnh đạo công đoàn Ben Tillett và John Burns về sau đều ghi nhận vai trò của ông. Manning từng là linh mục Anh giáo và gia nhập Hội Thánh Công giáo năm 1851 (theo Purcell). Thợ bến tàu quyên được một trăm sáu mươi bảng để tặng ông, và ông đem số tiền ấy cho một bệnh viện, đủ trả cho một chiếc giường. Cảnh ông qua lại giữa hai phòng họp trong chiếc áo chùng đen viền đỏ là cách người kể dựng lại; điều chắc chắn là ông làm trung gian và đàm phán với các lãnh đạo thợ. Đức Lêô XIII sinh ngày 2 tháng Ba năm 1810, nhỏ hơn Manning hai tuổi, đúng như chương nói.
Hai năm trước. Việc Manning viết lên Rôma bênh vực Hiệp sĩ Lao động năm 1887 được đọc từ tiểu sử của ông và sách của Ellis. Đây là một cách hiểu cẩn thận chứ không phải một văn bản được trích nguyên.
Gioacchino Pecci
Cuộc đời ngài. Ngài sinh ở Carpineto Romano và học với các cha Dòng Tên. Năm 1843, ngài làm sứ thần ở Bỉ. Năm 1846, ngài đi thăm Luân Đôn, Paris và Köln. Từ năm 1846 đến năm 1878, ngài làm giám mục Perugia, tức ba mươi hai năm. Trong các thư mục vụ mùa Chay năm 1877 và 1878, ngài có nói đến cảnh ngộ người lao động và trẻ em đi làm thuê.
Được bầu ngày 20 tháng Hai năm 1878. Ngài gần sáu mươi tám tuổi khi được bầu và mất ngày 20 tháng Bảy năm 1903, thọ chín mươi ba tuổi. Mật nghị họp ở Vaticanô, và đến lá phiếu thứ ba ngài được bốn mươi bốn trên sáu mươi mốt phiếu. Nhiều sử gia nhắc rằng ngài được xem là giáo hoàng tạm bợ. Nước Ý giữ Rôma từ năm 1870, và Đức Lêô cũng như Đức Piô IX không bước ra ngoài tường Vaticanô. Ngài làm thơ Latinh, và đêm Giáng Sinh năm 1899, ngài mở Cửa Thánh để bắt đầu Năm Thánh 1900.
Thánh Tôma và Văn khố
Aeterni Patris. Thông điệp ban hành ngày 4 tháng Tám năm 1879. Cùng năm ấy ngài phong Newman làm hồng y (xem chương 127). Năm 1880, ngài tôn thánh Tôma làm quan thầy các trường Công giáo. Bộ sách in trọn tác phẩm của thánh Tôma, gọi là ấn bản Leonine (Editio Leonina), khởi công năm 1880 và đến nay vẫn chưa xong. Về thánh Tôma Aquinô, xem chương 76 (Phanxicô, Đa Minh, Tôma và những thánh đường Gothic).
Văn khố Mật. Văn khố Vaticanô mở cho các nhà nghiên cứu năm 1881. Câu của Cicero có trong sách De Oratore (Về nhà hùng biện), quyển 2, đoạn 62, và Đức Lêô XIII dùng nó trong lá thư gửi các sử gia, Saepenumero Considerantes, năm 1883. Lời ngài đáp rằng Hội Thánh chẳng cần gì ngoài sự thật là lời truyền lại, có nhiều dị bản, nên chương chỉ giữ ý. Ludwig von Pastor dùng văn khố này để viết bộ Lịch sử các giáo hoàng.
