Bỏ qua, tới nội dung
1789–1975 · Hoa Kỳ

Chương 135

Bắc Mỹ: người di dân và công nhân

1789–1975 · Hoa Kỳ

Giáo hoàng Nhiều đời

Ngày 31 tháng Ba năm 1889, bảy nữ tu trong tà áo dòng đen giản dị chầm chậm bước xuống cầu tàu cảng New York, sau hải trình dài từ cảng Le Havre bên Pháp.

Năm ấy, nơi ấy

1789–1975

  1. New York
  2. Boston
  3. Philadelphia
  4. Baltimore
  5. Chicago
  6. Quincy
  7. Houston
  8. Selma
Từ Saint Augustine năm 1565 đến Boston, New York, Chicago, rồi Selma và Houston, người di dân dựng nên một Hội Thánh Công giáo lớn.
Bắt đầu đọc

Chương 135

1789–1975 · Hoa Kỳ

Nơi chốn
New York, Boston, Philadelphia, Baltimore, Chicago, Quincy, Houston, Selma
Giáo hoàng
Nhiều đời

Ngày 31 tháng Ba năm 1889, bảy nữ tu trong tà áo dòng đen giản dị chầm chậm bước xuống cầu tàu cảng New York, sau hải trình dài từ cảng Le Havre bên Pháp.

Chen chúc quanh các chị là hơn một ngàn hành khách nghèo vừa bước ra từ những khoang hạng chót tăm tối dưới đáy tàu. Người phụ nữ nhỏ nhắn dẫn đầu năm ấy ba mươi tám tuổi, gầy gò, mặt xanh xao vì say sóng triền miên. Tên bà là Phanxica Xaviê Cabrini, đấng sáng lập Hội Dòng Nữ Thừa Sai Thánh Tâm Chúa Giêsu.

Mẹ Cabrini sinh ở một làng nhỏ vùng Lombardia miền bắc nước Ý, và từ nhỏ đã ấp ủ ước mơ sang truyền giáo bên Trung Hoa. Thuở thiếu nữ, nhà dòng đầu tiên bà gõ cửa đã khép cửa lại, chỉ vì chê bà quá yếu. Đến khi bà sang Rôma quỳ xin Đức Giáo hoàng Lêô XIII cho đi Viễn Đông, vị Giáo hoàng nhìn thẳng vào mắt bà và chỉ sang một phương trời khác:

“Này Mẹ, đừng sang phương Đông; hãy đi về phương Tây! Bên kia bờ Đại Tây Dương bao la, có hàng trăm ngàn người đồng bào Ý nghèo khổ đang lưu lạc nơi đất khách quê người không linh mục chăn dắt, không trường học giáo lý, và con cái họ đang hoàn toàn bị bỏ rơi bên lề xã hội!”

Thế nhưng New York hoa lệ đã không mở vòng tay đón bà! Ngôi nhà hứa cho các nữ tu ở vẫn chưa sẵn; dự án cô nhi viện người ta nhờ bà sang lo đã bị hủy vì cạn tiền. Đêm đầu trên đất Mỹ, bảy chị em phải ngủ trong một phòng trọ tồi tàn, dơ bẩn; nhật ký Mẹ Cabrini ghi lại chiếc giường gỗ ọp ẹp ken đặc rệp cắn suốt đêm!

Sáng hôm sau, Đức Tổng Giám mục New York Michael Corrigan tiếp bà lịch thiệp mà lạnh lùng, rồi khuyên dứt khoát: Mẹ và các chị em hãy mua vé lên chuyến tàu kế tiếp mà về Ý!

Nhìn thẳng vào vị tổng giám mục, người nữ tu nhỏ bé điềm tĩnh đáp:

“Thưa Đức Tổng, con đến miền đất này là theo lệnh truyền của Đức Thánh Cha tại Rôma; và vì thế, con dứt khoát sẽ ở lại đây!”

Bà đã ở lại, và làm nên những kỳ tích đức tin làm kinh ngạc nước Mỹ!

