Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 135

Kiểm chứng chương 135: Bắc Mỹ: người di dân và công nhân

Đọc xong chương 135, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: đêm đầu tiên của mẹ Cabrini ở New York ai kể lại, nhà dòng ở Charlestown bị đốt thật sao, và chuyện vị linh mục từng là nô lệ đáng tin đến đâu. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.

Chương theo dấu Hội Thánh ở Hoa Kỳ như một Hội Thánh của những người mới đến: từ mẹ Cabrini năm 1889, qua những ngôi nhà thờ bị đốt, những trường học giáo xứ, cha Tolton và cuộc tuần hành ở Selma, cho đến người Công giáo Việt Nam sau năm 1975.

Nguồn chính gồm: thư từ của chính mẹ Cabrini; hồ sơ các Công đồng Baltimore; báo chí thời ấy về các cuộc bạo loạn năm 1834 và 1844; bài nói của Kennedy ở Houston, lưu trong văn khố Thư viện Kennedy; và hồ sơ phong thánh của cha Tolton. Hai bộ sách tổng quan chuẩn là The American Catholic Experience của Jay Dolan (1985) và American Catholicism của John Tracy Ellis. Về cha Tolton, có cuốn From Slave to Priest của Caroline Hemesath (1973).

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Mẹ Cabrini

Ngày 31 tháng Ba năm 1889. Mẹ Cabrini đến New York trên tàu Bourgogne, khởi hành từ Le Havre. Bà sinh ngày 15 tháng Bảy năm 1850, nên lúc ấy ba mươi tám tuổi. Bà đi cùng sáu chị em, tất cả là bảy người, đúng như chương kể.

“Không phải phương đông, mà là phương tây.” Đức Lêô XIII tiếp bà năm 1888, và lời ngài khuyên bà nhìn về phía tây có trong mọi tiểu sử của bà. Bà lớn lên ở Sant’Angelo Lodigiano, vùng Lombardia, và nhà dòng đầu tiên bà xin vào thuở thiếu nữ đã từ chối vì sức bà yếu. Cả hai điều ấy lấy từ các tiểu sử.

Cái lạnh của buổi đón. Cách New York tiếp đón bà được ghi trong chính thư của bà. Tổng giám mục Michael Corrigan khuyên bà về nước, và đêm đầu các chị em ngủ ở một nhà trọ tồi tàn. Lời đáp của bà với ngài, rằng bà đến theo lệnh giáo hoàng và sẽ ở lại, là cách người kể thuật lại cuộc gặp. Sau đó bà làm việc giữa những khu nhà ổ chuột của người Ý quanh phố Mulberry. Cô nhi viện và trường học có trước, rồi đến Bệnh viện Columbus năm 1892. Cuốn Too Small a World (Thế giới quá nhỏ, 1945) của Theodore Maynard kể giai đoạn này trong đời bà. Nỗi sợ nước từ nhỏ của bà, sau một lần suýt chết đuối, cũng được các tiểu sử ghi lại.

Cuối đời và sau khi mất. Bà mất ở Chicago ngày 22 tháng Chạp năm 1917. Con số sáu mươi bảy cơ sở là con số thường được nêu. Bà nhập quốc tịch Mỹ năm 1909. Đức Piô XII phong thánh cho bà năm 1946, bà là công dân Hoa Kỳ đầu tiên được tuyên bố là thánh, và năm 1950 ngài tôn bà làm quan thầy của những người nhập cư. Khoảng ba mươi lần vượt đại dương trong hai mươi tám năm cuối đời là ước tính thường dùng. Thi hài bà nằm trong một đền thánh ở khu Fort Washington, thượng Manhattan, ai cũng vào viếng được.