Giáo hoàng của chuỗi hạt
Ngài viết mười một thông điệp về kinh Mân Côi, từ năm 1883. Trong thông điệp Supremi Apostolatus Officio (1883), ngài tuyên bố tháng Mười là tháng Mân Côi và thêm danh hiệu Nữ Vương Rất Thánh Mân Côi vào kinh Cầu Loreto. Thông điệp Annum Sacrum (1899) dâng nhân loại cho Thánh Tâm Chúa Giêsu. Thư về thánh Giuse, Quamquam Pluries, năm 1889. Thư gửi các giám mục Brazil về việc chấm dứt chế độ nô lệ, In Plurimis, năm 1888. Các kinh đọc sau Thánh lễ thấp, trong đó có kinh xin thánh Micae che chở, bắt đầu từ năm 1884 và chấm dứt năm 1964. Năm 1894, ngài viết cho các Hội Thánh Đông phương (Praeclara Gratulationis và Orientalium Dignitas).
Những thành phố công nghiệp
Điều kiện lao động. Cảnh làm việc mười hai đến mười sáu giờ một ngày, trẻ em vào hầm mỏ và nhà máy, chương tả theo các cuộc điều tra thời ấy ở Anh, Bỉ và Đức.
Marx và Engels. Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản ra năm 1848. Lời gọi tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân thì có sớm hơn, trong bài Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hegel của Marx (1843 đến 1844). Vì thế chương nói “Vài năm trước đó”, và chương chỉ giữ ý chứ không trích nguyên câu.
Những người đi trước. Giám mục Ketteler ở Mainz giảng về vấn đề xã hội từ năm 1848 và viết cuốn Vấn đề lao động và Kitô giáo (1864). Bá tước Albert de Mun lập các câu lạc bộ công nhân từ năm 1871. Hiệp hội Fribourg quy tụ người Công giáo từ Thụy Sĩ, Bỉ và nhiều nước khác để cùng nghiên cứu vấn đề lao động.
Gibbons và Hiệp sĩ Lao động. Năm 1887, hồng y Gibbons gửi Tòa Thánh một bản ghi nhớ. Người đứng đầu Hiệp sĩ Lao động, Terence Powderly, là người Công giáo. Rôma không kết án hiệp hội này (theo Ellis). Chương 135 kể thêm về Gibbons ở Mỹ.
Rerum Novarum
Thông điệp đề ngày 15 tháng Năm năm 1891. Chương bám các ý chính, theo cách đánh số đoạn thường dùng:
- đoạn 3: người nghèo mang “một cái ách chẳng khá hơn ách nô lệ là bao”;
- các đoạn 4 đến 15: bác chủ nghĩa xã hội, bênh vực quyền tư hữu;
- đoạn 20: không được coi người lao động như dụng cụ để kiếm lời (câu quen thuộc “lao động không phải hàng hóa” tóm ý này);
- đoạn 45: tiền công đủ sống, dù người thợ đã “đồng ý”;
- các đoạn 48 đến 51: quyền lập hội;
- các đoạn 32 đến 42: bổn phận của nhà nước.
Số đoạn có thể lệch đôi chút giữa các bản dịch.
Những lời chương trích lấy từ bản dịch ở trang vatican.va: “và không có tổ chức bảo vệ nào khác thế chỗ”, người làm công bị “phó mặc, cô lập và bơ vơ”, và dưới mọi thỏa thuận có “một mệnh lệnh của công bằng tự nhiên, khẩn thiết và xưa cũ hơn mọi giao kèo giữa người với người”.
Nền Kinh Thánh. Thông điệp trích Thư Giacôbê 5,4. Bản của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ đọc: “Kìa tiền lương mà các người đã gian lận không trả cho thợ gặt ruộng các người, tiền lương ấy đang kêu lên oán trách các người.” Chương diễn lại gần ý ấy theo bản văn của thông điệp.
Phản ứng. Tên “giáo hoàng của người lao động” và “giáo hoàng xã hội chủ nghĩa” đều có trong báo chí thời ấy. Năm 1931, Đức Piô XI ban Quadragesimo Anno. Các công đoàn Công giáo nở ra trong những năm sau. Linh mục John A. Ryan bênh vực đồng lương đủ sống trong cuốn A Living Wage (1906). Dòng chảy giáo huấn xã hội về sau được theo dõi ở chương 175 (Từ Rerum Novarum đến trí tuệ nhân tạo).