Việc đầu tiên bà làm là cùng chị em vào những khu ổ chuột nhơ nhớp nhất của di dân Ý quanh phố Mulberry, Hạ Manhattan, nơi trẻ con lang thang ăn xin ngoài ngõ và cả nhà tám miệng ăn chen chúc trong một gian phòng không thấy mặt trời. Các nữ tu mở cô nhi viện, dựng trường dạy chữ và giáo lý, và năm 1892 lập Bệnh viện Columbus, đặt theo tên người thủy thủ Cristoforo Colombo mà di dân Ý tự hào coi là đồng hương.

Người phụ nữ dựng nên cả cơ đồ bác ái ấy từ nhỏ vốn sợ nước tột cùng, sau một lần suýt chết đuối ở quê nhà. Vậy mà suốt hai mươi tám năm sau, bà vượt đại dương hơn hai mươi lần, xuôi ngược New York, Chicago, New Orleans, Seattle, sang tận châu Mỹ Latinh và châu Âu, mở hàng chục cô nhi viện, bệnh viện và trường học miễn phí cho người nghèo.

Năm 1909, bà nhập quốc tịch Hoa Kỳ. Khi bà qua đời tại Chicago ngày 22 tháng Mười Hai năm 1917, hội dòng của bà đang điều hành sáu mươi bảy cơ sở bác ái.

Năm 1946, Đức Piô XII tôn phong Mẹ Cabrini lên bậc Hiển Thánh, công dân Hoa Kỳ đầu tiên được ghi vào sổ bộ các thánh! Thi hài Thánh Nữ nay vẫn an nghỉ trong hòm kính tại đền thánh mang tên ngài ở Thượng Manhattan, nơi khách hành hương ngày ngày tìm đến cầu xin.

Cabrini đến New York
Cabrini đến New York

Chiếc nôi sơ khai và những làn sóng di dân vượt biển

Người Công giáo thực chất đã đặt bước chân đức tin lên mảnh đất Bắc Mỹ từ rất lâu trước khi Hợp chúng quốc Hoa Kỳ ra đời:

  • Năm 1565, các nhà truyền giáo Tây Ban Nha đã thành lập giáo xứ Saint Augustine tại Florida, khu định cư Kitô giáo lâu đời nhất trên đất Mỹ, rồi từ đó xây dựng nên mạng lưới các trạm truyền giáo bạt ngàn khắp vùng Tây Nam từ Texas qua New Mexico đến tận bờ biển California.
  • Các linh mục thừa sai Dòng Tên người Pháp chèo thuyền độc mộc truyền giáo dọc theo lưu vực sông Mississippi và vùng Ngũ Đại Hồ.
  • Năm 1634, Huân tước Baltimore, một quý tộc Công giáo người Anh, đã gửi đoàn người di dân sang thành lập Thuộc địa Maryland, mảnh đất dung thân hiếm hoi nơi người Công giáo được tự do giữ đạo.

Dẫu vậy, vào thời điểm bản Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ ra đời năm 1776, cộng đồng người Công giáo chỉ là một thiểu số nhỏ bé gồm khoảng hai mươi lăm ngàn tín hữu giữa một dân số gần ba triệu người, chưa đầy một phần trăm, sống rải rác và luôn bị giới cầm quyền Tin Lành nhìn bằng cặp mắt ngờ vực.

Năm 1789, Cha John Carroll, một cựu tu sĩ Dòng Tên, được Tòa Thánh bổ nhiệm làm vị Giám mục Công giáo tiên khởi của Hoa Kỳ, coi tòa Baltimore, thụ phong năm 1790, và người anh em họ của ngài là Charles Carroll chính là nhân vật Công giáo duy nhất có vinh dự đặt bút ký vào bản Tuyên ngôn Độc lập. Đoàn chiên thuở ấy nhỏ bé, nghèo nàn và thuần túy nói tiếng Anh.