Một Hội Thánh của người nhập cư

Từ trước khi có nước Mỹ. Năm 1776, Hoa Kỳ có chừng hai mươi lăm ngàn người Công giáo trong hai triệu rưỡi đến ba triệu dân. Chuyện các tu sĩ Tây Ban Nha lập Saint Augustine ở Florida năm 1565 và chuyện huân tước Baltimore lập thuộc địa Maryland năm 1634 là phần quen thuộc của lịch sử Mỹ, và cuốn của Dolan kể rõ. John Carroll được bầu làm giám mục năm 1789 và chịu chức năm 1790. Anh em họ của ngài, Charles Carroll ở Carrollton, là người Công giáo duy nhất ký Tuyên ngôn Độc lập. Chuyện Dòng Tên bị giải thể, bối cảnh của ngài Carroll, được kể ở chương 118 (Năm 1773: Dòng Tên bị giải thể).

Những làn sóng. Nạn đói Ireland kéo dài từ năm 1845 đến năm 1852. Khoảng một triệu người chết và hơn một triệu người bỏ xứ. “Tàu quan tài” là tên người Ireland đặt cho những con tàu chật cứng, đầy bệnh sốt, chở họ đi. Năm 1924, Quốc hội thông qua đạo luật nhập cư, gọi là luật Johnson–Reed, đặt hạn ngạch ưu tiên người bắc Âu.

Năm 1900. Lúc ấy có chừng mười hai triệu người Công giáo. Thật ra, nếu tính từng hệ phái Tin Lành riêng lẻ, người Công giáo đã là cộng đồng tôn giáo đơn lẻ lớn nhất nước từ khoảng năm 1850. Chương nói đúng ý ấy.

Những ngôi nhà thờ bị đốt

Maria Monk. Năm 1836 ra đời cuốn Awful Disclosures của Maria Monk, tự nhận kể chuyện tu viện Hôtel-Dieu ở Montréal. Ngay năm ấy các cuộc điều tra cho thấy sách bịa đặt. Đến thời Nội chiến, sách đã bán chừng ba trăm ngàn bản.

Charlestown, 1834. Đêm 11 tháng Tám năm 1834, nhà dòng Ursuline ở Charlestown, ngoại ô Boston, bị đốt, sau tin đồn rằng có một phụ nữ bị giam bên trong trái ý muốn. Mười ba người bị đưa ra xét xử, chỉ một người bị kết án, và về sau được ân xá. Vì thế người kể mới nói rằng gần như không ai bị trừng phạt.

Philadelphia, 1844. Hai nhà thờ bị đốt, Saint Michael và Saint Augustine. Chuyện bắt đầu từ lời xin của giám mục Francis Kenrick cho học sinh Công giáo trong trường công được đọc Kinh Thánh bản Douay. Khoảng hai mươi người chết.

“John dao găm”. Giám mục John Hughes có biệt danh Dagger John, vì dấu thánh giá ông ký trước tên mình trông như con dao găm, và cũng vì tính khí ông. Lời cảnh báo rằng New York sẽ thành một Mátxcơva thứ hai, tức sẽ cháy như Mátxcơva năm 1812, được ghi trong nhiều nguồn. Không nhà thờ nào ở New York bị đốt. Cuốn tiểu sử chuẩn là Dagger John của Richard Shaw.

Những kẻ chẳng biết gì. Đảng Know-Nothing mạnh nhất vào khoảng năm 1854 đến 1856, đúng như chương nói.

Trường học và giáo xứ

Elizabeth Ann Seton. Bà gia nhập Hội Thánh Công giáo năm 1805, hai năm sau khi chồng mất ở Ý. Năm 1809, bà lập cộng đoàn ở Emmitsburg, bang Maryland, và năm 1810 mở trường Saint Joseph. Ngày 14 tháng Chín năm 1975, bà được phong thánh, vị thánh đầu tiên sinh ra trên đất Mỹ. Chương nói người đời sau thấy ở trường của bà hạt giống của cả hệ thống trường Công giáo; đó là cách người kể nhìn lại.

Hughes và các trường. Những năm 1840, Hughes đấu tranh xin tiền công cho trường Công giáo và thua. Năm 1858, ông đặt viên đá đầu tiên cho thánh đường nay mang tên Saint Patrick.

Công đồng Baltimore III, 1884. Công đồng quyết định mỗi giáo xứ phải có một trường học. Sách Giáo lý Baltimore ra năm 1885, và câu hỏi đầu tiên của nó là ai đã làm ra con. Con số hơn năm triệu học sinh là của năm 1965, tức khoảng giữa thế kỷ XX.

