Chương 134
1878–1903 · Châu Âu và Rôma
- Nơi chốn
- Luân Đôn, Rôma, Perugia, Brussels, Mainz, Baltimore
- Giáo hoàng
- Lêô XIII
Mỗi buổi sớm mai, khi bầu trời mù sương của Luân Đôn còn chưa kịp rạng, hàng ngàn người đàn ông lam lũ đã chen chúc, xô đẩy nhau trước những cánh cổng sắt của các bến tàu dọc bờ sông Thames. Phía sau chấn song, viên đốc công bến cảng đứng sừng sững, đưa cặp mắt lạnh lùng rà soát qua đám đông để chọn người.
Ai may mắn được ông ta chỉ tay trúng thì được bước vào bốc dỡ hàng suốt mười đến mười hai tiếng đồng hồ nặng nhọc để đổi lấy vài đồng xu cắc; còn ai bị gạt lại phía sau thì đành ngậm ngùi lủi thủi quay về tay trắng, đối diện với những đứa con thơ đang lả đi vì đói khát nơi góc phòng trọ ẩm thấp. Những người đàn ông cơ hàn ấy phải giẫm đạp lên nhau, gào thét tên mình chỉ để lọt vào tầm mắt của viên đốc công. Cuộc điểm danh tàn nhẫn ấy diễn ra lúc tám giờ sáng, rồi lặp lại một lần nữa vào giữa trưa. Họ chính là tầng lớp bần cùng nhất bên trong thủ đô hoa lệ của một đế quốc giàu có nhất thế giới thời bấy giờ.
Tháng Tám năm 1889, giọt nước tràn ly: hàng chục ngàn công nhân bốc vác, có thời điểm lên tới một trăm ngàn người, đã đồng loạt buông những chiếc móc sắt xuống sàn tàu, rầm rộ bước ra khỏi các bến cảng đình công. Yêu sách của họ khiêm tốn đến nao lòng: họ đòi mức lương sáu xu một giờ, thứ tiền lẻ mà người dân Luân Đôn gọi đùa là “đồng sáu xu của dân bốc vác”, và yêu cầu mỗi lần được thuê mướn thì chủ bến phải cho họ làm việc tối thiểu ít nhất bốn giờ liên tục.
Cuộc đại bãi công kéo dài suốt năm tuần lễ ròng rã. Hàng trăm thương thuyền nằm bất động ken đặc trên mặt sông Thames, hàng hóa ứ đọng thối rữa, các chủ bến cảng kiên quyết không chịu lùi bước một phân. Cả thành phố Luân Đôn nín thở trong âu lo, nơm nớp sợ hãi những cuộc bạo động đẫm máu bùng phát khi thợ thuyền và gia đình họ bắt đầu kiệt quệ vì đói lả. Giữa cơn nguy biến, những người anh em công nhân ở tận đất nước Úc xa xôi bên kia bán cầu đã chắt chiu quyên góp một số tiền khổng lồ, ba mươi ngàn bảng Anh, gửi vượt đại dương sang để tiếp tế bánh mì nuôi sống những người đình công.
Và chính giữa lúc dầu sôi lửa bỏng ấy, một cụ già tám mươi mốt tuổi, dáng người gầy guộc như một bộ xương, khoác trên mình chiếc áo chùng thâm viền đỏ của bậc hoàng tử Giáo hội, đã lặng lẽ đi lại giữa hai phòng họp nghẹt thở:
Ngài bước vào phòng họp của giới chủ tư bản, lắng nghe họ trần tình; rồi ngài lại chống gậy bước sang phòng họp của các thủ lãnh công nhân bãi công, nhẫn nại ngồi đàm đạo thâu đêm suốt sáng bên trong một ngôi trường nghèo ở đường Wade thuộc khu ổ chuột Poplar. Con người trung gian nhân từ ấy chính là Đức Hồng y Henry Edward Manning, vị Tổng Giám mục Công giáo của Tổng Giáo phận Westminster, thủ lãnh tinh thần của Giáo hội Công giáo tại Luân Đôn.
Từng là một mục sư lỗi lạc của Anh giáo trước khi trở lại Công giáo năm 1851, Đức Hồng y Manning sở hữu một uy tín luân lý tuyệt đối khiến cả hai phe đều kính phục coi ngài là hiện thân của sự công minh. Đặc biệt, đại đa số những người thợ bốc vác bến tàu bấy giờ là những di dân Công giáo gốc Ireland nghèo khổ, những con người luôn nhìn ngài như một người cha hiền che chở.