Thế nhưng, bánh xe lịch sử đã chuyển vần dữ dội qua những đợt sóng di dân khổng lồ vượt đại dương:

Đầu tiên là cộng đồng người Ireland. Khi trận đại dịch cháy lá khoai tây kinh hoàng bùng phát tại quê nhà từ năm 1845 đến 1852 gây nên Nạn Đói Lớn Ireland, cướp đi sinh mạng của hơn một triệu con người, hơn một triệu người dân Ireland khốn cùng khác đã buộc phải bỏ xứ ra đi. Họ chen chúc bước lên những chuyến tàu buôn chật ních đầy mầm mống dịch bệnh sốt phát ban, những chuyến tàu tử thần mà chính người di dân gọi bằng cái tên cay đắng là “những con tàu quan tài”!

Họ cập bến Boston, New York, Philadelphia với hai bàn tay trắng, thân xác tiều tụy đói rách, và lập tức lao vào nhận những công việc nặng nhọc, nguy hiểm nhất mà xã hội thời bấy giờ né tránh: đào kênh đào Erie, xẻ đá đặt đường ray xe lửa xuyên lục địa, bốc dỡ hàng tại các bến cảng, làm thợ mỏ và làm người ở giúp việc trong các gia đình giàu có.

Tiếp bước người Ireland là hàng triệu di dân người Đức, rồi đến cuối thế kỷ XIX là những dòng thác di dân ồ ạt của người Ý, người Ba Lan, Slovakia, Litva, Hungary, Bồ Đào Nha và người Mexico từ phương nam.

Đến năm 1900, Giáo hội Công giáo tại Hoa Kỳ đã làm nên một kỳ tích lịch sử: vươn mình trở thành cộng đồng tôn giáo đơn lẻ lớn nhất quốc gia với hơn mười hai triệu tín hữu! Đại đa số họ là những người nghèo, những công nhân lao động chân tay vừa mới đặt chân lên đất Mỹ trong thế hệ của chính mình. Dẫu đến năm 1924, Quốc hội Mỹ ban hành Đạo luật Nhập cư siết chặt hạn ngạch để đóng sầm cửa trước dòng người Nam Âu và Đông Âu, các giáo xứ Công giáo nơi các đô thị lớn khi ấy đã chật ních bóng giáo dân.

Ngọn lửa bài xích tôn giáo và những ngôi Thánh đường bốc cháy

Nước Mỹ thế kỷ XIX vốn tự coi mình là một pháo đài văn hóa của người Tin Lành da trắng gốc Anglo-Saxon. Sự xuất hiện của hàng triệu người di dân Công giáo nghèo khổ, với những tràng chuỗi Mân Côi, những bức tượng thánh và lòng trung thành son sắt dành cho vị Giáo hoàng ở Rôma, đã làm bùng phát một làn sóng bài xích tôn giáo cuồng loạn mang tên chủ nghĩa bài ngoại Nativism.

Giới truyền thông và các mục sư Tin Lành cực đoan ngày đêm gieo rắc nỗi sợ hãi tập thể: họ vu khống rằng người Công giáo là những kẻ tay sai phản trắc, luôn vâng lời Giáo hoàng hơn là vâng phục Hiến pháp Hoa Kỳ, và Tòa Thánh đang âm mưu dùng làn sóng di dân để thâu tóm nước Mỹ!

Những cuốn sách giả mạo bẩn thỉu thêu dệt nên những chuyện hoang đường về đời sống tu trì trong các đan viện nữ được in ấn và bán chạy như tôm tươi: tiêu biểu là cuốn hồi ký ngụy tạo mang tựa đề Awful Disclosures of Maria Monk năm 1836, bịa đặt chuyện các nữ tu bị lạm dụng và sát hại con trẻ trong tu viện ở Montreal. Dẫu các cơ quan tư pháp ngay trong năm ấy đã phơi bày toàn bộ sự thật giả mạo của cuốn sách, ấn phẩm độc hại này vẫn bán được tới hơn ba trăm ngàn bản, thổi bùng ngọn lửa hận thù!