Hiệp sĩ Columbus. Thành lập năm 1882 ở New Haven, bang Connecticut, do cha Michael McGivney.

Giáo xứ theo từng dân tộc. Mỗi dân tộc lập giáo xứ riêng, và những căng thẳng giữa họ là có thật. Chuyện người Ba Lan ở Scranton được kể ở chương 132.

Đức tin và kế sinh nhai

Hồng y Gibbons. Năm 1887, ngài lên tiếng bênh vực Hiệp sĩ Lao động; xem tư liệu chương 134. Người đứng đầu Hiệp sĩ, Terence Powderly, cũng là người Công giáo. Chương 134 giải thích mối nối giữa việc ấy và Rerum Novarum.

John Ryan. Ông xuất bản A Living Wage (Đồng lương đủ sống) năm 1906. Ảnh hưởng của ông chạm đến các chính sách thời New Deal, và những người chỉ trích giễu ông là “Đức Ông Chính sách Kinh tế Mới” (Right Reverend New Dealer). Chương trình ông soạn cho các giám mục Mỹ năm 1919 đòi lương tối thiểu, bảo hiểm thất nghiệp và quyền lập hội.

Dorothy Day. Ngày 1 tháng Năm năm 1933, bà bắt đầu bán tờ The Catholic Worker (Công nhân Công giáo) ở Quảng trường Union với giá một xu một số. Bà lập phong trào cùng Peter Maurin. Bà mất năm 1980. Hồ sơ phong thánh của bà đã mở, và bà mang danh hiệu Tôi tớ Thiên Chúa.

Vị linh mục da đen đầu tiên

Gốc gác. Augustus Tolton sinh ngày 1 tháng Tư năm 1854 ở hạt Ralls, bang Missouri. Năm 1862, gia đình ông qua sông Mississippi đến Quincy, bang Illinois.

Ở Rôma. Ông học ở Học viện Urbanô của bộ Truyền giáo (Propaganda Fide) và chịu chức linh mục ngày 24 tháng Tư năm 1886. Nhận xét về nước Mỹ là của hồng y Giovanni Simeoni, như các tiểu sử ghi lại.

“Linh mục đầu tiên được công khai biết là người da đen.” Cách nói này chính xác. Anh em nhà Healy cũng có dòng máu châu Phi và đã chịu chức trước ông, nhưng họ được kể là người da trắng.

Quincy và Chicago. Một linh mục người Đức ở Quincy đã gây khó dễ cho ông. Năm 1889, ông chuyển lên Chicago và lập giáo xứ Saint Monica. Ngày 9 tháng Bảy năm 1897, ông gục vì kiệt sức giữa đợt nóng, thọ bốn mươi ba tuổi. Ngày 12 tháng Sáu năm 2019, ông được tuyên bố là Đấng Đáng Kính.

Katharine Drexel. Bà lập Dòng Nữ tử Thánh Thể năm 1891 và mở Đại học Xavier ở Louisiana năm 1925. Bà được phong thánh năm 2000. Bà không đem cho hết gia tài mà dùng phần lợi tức, chừng hai mươi triệu đô-la trong đời, cho công việc của dòng.

Từ Houston đến Selma

Al Smith, 1928. Ông tranh cử tổng thống và thua.

Kennedy ở Houston. Ngày 12 tháng Chín năm 1960, ông nói trước các mục sư ở Houston. Bài nói còn nguyên văn như lúc nói. Trong đó ông nói rằng nếu lương tâm có lúc xung khắc với lợi ích quốc gia thì ông sẽ từ chức. Chương thuật ý ấy bằng lời của mình.

Phân biệt chủng tộc. Năm 1947, tổng giám mục Joseph Ritter ở St. Louis mở các trường Công giáo cho học sinh da đen. Năm 1962, tổng giám mục Joseph Rummel ở New Orleans rút phép thông công ba người, trong đó có ông trùm chính trị Leander Perez.