Ngày 14 tháng Chín năm 1889, phép lạ hòa giải đã diễn ra: cuộc bãi công chính thức khép lại trong hòa bình. Giới chủ nhượng bộ hầu hết mọi yêu sách chính đáng của thợ thuyền. Dân chúng Luân Đôn muôn đời biết ơn gọi bản thỏa ước lịch sử ấy là “Hòa ước của Đức Hồng y”. Các thủ lãnh nghiệp đoàn, có người theo Tin Lành, có người theo chủ nghĩa xã hội vô thần, đều nghẹn ngào đến cúi đầu cảm ơn ngài. Những người thợ cảng nghèo đã chắt chiu gom góp được một trăm sáu mươi bảng Anh để mua quà tặng riêng Đức Hồng y; ngài mỉm cười đón nhận, rồi lập tức đem trọn vẹn số tiền ấy trao tặng cho một bệnh viện từ thiện để tài trợ một giường bệnh miễn phí cho người nghèo!
Hành động của Đức Hồng y Manning không phải là một sự bộc phát ngẫu nhiên. Hai năm trước đó, ngài từng gửi thư về Rôma quyết liệt bảo vệ nghiệp đoàn Hiệp Sĩ Lao Động của các công nhân Công giáo Hoa Kỳ. Và tại kinh thành muôn thuở Rôma, một cụ già khác, nhỏ hơn Manning đúng hai tuổi, ngày ngày chăm chú dõi theo từng trang tin tức về cuộc đấu tranh của giới thợ thuyền bên bờ sông Thames: Đức Giáo hoàng Lêô XIII. Hai năm sau ngày hòa ước Luân Đôn được ký kết, chính vị Giáo hoàng già nua ấy sẽ đặt bút viết nên một văn kiện bất hủ làm thay đổi vĩnh viễn cái nhìn của Giáo hội hoàn vũ về người lao động, tiền lương, công đoàn và công bằng xã hội suốt hơn một thế kỷ tiếp theo!
Vị giáo hoàng “tạm thời” và triều đại hai mươi lăm năm bão táp
Gioacchino Pecci chào đời năm 1810 tại Carpineto, một làng nhỏ trên sườn đồi gần Rôma, trong một gia đình quý tộc nhỏ đạo đức. Ngài được các cha Dòng Tên đào tạo, vào phục vụ giáo triều, và năm 1843 được cử làm Sứ thần Tòa Thánh tại Vương quốc Bỉ.
Thời ấy, Bỉ là nước công nghiệp hóa sớm và mạnh nhất lục địa châu Âu: hầm mỏ than sâu hun hút, xưởng dệt khổng lồ chạy máy hơi nước, và những khu ổ chuột ken đặc công nhân bần hàn. Qua những chuyến đi sang các nước láng giềng, đến tận Luân Đôn, vị sứ thần trẻ tận mắt thấy những vết thương rỉ máu mà Cách Mạng Công Nghiệp bắt người nghèo gánh chịu.
Về Ý, ngài làm Giám mục Perugia suốt ba mươi hai năm. Ngài mở trường học, chấn chỉnh chủng viện, lập quỹ cứu tế người nghèo; và trong những thư mục vụ, vị chủ chăn sớm lên tiếng về quyền lợi chính đáng của người làm công và nỗi khổ của trẻ em bị bóc lột trong nhà máy.
Tháng Hai năm 1878, Đức Giáo hoàng Piô IX qua đời sau triều đại dài kỷ lục gần ba mươi hai năm.
Các hồng y họp Mật nghị trong Điện Vatican, giữa một Rôma đã thuộc Vương quốc Ý, nơi Giáo hoàng tự giam mình như tù nhân trong bốn bức tường. Đến vòng bỏ phiếu thứ ba, các ngài bầu Đức Hồng y Gioacchino Pecci với bốn mươi tư trên sáu mươi mốt phiếu.
Khi lên ngôi, ngài đã gần sáu mươi tám tuổi, gầy gò, mảnh khảnh, sức khỏe yếu. Phần đông hồng y và dư luận đều đinh ninh Mật nghị chỉ vừa bầu một “Giáo hoàng chuyển tiếp”, sống thêm vài năm để giáo triều kịp tìm một người trẻ hơn!