Những người mới đến và những ngôi nhà thờ bị đốt
Những người mới đến và những ngôi nhà thờ bị đốt

Bạo lực đẫm máu đã thực sự bùng nổ trên đường phố:

  • Đêm ngày 11 tháng Tám năm 1834, một đám đông cuồng loạn bị kích động đã kéo đến bao vây Đan viện Dòng Ursuline tại Charlestown ngoại ô Boston, nơi các nữ tu đang điều hành một trường nữ sinh danh giá dành cho cả con em Tin Lành. Họ châm lửa thiêu rụi toàn bộ ngôi đan viện thành tro bụi giữa đêm khuya, buộc các nữ tu và học trò phải chạy trốn thoát thân. Trong số mười ba kẻ bị đưa ra tòa xét xử, duy nhất chỉ có một người bị kết án nhưng rồi cũng nhanh chóng được chính quyền ân xá!
  • Mùa hè năm 1844, cơn bão bạo loạn tôn giáo quét qua thành phố Philadelphia, gọi là Cuộc Bạo Loạn Kinh Thánh: khi Đức Giám mục Francis Kenrick khiêm nhường xin phép cho các học sinh Công giáo trong trường công được quyền đọc bản dịch Kinh Thánh Công giáo Douay-Rheims thay vì bản dịch King James của Tin Lành, tin đồn ác ý đã bóp méo rằng Giáo hội Công giáo đang âm mưu tước bỏ Kinh Thánh ra khỏi học đường! Đám đông vũ trang đã tràn vào phóng hỏa thiêu rụi hai ngôi thánh đường lớn là Nhà thờ Thánh Micae và Nhà thờ Thánh Augustinô, san phẳng cả một dãy phố của người di dân Ireland, cướp đi sinh mạng của khoảng hai mươi con người vô tội!

Tại New York, một nhân vật huyền thoại đã đứng lên làm thay đổi cục diện: Đức Giám mục John Hughes, một người con kiên cường xứ Ireland có biệt danh là “John Dao Găm”, xuất phát từ nét ký chữ thập sắc nhọn hình lưỡi dao găm trước tên ngài.

Đứng canh những ngôi nhà thờ
Đứng canh những ngôi nhà thờ

Trước những toán người toan đốt phá nhà thờ New York, vị giám mục không lùi bước: ngài cho hàng ngàn giáo dân mang súng đứng canh ngày đêm quanh các nhà thờ. Đồng thời, ngài gửi một lời nhắn đanh thép đến Tòa Thị Chính:

“Nếu chỉ cần một ngôi nhà thờ Công giáo nào tại New York bị châm lửa đốt, thì thành phố này sẽ lập tức biến thành một kinh thành Moscow thứ hai!”

Ngài nhắc lại biến cố kinh thành Moscow chìm trong biển lửa năm 1812, khi quân Napoléon kéo vào!

Sự kiên quyết sắt đá ấy đã đẩy lui bạo lực: không một ngôi thánh đường nào tại New York bị xâm phạm!

Bước sang thập niên 1850, phong trào bài Công giáo đã tổ chức thành một chính đảng bí mật đầy quyền lực mang tên Đảng Bản Địa, quen gọi là phe “Chẳng Biết Gì”, vì các đảng viên được dặn hễ bị cảnh sát hay báo chí tra hỏi thì đều một mực trả lời: “Tôi chẳng biết gì cả!” Trong những năm 1854–1856, đảng này đã giành chiến thắng vang dội, thâu tóm hàng loạt ghế thống đốc và chiếm đa số trong nghị viện nhiều tiểu bang miền bắc.

Xây dựng từ những đồng xu của thợ nghèo: trường học, xứ đạo và Hiệp sĩ Columbus

Đứng trước sự thù địch và phân biệt đối xử, người Công giáo Hoa Kỳ đã không chọn con đường oán hận hay bạo lực; họ đáp trả bằng một phương thức vĩ đại nhất: Xây dựng tương lai bằng chính những đồng xu cắc chắt chiu của người lao động nghèo!