Selma. Ngày 7 tháng Ba năm 1965 là “Chúa nhật Đẫm máu”. Giám mục Thomas Toolen đã chỉ trích những người từ nơi khác đến tuần hành. Ngày 10 tháng Ba, sơ Mary Antona Ebo, dòng Phanxicô Thánh Maria, tuần hành. Lời chị nói được báo chí thời ấy ghi lại. Hai tuần sau, đoàn người bước vào Montgomery, và tháng Tám Quốc hội thông qua Đạo luật Quyền Bầu cử.

Mái nhà chung

Con số. Hoa Kỳ có chừng bảy mươi triệu người Công giáo. Gần một nửa người Công giáo trẻ có gốc châu Mỹ Latinh, theo khảo sát của Trung tâm Pew và CARA. Chuyện một giáo xứ dâng lễ bằng nhiều thứ tiếng là cách người kể minh họa cho sự đa dạng ấy.

Người Công giáo Việt Nam ở Mỹ. Họ có hàng trăm linh mục và vài giám mục. Giám mục gốc Việt đầu tiên là Đức cha Đaminh Mai Thanh Lương, được truyền chức năm 2003. Năm 1954, khi đất nước bị chia đôi, chừng một triệu người, phần đông là người Công giáo, rời miền bắc vào nam. Mỗi tháng Tám, đại hội Marian Days họp hàng chục ngàn người Công giáo Việt ở Carthage, bang Missouri. Phép so sánh với người Ireland, và nhận xét về ơn gọi trong cộng đoàn Việt, là lời của người kể.

Lời Chúa Giêsu cuối chương. Câu “Ta là khách lạ, các ngươi đã tiếp rước.” nằm trong Tin Mừng Mátthêu, chương 25, câu 35, trong đoạn nói về cuộc phán xét cuối cùng.

Những người trong chương

Phanxica Xaviê Cabrini (Francesca Saverio Cabrini) lập Dòng Nữ Thừa sai Thánh Tâm. Bà là thánh.

Lêô XIII là giáo hoàng đã gửi bà sang phương tây.

Michael Corrigan là tổng giám mục New York.

John Carroll là giám mục đầu tiên của Hoa Kỳ.

John Hughes là giám mục, về sau là tổng giám mục New York.

Maria Monk là tác giả cuốn sách bịa về nhà dòng.

Elizabeth Ann Seton là thánh, người lập trường ở Maryland.

James Gibbons là hồng y.

John Ryan là linh mục và nhà kinh tế.

Dorothy Day là nhà báo, Tôi tớ Thiên Chúa.

Augustus Tolton là linh mục, Đấng Đáng Kính.

Giovanni Simeoni là hồng y.

Katharine Drexel là thánh.

Al Smith và John F. Kennedy là các chính khách.

Joseph Ritter và Joseph Rummel là các tổng giám mục.

Mary Antona Ebo là nữ tu.

Những nơi trong chương

New York và Le Havre. Ở Maryland có Emmitsburg và Baltimore. Boston và Charlestown. Philadelphia. Montréal. Missouri, sông Mississippi, Quincy bang Illinois, và Chicago. New Orleans. St. Louis. Houston. Selma bang Alabama, với cầu Edmund Pettus. Quận Cam ở California. Virginia.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc bài nói của Kennedy ở Houston năm 1960. Bài nói chỉ chừng mười phút, nhưng cho thấy người Công giáo Mỹ đã đi một chặng đường dài đến đâu kể từ đêm nhà dòng Charlestown bị đốt. Rồi đọc về cha Tolton, người mà Hội Thánh ở Mỹ đã đối xử không công bằng và hôm nay đang tôn vinh.

Hai cuốn The American Catholic Experience của Jay Dolan (1985) và American Catholicism của John Tracy Ellis là sách tổng quan chuẩn, nhưng viết bằng tiếng Anh.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 118 (Dòng Tên bị giải thể và John Carroll), chương 122 (người Ireland và O’Connell), chương 132 (Scranton), chương 134 (Gibbons và Rerum Novarum) và chương 169 (Giáo hội Việt Nam trong thế kỷ mới).

Trở lại chương 135