Ngài chọn tông hiệu Lêô XIII. Và rồi vị “Giáo hoàng tạm thời” gầy yếu ấy làm cả thế giới kinh ngạc: ngài cai quản Hội Thánh thêm tròn hai mươi lăm năm, thọ chín mươi ba tuổi, thành một trong những Giáo hoàng sống thọ nhất và có triều đại rực rỡ nhất lịch sử!
Suốt một phần tư thế kỷ ấy, như vị tiền nhiệm Piô IX, Đức Lêô XIII chưa một lần bước ra khỏi tường thành Vatican. Lúc thư nhàn hiếm hoi, ngài làm thơ bằng tiếng Latinh cổ điển. Đêm vọng Giáng Sinh năm 1899, chính đôi tay già nua của ngài cầm búa bạc gõ mở Cửa Thánh Đền Thờ Thánh Phêrô, khai mạc Đại Năm Thánh 1900, đưa đoàn chiên bước vào thế kỷ XX!
Aeterni Patris: trở về với Thánh Tôma và mở toang Văn khố Mật
Năm 1879, chỉ một năm sau ngày đăng quang, Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã ban hành một Thông điệp nền tảng mang tên Aeterni Patris, nghĩa là “Chúa Cha Hằng Hữu”.
Trong văn kiện này, ngài khẩn thiết kêu gọi toàn thể các học viện, đại học và đại chủng viện Công giáo trên khắp thế giới hãy quay trở về với kho tàng triết học và thần học của Thánh Tôma Aquinô, khơi lên phong trào Tân Tôma. Cũng trong năm hồng ân ấy, ngài đã vinh thăng học giả kiệt xuất John Henry Newman lên hàng Hồng y của Hội Thánh.

Thoạt nhìn qua, quyết định ấy dường như là một bước lùi hoài cổ quay về với thời Trung Cổ; thế nhưng, tầm nhìn mục vụ của Đức Lêô XIII lại vô cùng sắc bén và hiện đại: Thế kỷ XIX là một vũ đài hỗn loạn của những trào lưu triết học thế tục cực đoan: chủ nghĩa duy vật biện chứng phủ nhận linh hồn, chủ nghĩa duy tâm cực đoan, chủ nghĩa hoài nghi và thuyết bất khả tri cho rằng con người không thể nào nhận biết được chân lý. Trước cơn bão táp tư tưởng ấy, nhiều trường học Công giáo rơi vào thế lúng túng, phòng thủ co cụm.
Đức Lêô XIII xác tín sâu xa rằng: Triết học kinh viện của Thánh Tôma Aquinô chính là chiếc chìa khóa giải thoát! Thuở thế kỷ XIII, chính Thánh Tôma đã can đảm mượn triết học của Aristotle, một triết gia ngoại giáo, để xây dựng nên một hệ thống thần học Kitô giáo tuyệt mỹ, minh chứng rằng Đức Tin và Lý Trí không bao giờ đối nghịch mà luôn nâng đỡ nhau.
Trang bị cho mình tư duy sắc bén của Tôma, người tín hữu Công giáo hoàn toàn có thể tự tin bước ra đối thoại sòng phẳng với thế giới khoa học hiện đại mà không hề mang mặc cảm sợ hãi! Ngài cho thành lập các viện nghiên cứu Tôma học quốc tế, đặt Thánh Tôma Aquinô làm Đấng Quan Thầy của mọi trường học Công giáo năm 1880, và hạ lệnh cho xuất bản lại toàn bộ trước tác đồ sộ của ngài, bộ sách vĩ đại mang tên Ấn bản Leonine mà cho đến tận hôm nay các học giả vẫn đang tiếp tục hoàn tất!
Năm 1881, ngài đã làm một việc chấn động khiến cả giáo triều Rôma phải rùng mình kinh hãi: Ngài hạ lệnh mở toang cánh cửa Văn khố Mật Vatican cho toàn thể các nhà khoa học, sử gia trên khắp thế giới tự do bước vào nghiên cứu, không phân biệt người Công giáo, Tin Lành, Do Thái hay vô thần!
Nhiều vị hồng y bảo thủ lo sợ chạy đến can ngăn, cảnh báo rằng các sử gia thế tục sẽ đào bới được những góc khuất, những trang sử tồi tệ, khó coi về đời tư của các vị giáo hoàng thời quá khứ. Vị Giáo hoàng uyên bác đã điềm đạm trả lời bằng một xác tín ngời sáng:
“Hội Thánh của Chúa Kitô không bao giờ cần đến sự giả dối; điều duy nhất mà Hội Thánh cần chính là sự thật!”