Người Pháp và nền cộng hòa
Ralliement. Thư Au Milieu des Sollicitudes đề ngày 16 tháng Hai năm 1892. Luật tách Giáo hội khỏi nhà nước ở Pháp ra năm 1905 (xem chương 139, Thánh Piô X), nên chương nói “chỉ hai năm sau khi ngài mất”. Về Kulturkampf, xem chương 129.
Năm 1896. Tông thư Apostolicae Curae tuyên bố việc truyền chức trong Anh giáo hoàn toàn vô hiệu. Cha Fernand Portal và huân tước Halifax đã làm việc nhiều năm cho cuộc hiệp nhất. Nhận xét rằng đời sau tiếc nuối là lời của người kể. Từ đó, cuộc đối thoại Công giáo – Anh giáo (ARCIC) đã nhìn lại vấn đề trong một khung mới.
Năm 1899. Thư Testem Benevolentiae gửi hồng y Gibbons, khởi từ bản dịch tiếng Pháp tiểu sử Isaac Hecker (1897). Gibbons đáp rằng không một người Công giáo có học nào ở Mỹ giữ những quan điểm bị kết án.
Những vị tử đạo Việt Nam đầu tiên được tôn vinh
Ngày 27 tháng Năm năm 1900. Hôm ấy Đức Lêô XIII phong chân phước cho bảy mươi bảy vị tử đạo, sáu mươi bốn vị trong số đó chết trên đất Việt Nam. Đó là lần đầu các vị tử đạo Việt Nam được phong chân phước. Năm 1988, các ngài được phong thánh cùng nhiều vị khác thành 117 Thánh Tử đạo Việt Nam (xem chương 125).
Phim và tiếng nói. Đoạn phim do William K. L. Dickson quay. Các nguồn ghi năm khác nhau, từ 1896 đến 1898, nên chương nói “cuối những năm 1890”. Bản thu âm kinh Kính Mừng làm năm 1903, khi ngài ngoài chín mươi tuổi.
Đoạn kết. Đoạn khép chương là lời của người kể.
Những người trong chương
Lêô XIII (Gioacchino Pecci, 1810 đến 1903) là giáo hoàng từ 1878 đến 1903.
Henry Edward Manning là hồng y, tổng giám mục Westminster.
Ben Tillett và John Burns là các lãnh đạo công đoàn.
Piô IX và Piô XI là các giáo hoàng.
Karl Marx và Friedrich Engels là tác giả Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản.
Wilhelm Emmanuel von Ketteler là giám mục Mainz.
Albert de Mun là bá tước, chính khách Pháp.
James Gibbons là hồng y, tổng giám mục Baltimore.
Terence Powderly là người đứng đầu Hiệp sĩ Lao động.
Cicero là nhà hùng biện của Rôma.
Những nơi trong chương
Luân Đôn, với sông Thames và khu Poplar. Carpineto Romano. Brussels bên Bỉ. Perugia. Rôma, với vườn Vaticanô. Mainz. Baltimore.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc Rerum Novarum, nhất là phần nói về tiền lương đủ sống. Bản văn không dài và có miễn phí trên trang vatican.va. Bạn sẽ thấy nhiều điều ngày nay đã thành luật lao động ở khắp nơi, như ngày nghỉ, giới hạn giờ làm và quyền lập công đoàn, đã được viết ra từ năm 1891. Về Hiệp sĩ Lao động, có cuốn The Life of James Cardinal Gibbons của John Tracy Ellis.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 76 (thánh Tôma Aquinô), chương 125 (các thánh tử đạo Việt Nam), chương 127 (Newman), chương 129 (Đức Piô IX và Kulturkampf), chương 135 (Bắc Mỹ), chương 139 (Đức Piô X) và chương 175 (từ Rerum Novarum đến trí tuệ nhân tạo).