Dưới sự dẫn dắt của Đức Giám mục John Hughes tại New York, Giáo hội đã từ bỏ hy vọng xin viện trợ công quỹ từ nhà nước sau khi các trường công kiên quyết giữ nếp giảng dạy mang màu sắc Tin Lành. Thay vào đó, người Công giáo tự mình đứng lên thiết lập một hệ thống giáo dục Công giáo độc lập hoàn chỉnh: từ các trường tiểu học giáo xứ, trường trung học cho đến các trường đại học danh tiếng. Năm 1858, chính Đức cha Hughes đã long trọng đặt viên đá đầu tiên khởi công xây dựng ngôi Nhà thờ Chính tòa Thánh Patrick tráng lệ bằng đá cẩm thạch trắng ngay giữa lòng Đại lộ số 5 ở Manhattan, một biểu tượng kiêu hãnh khẳng định sự hiện diện bất diệt của người Công giáo giữa lòng nước Mỹ!

Viên đá tảng đầu tiên đặt nền móng cho hệ thống trường giáo xứ Hoa Kỳ bắt nguồn từ tấm lòng của một người phụ nữ phi thường: Thánh Nữ Elizabeth Ann Seton, sinh năm 1774, mất năm 1821.

Sinh trưởng trong một gia đình quý tộc Tin Lành danh giá tại New York, sau cái chết của người chồng tại Ý, bà đã cảm nhận được sự hiện diện đích thực của Chúa Kitô nơi Bí tích Thánh Thể và can đảm trở lại đạo Công giáo vào năm 1805. Sự hoán cải ấy khiến bà bị gia đình ruột thịt và bạn bè thượng lưu đồng loạt quay lưng tẩy chay.

Năm 1809, bà cùng các con chuyển về vùng đồi Emmitsburg, bang Maryland, thành lập Hội Dòng Nữ Tử Bác Ái Thánh Giuse, và năm 1810 đã mở cánh cửa ngôi trường Công giáo miễn phí đầu tiên cho con em những người lao động bần cùng. Năm 1975, Đức Giáo hoàng Phaolô VI đã long trọng tôn phong Elizabeth Ann Seton lên bậc Hiển Thánh, trở thành vị thánh tiên khởi được sinh ra trên chính mảnh đất Hoa Kỳ!

Năm 1884, tại Công đồng Toàn thể Baltimore lần thứ ba, toàn thể hàng giám mục Hoa Kỳ đã ban hành một nghị quyết lịch sử mang tính ràng buộc: Mỗi một giáo xứ Công giáo bắt buộc phải xây dựng một ngôi trường học giáo xứ bên cạnh thánh đường, và các phụ huynh Công giáo có bổn phận đạo đức phải gửi con em mình vào học nơi đây!

Công đồng cũng cho biên soạn cuốn cẩm nang giáo lý vấn đáp bất hủ mang tên Sách Giáo Lý Baltimore với câu hỏi đáp khắc cốt ghi tâm: “Tại sao Thiên Chúa dựng nên con? Thiên Chúa dựng nên con để nhận biết Người, yêu mến Người, phụng sự Người ở đời này và được hưởng hạnh phúc với Người đời sau nơi thiên đàng.” Suốt gần một thế kỷ, hàng chục triệu trẻ em Công giáo Mỹ đã thuộc nằm lòng cuốn sách này. Đến giữa thế kỷ XX, hệ thống trường Công giáo Mỹ đã phát triển quy mô chưa từng có, nuôi dạy hơn năm triệu học sinh mỗi ngày nhờ vào sự hy sinh thầm lặng của hàng vạn nữ tu đứng lớp với mức trợ cấp tượng trưng!

Đối với người di dân, ngôi thánh đường giáo xứ không chỉ là nơi thờ phượng; đó là chiếc nôi sinh tồn thiêng liêng: nơi họ được nghe lại tiếng mẹ đẻ thân thương nơi xứ lạ, nơi họ tiễn đưa người thân qua đời bằng những câu kinh cổ truyền, và là nơi họ tìm được sự giúp đỡ tài chính khi lâm vào cảnh ngặt nghèo.