Đoạn, ngài mượn lại câu châm ngôn bất hủ của đại hùng biện gia La Mã cổ đại Cicero:
“Quy luật thứ nhất của lịch sử là không bao giờ dám nói điều giả dối! Và quy luật thứ hai là không bao giờ sợ hãi khi phải nói lên sự thật!”
Năm 1883, ngài gửi giới sử học bức thư Saepenumero considerantes, biến Vatican thành một trung tâm nghiên cứu lịch sử hàng đầu. Hàng ngàn học giả kéo về; như sử gia Công giáo người Đức Ludwig von Pastor đã dành ba mươi năm trong kho lưu trữ này để viết bộ Lịch sử các Đức Giáo hoàng bốn mươi tập, đến nay vẫn là chuẩn mực.
Vị giáo hoàng của Chuỗi Mân Côi và trái tim Chúa Giêsu
Bên khối óc nhà bác học, Đức Lêô XIII có một trái tim mục tử đầy lòng đạo đức bình dân. Trong hai ngàn năm lịch sử Giáo hội, chưa Giáo hoàng nào viết về Kinh Mân Côi nhiều như ngài:
- Ngài đã ban hành liên tiếp mười một Thông điệp về Chuỗi Mân Côi, khởi đầu từ thông điệp Supremi apostolatus officio năm 1883.
- Chính ngài lập Tháng Mười hằng năm làm Tháng Mân Côi cho toàn thể Hội Thánh, nếp đạo đức mà người Công giáo Việt Nam vẫn sốt sắng giữ đến hôm nay.
- Ngài thêm vào Kinh Cầu Đức Bà Loreto tước hiệu dịu ngọt: Nữ Vương Rất Thánh Mân Côi.
Lòng đạo đức của ngài bao trùm lên mọi chiều kích tâm linh:
- Năm 1889, qua Thông điệp Quamquam pluries, ngài cổ võ lòng sùng kính Thánh Cả Giuse, người thợ mộc khó nghèo thành Nadarét, làm Đấng bảo trợ nâng đỡ những người lao động vất vả.
- Ngày 11 tháng Sáu năm 1899, nhân dịp mở đầu thế kỷ mới, qua Thông điệp Annum Sacrum, ngài đã long trọng dâng hiến toàn thể nhân loại cho Rất Thánh Trái Tim Đức Chúa Giêsu.
- Năm 1884, tương truyền sau một thị kiến tâm linh sâu sắc về cuộc chiến đấu thiêng liêng của thời đại, ngài đã đích thân biên soạn lời kinh cầu xin Tổng Lãnh Thiên Thần Micae che chở, tức Kinh Thánh Micae, và truyền dạy các linh mục phải quỳ gối cùng cộng đoàn đọc vang sau mỗi Thánh lễ đọc, một tập tục phụng vụ kéo dài liên tục suốt tám mươi năm cho đến năm 1964.
- Năm 1894, qua Tông thư Praeclara gratulationis publicae, ngài tha thiết gửi lời mời gọi hiệp nhất đến các Giáo hội Đông Phương ly tách, long trọng cam kết sẽ tôn trọng và bảo tồn nguyên vẹn mọi nghi thức phụng vụ và truyền thống cổ kính của họ.
Nỗi đau của những thành phố công nghiệp và hai ngõ cụt thời đại
Thế giới của Đức Lêô XIII đổi thay với tốc độ chóng mặt chưa từng có: đường sắt chằng chịt, tàu hơi nước vượt đại dương, máy dệt chạy suốt ngày đêm, lò cao luyện thép rực lửa. Làn sóng đô thị hóa cuốn hàng triệu gia đình nông dân bỏ mảnh vườn lũy tre làng, đổ về thành phố làm thuê làm mướn.

Và một địa ngục trần gian của sự bóc lột đã lộ diện:
- Những người công nhân phải oằn mình làm việc từ mười hai, mười bốn, thậm chí mười sáu tiếng mỗi ngày, suốt bảy ngày trong tuần mà không hề có ngày nghỉ Chúa Nhật.
- Những đứa trẻ thơ mới sáu, bảy tuổi đầu đã bị lùa xuống các hầm than tăm tối ẩm thấp, hoặc phải đứng chôn chân suốt ngày bên các con thoi máy dệt bông đầy bụi độc hại.
- Hoàn toàn không có bất kỳ một chế độ bảo hiểm y tế, tai nạn lao động hay lương hưu dưỡng lão nào: người thợ chẳng may bị bánh răng máy nghiền nát bàn tay hay gãy chân thì lập tức bị chủ xưởng thẳng tay đuổi việc ra đường, và cả gia đình anh đồng nghĩa với việc rơi vào cảnh chết đói!
Trước thảm cảnh nhức nhối ấy, thời đại đưa ra hai lời giải đáp cực đoan mang tính ngõ cụt:
- Chủ nghĩa tư bản hoang dã: các nhà kinh tế học tự do cổ điển lạnh lùng tuyên bố rằng: thị trường tự do có quy luật tự điều chỉnh của nó, sức lao động của con người thuần túy chỉ là một thứ hàng hóa mua bán trên thị trường tuân theo quy luật cung cầu. Tiền lương chỉ là một bản hợp đồng thỏa thuận tự nguyện giữa người thuê và người làm, nhà nước tuyệt đối không có quyền can thiệp vào mối quan hệ giữa giới chủ và thợ.
- Chủ nghĩa xã hội đấu tranh giai cấp: năm 1848, Karl Marx và Friedrich Engels cho xuất bản cuốn Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản, khẳng định rằng toàn bộ lịch sử nhân loại chẳng qua chỉ là lịch sử của các cuộc đấu tranh giai cấp đẫm máu. Họ kêu gọi giai cấp vô sản toàn thế giới phải vùng lên dùng bạo lực vũ trang để lật đổ giai cấp tư sản, xóa bỏ hoàn toàn quyền tư hữu tài sản, và gom toàn bộ tư liệu sản xuất vào tay nhà nước chuyên chính. Vài năm trước đó, Marx từng buông lời mỉa mai cay độc coi “tôn giáo là thuốc phiện của nhân dân”. Làn sóng cộng sản vô thần lan tràn như một cơn lốc trong giới công nhân châu Âu; hàng triệu thợ thuyền quay lưng từ bỏ Giáo hội vì họ mang cảm giác cay đắng rằng Hội Thánh dường như chỉ biết đứng về phía giới nhà giàu và giai cấp thống trị!
Thế nhưng, ngay từ trong lòng Mẹ Hội Thánh, những ngọn hải đăng công lý đã được Chúa khơi dậy từ rất sớm:
- Tại nước Đức, Đức Giám mục Wilhelm Emmanuel von Ketteler xứ Mainz, một đấng bản quyền xuất thân từ dòng dõi đại quý tộc, đã liên tục bước lên tòa giảng từ năm 1848 để bảo vệ công nhân, và năm 1864 cho xuất bản cuốn sách tiên tri Vấn đề lao động và Kitô giáo. Ngài dõng dạc tuyên bố: người lao động có quyền tự nhiên được thành lập nghiệp đoàn, có quyền hưởng đồng lương công bằng đủ sống, có quyền nghỉ ngơi ngày Chúa Nhật, và nhà nước có bổn phận đạo đức phải can thiệp bảo vệ người nghèo. Người dân Đức kính trọng tôn vinh ngài là “vị giám mục của thợ thuyền”.
- Tại Pháp, Bá tước Albert de Mun đã thành lập các Câu Lạc Bộ Công Nhân Công Giáo từ năm 1871 để tương trợ lẫn nhau.
- Tại Thụy Sĩ, Hiệp Hội Fribourg, do Đức cha Mermillod dẫn đầu, đã quy tụ các nhà xã hội học Công giáo khắp châu Âu để nghiên cứu các giải pháp cho vấn đề lao động.
- Tại Hoa Kỳ, năm 1887, Đức Hồng y James Gibbons của Baltimore đã can đảm vượt đại dương sang Rôma để bảo vệ nghiệp đoàn Hiệp Sĩ Lao Động, mà người thủ lãnh là tín hữu Công giáo Terence Powderly. Đức Hồng y tha thiết cảnh báo giáo triều: nếu Tòa Thánh vội vã kết án các nghiệp đoàn lao động, Giáo hội sẽ vĩnh viễn đánh mất trái tim của giai cấp công nhân Mỹ! Và Tòa Thánh đã lắng nghe.
Rerum Novarum năm 1891: bản hiến chương vĩ đại về lao động
Ngày 15 tháng Năm năm 1891, Đức Giáo hoàng Lêô XIII ban hành Thông điệp Rerum Novarum, tiếng Latinh nghĩa là “Về những điều mới”, bàn về cảnh ngộ của giai cấp công nhân.

Mở đầu văn kiện, Đức Giáo hoàng nhìn thẳng vào nỗi đau của thời đại: các phường hội bảo vệ thợ thuyền thuở xưa đã bị bãi bỏ mà không có gì thay thế; người lao động bị bỏ trơ trọi trước sự vô cảm của giới chủ. Ngài lên án một nhóm nhỏ người giàu đã đặt lên vai đám đông khốn cùng:
“Một cái ách nặng nề chẳng khác nào ách nô lệ thời cổ đại!”
Và bằng sự khôn ngoan của Tin Mừng, ngài bác bỏ cả hai ngả rẽ sai lầm:
1. Bác bỏ chủ nghĩa xã hội vô thần:
Đức Giáo hoàng khẳng định quyền tư hữu là quyền tự nhiên của con người. Người thợ đổ mồ hôi sôi nước mắt chính là để có chút của cải chính đáng nuôi thân và lo cho con cái. Xóa tư hữu, giao hết của cải vào tay nhà nước, không những trái luật tự nhiên, tước tự do của gia đình, mà thực tế còn đẩy người nghèo vào cảnh bần cùng, nô lệ khốn khổ gấp bội!
2. Đập tan chủ nghĩa tư bản hoang dã:
Cứng rắn không kém, ngài lên án lối coi sức lao động là món hàng rẻ mạt. Ngài tuyên bố: sức lao động không phải món hàng để mặc cả, và người thợ không phải cỗ máy vô tri hay kẻ nô bộc! Họ là con người mang hình ảnh Thiên Chúa, có phẩm giá cao quý. Ngài trích lời rực lửa trong thư Thánh Giacôbê để cảnh cáo giới chủ:
“Kìa, tiền lương của những người thợ đã gặt lúa trên ruộng đất các người, mà các người đã gian lận giữ lại, đang cất tiếng kêu la thấu trời; và tiếng kêu của những người thợ gặt ấy đã thấu đến tai Chúa các Đạo Binh!”
3. Thiết lập những nguyên tắc vàng của công bằng xã hội:
- Đồng lương đủ sống: tiền lương không thể chỉ dừng lại ở sự thỏa thuận giữa chủ và thợ trên giấy tờ. Nếu vì quá túng quẫn hay sợ mất việc mà người thợ buộc phải chấp nhận một mức lương bèo bọt không đủ nuôi sống bản thân và gia đình một cách đàng hoàng, thì đó vẫn là một hành vi bất công kêu thấu trời, bởi vì bên dưới mọi bản hợp đồng trần thế luôn có một mệnh lệnh công bằng tự nhiên cao cả hơn mọi quy ước loài người!
- Quyền lập công đoàn: người lao động có quyền tự nhiên được liên kết, thành lập các nghiệp đoàn và công đoàn để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình.
- Bổn phận can thiệp của nhà nước: nhà nước không được phép khoanh tay đứng nhìn với thái độ buông thả; nhà nước có bổn phận đạo đức tối thượng phải bước vào can thiệp để bảo vệ những kẻ yếu thế: giới hạn giờ làm việc công bằng, nghiêm cấm việc bóc lột sức lao động của phụ nữ và trẻ em, và bảo đảm quyền được nghỉ ngơi thờ phượng vào ngày Chúa Nhật!
- Mục đích phổ quát của của cải: người giàu có quyền sở hữu tài sản riêng, nhưng họ phải luôn ý thức rằng của cải dư thừa của họ mang một món nợ xã hội, phải được chia sẻ để phục vụ ích chung của toàn thể cộng đồng!
Thông điệp Rerum Novarum ra đời như một tiếng sấm sét giữa trời quang, làm rúng động cả thế giới! Phe xã hội chủ nghĩa tức tối vì bị tước mất ngọn cờ độc quyền bảo vệ thợ thuyền; nhiều nhà tư bản Công giáo giàu có khó chịu, bực tức coi ngài là một “Giáo hoàng nguy hiểm”, thậm chí mỉa mai gọi ngài là “Giáo hoàng xã hội chủ nghĩa”!
Thế nhưng, Rerum Novarum đã chính thức khai sinh nên Học thuyết Xã hội của Giáo hội Công giáo, một gia tài luân lý vĩ đại làm kim chỉ nam cho nhân loại suốt hơn một thế kỷ qua:
- Bốn mươi năm sau, năm 1931, Đức Piô XI ban hành Thông điệp Quadragesimo Anno.
- Thánh Gioan XXIII ban hành Mater et Magistra năm 1961 và Pacem in Terris năm 1963.
- Thánh Phaolô VI ban hành Populorum Progressio năm 1967.
- Thánh Gioan Phaolô II ban hành Laborem Exercens năm 1981 và Centesimus Annus năm 1991.
- Đức Bênêđictô XVI ban hành Caritas in Veritate năm 2009.
- Và Đức Phanxicô với Laudato Si’ năm 2015 cùng Fratelli Tutti năm 2020!
Các hội đoàn công nhân Công giáo, các ngân hàng tương trợ nông thôn, rồi sau này phong trào Thanh Lao Công, nở rộ khắp Đức, Bỉ, Pháp, Ý, Hà Lan. Tại Hoa Kỳ, Cha John A. Ryan cầm bản thông điệp ấy đòi mức lương tối thiểu trong cuốn sách kinh điển năm 1906, đặt nền cho các chính sách an sinh xã hội hiện đại!
Những nước cờ ngoại giao và những tiếc nuối lịch sử
Đức Lêô XIII còn là nhà ngoại giao kiệt xuất, khôn khéo tháo gỡ nhiều thế bế tắc:
- Ngài thương lượng thành công với Thủ tướng Bismarck, chấm dứt Kulturkampf ở Đức và trả lại tự do cho hàng giám mục.
- Tại Pháp, nơi phần đông người Công giáo bảo thủ vẫn hoài niệm quân chủ và thù ghét nền Cộng hòa, ngày 16 tháng Hai năm 1892, qua Thông điệp Au Milieu des Sollicitudes, ngài tha thiết khuyên họ bỏ ảo tưởng phục hoàng, đón nhận thể chế Cộng hòa, gọi là chính sách Ralliement, và tham gia chính trường để đem giá trị Tin Mừng vào luật pháp. Tiếc thay, nhiều người Công giáo Pháp không nghe; hố ngăn cách càng sâu, dẫn đến năm 1905 chính phủ Pháp đơn phương ra luật tách hẳn Giáo hội khỏi Nhà nước!
Lịch sử cũng ghi những quyết định để lại nhiều trăn trở:
- Năm 1896, qua Tông thư Apostolicae Curae, sau khi cho nghiên cứu kỹ nghi thức thời Vua Edward VI, ngài tuyên bố chức thánh Anh giáo là “hoàn toàn vô hiệu và bất thành sự” vì khiếm khuyết về mô thức và ý hướng. Phán quyết ấy làm tan vỡ những nỗ lực đối thoại chân thành mà Cha Fernand Portal người Pháp và Huân tước Halifax người Anh dày công gầy dựng nhiều năm, để lại vết thương sâu nơi người Anh giáo.
- Năm 1899, qua thư Testem Benevolentiae Nostrae gửi Đức Hồng y James Gibbons, ngài cảnh báo về “Chủ nghĩa Mỹ”, xu hướng muốn uốn giáo lý và kỷ luật Giáo hội theo tinh thần tự do thế tục của Hoa Kỳ. Đức Hồng y Gibbons kính cẩn hồi đáp rằng người Công giáo Mỹ luôn trung thành với đức tin tông truyền của ngai tòa Phêrô.
Máu đào Việt Nam lần đầu được nâng lên bàn thờ và giọng nói thế kỷ
Và với Giáo hội Việt Nam, triều đại Đức Lêô XIII ghi một mốc son không thể quên!
Năm 1900, Năm Thánh khép lại thế kỷ XIX, Đức Lêô XIII tôn phong Chân Phước cho bảy mươi bảy vị tử đạo. Trong số đó, sáu mươi tư vị đã đổ máu trên quê hương Việt Nam trong các cuộc bách hại thế kỷ XIX dưới triều Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức, gồm các giám mục, linh mục thừa sai Pháp và các linh mục, thầy giảng, giáo dân Việt Nam!
Lễ phong chân phước cử hành trong Đền Thờ Thánh Phêrô ngày 27 tháng Năm năm 1900. Lần đầu tiên, máu các vị tử đạo Việt Nam được Hội Thánh hoàn vũ tôn vinh trên bàn thờ!
Chỉ mười lăm năm trước đó, mùa thu năm 1885, hàng chục ngàn tín hữu Việt Nam còn bị thiêu sống trong nhà thờ giữa cơn bão Văn Thân. Giờ đây, máu hy sinh của các ngài đã kết thành triều thiên vinh hiển trước nhan Thiên Chúa! Tám mươi tám năm sau, năm 1988, sáu mươi tư vị chân phước này cùng các vị tử đạo khác được Thánh Gioan Phaolô II tôn phong Hiển Thánh trong danh sách 117 Thánh Tử Đạo Việt Nam!
Đức Lêô XIII cũng là Giáo hoàng đầu tiên được quay phim và thu âm giọng nói:
- Cuối thập niên 1890, những người quay phim tiên phong của hãng Biograph được vào vườn Vatican; hình ảnh vị Giáo hoàng già ngồi trên xe ngựa, mỉm cười giơ tay ban phép lành về phía ống kính, làm rung động hàng triệu tín hữu lần đầu thấy dung nhan vị Cha chung trên hình ảnh chuyển động!
- Mùa xuân năm 1903, giọng nói thật của ngài được ghi trên một ống sáp: giọng một cụ già chín mươi ba tuổi, có phần run rẩy, nhưng từng âm tiết Latinh của kinh Kính Mừng vẫn rành rọt, thánh thót và đầy ấm áp mục tử!
Ngày 20 tháng Bảy năm 1903, Đức Giáo hoàng Lêô XIII đã thanh thản an nghỉ trong Chúa ở tuổi chín mươi ba, khép lại hai mươi lăm năm phụng sự phi thường.
Thuở ban đầu, người đời toan tính bầu chọn ngài như một vị Giáo hoàng tạm thời chỉ để sống thêm vài năm ngắn ngủi. Thế nhưng, Chúa Thánh Thần đã dùng chính con người gầy yếu ấy để trao tặng cho nhân loại một di sản vượt thời đại: Ngài đã mở toang cánh cửa đưa con thuyền Giáo hội hiên ngang bước vào thế kỷ XX với một chân lý Phúc Âm ngời sáng chưa bao giờ được tuyên bố rõ ràng đến thế:
Tin Mừng cứu độ của Chúa Giêsu Kitô không chỉ dạy con người về phần rỗi của linh hồn nơi cõi thiên đàng mai sau; mà Tin Mừng ấy còn đòi buộc người tín hữu phải can đảm đứng lên đấu tranh cho sự công bằng của đồng lương, cho giờ giấc làm việc nhân đạo, cho quyền lợi của người nghèo và phẩm giá thiêng liêng của người lao động ngay giữa lòng trần thế hôm nay!
Bênh vực người nghèo khổ và những thân phận bị áp bức chính là một phần cốt tử không thể tách rời của Đức Tin Kitô giáo!
Bênh vực người nghèo khổ và những thân phận bị áp bức chính là một phần cốt tử không thể tách rời của Đức Tin Kitô giáo!
Chương 134 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“…mà các người đã gian lận giữ lại, đang cất tiếng kêu la thấu trời…”
Những người trong chương
- Đức Lêô XIII · Ngài là vị giáo hoàng đầu tiên được quay phim. Năm 1903, giọng ngài đọc kinh Kính Mừng bằng tiếng Latinh được thu vào một ống sáp.
- Hồng y Manning · Ngài làm trung gian cuộc đình công bến tàu Luân Đôn năm 1889. Người ta gọi thỏa thuận ấy là Hòa ước của Đức Hồng y.
- Giám mục Ketteler · Ông được gọi là giám mục của thợ thuyền. Cuốn Vấn đề lao động và Kitô giáo của ngài ra đời năm 1864.
Nơi ấy hôm nay
- Văn khố Mật của Vaticanô được Đức Lêô XIII mở cho các nhà nghiên cứu từ năm 1881, kể cả người không Công giáo.
- Kinh Mân Côi tháng Mười là nếp ngài Lêô XIII dạy từ năm 1883. Người Công giáo khắp thế giới còn giữ đến giờ.
Muốn đọc thêm
Gc 5,1-6 · Thông điệp Rerum Novarum, ở vatican.va · Thông điệp Aeterni Patris · Thông điệp Quadragesimo Anno · Compendium of the Social Doctrine of the Church
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Lêô XIII
- Henry Edward Manning
- Ben Tillett
- John Burns
- Piô IX
- Piô XI
- Karl Marx
- Friedrich Engels
- Wilhelm Emmanuel von Ketteler
- Albert de Mun
- James Gibbons
- Terence Powderly
- Cicero
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 135
Bắc Mỹ: người di dân và công nhân
Một nữ tu sợ nước từ thuở bé, làm sao lại vượt đại dương chừng ba mươi lần vì người di dân?
Khoảng 30 phút đọc