Để bảo vệ các gia đình thợ thuyền trước thảm cảnh người cha trụ cột qua đời để lại vợ góa con côi bơ vơ đói rách, năm 1882, một linh mục trẻ hai mươi chín tuổi đầy nhiệt huyết tại New Haven, bang Connecticut, là Cha Michael McGivney đã quy tụ các giáo dân thành lập nên Hội Hiệp Sĩ Columbus. Khởi đầu từ một tầng hầm nhà thờ nhỏ bé, hội đoàn bác ái huynh đệ này ngày nay đã phát triển thành tổ chức từ thiện giáo dân lớn nhất thế giới với hơn hai triệu thành viên, và Cha Michael McGivney đã được tôn phong Chân Phước vào năm 2020.

Mỗi cộng đồng sắc tộc dựng nên những giáo xứ sắc tộc riêng biệt nằm san sát nhau: nhà thờ của người Ireland, nhà thờ của người Đức, nhà thờ của người Ba Lan, nhà thờ của người Ý. Sự đa dạng ấy đôi khi cũng làm nảy sinh những xung đột nội bộ gay gắt khi các giáo xứ Ba Lan hay Đức than phiền rằng hàng giám mục gốc Ireland không thấu hiểu và áp đặt văn hóa lên họ, dẫn đến cuộc ly khai đau buồn của Giáo hội Công giáo Quốc gia Ba Lan tại Scranton năm 1897 như chương 132 đã kể.

Máu và mồ hôi của giai cấp thợ thuyền: từ Hồng y Gibbons đến Dorothy Day

Khác biệt hoàn toàn với thảm kịch tại nhiều quốc gia châu Âu, nơi Giáo hội bị cuốn vào vòng xoáy của các giai cấp quý tộc phong kiến để rồi đánh mất trái tim của giai cấp công nhân vào tay chủ nghĩa Mác, Giáo hội Công giáo tại Hoa Kỳ suốt chiều dài lịch sử luôn là một Giáo hội của người thợ thuyền!

Họ là những người đổ mồ hôi sôi nước mắt dưới các hầm than Pennsylvania, bên những lò luyện thép rực lửa ở Pittsburgh, nơi các lò mổ khổng lồ ở Chicago và những xưởng may bóc lột ở New York. Họ là lực lượng nòng cốt xây dựng nên phong trào công đoàn Hoa Kỳ.

Đức tin và sinh kế
Đức tin và sinh kế

Chiếc cầu nối lịch sử giữ cho người công nhân ở lại trong lòng Hội Thánh mang tên: Đức Hồng y James Gibbons của Tổng Giáo phận Baltimore.

Năm 1887, khi một số giám mục bảo thủ tại Canada và châu Âu đệ đơn lên Tòa Thánh Rôma yêu cầu kết án và rút phép thông công nghiệp đoàn Hiệp Sĩ Lao Động, công đoàn lớn nhất nước Mỹ thời bấy giờ dưới sự lãnh đạo của người thủ lãnh Công giáo Terence Powderly, Đức Hồng y Gibbons đã đích thân vượt đại dương sang Rôma.

Ngài đã đệ trình lên Đức Giáo hoàng Lêô XIII một bản điều trần xã hội sâu sắc, cảnh báo thẳng thắn rằng:

“Nếu Hội Thánh hôm nay quay lưng kết án các nghiệp đoàn của người lao động, thì Hội Thánh sẽ vĩnh viễn đánh mất tình yêu và sự trung thành của toàn thể người dân lao động tại Hoa Kỳ!”

Tiếng nói bản lĩnh của Gibbons đã thuyết phục Tòa Thánh, và bốn năm sau, những lập luận thực tiễn ấy góp phần làm nền cho Đức Lêô XIII ban hành Rerum Novarum năm 1891!

Các thế hệ linh mục Mỹ tiếp nối ngọn đuốc công bằng xã hội:

  • Cha John A. Ryan, con của một gia đình nông dân nghèo bang Minnesota, sau này là giáo sư Đại học Công giáo Hoa Kỳ, đã xuất bản cuốn sách kinh điển A Living Wage, nghĩa là “Đồng lương đủ sống”, năm 1906. Năm 1919, ngài là tác giả chính của Chương trình Tái thiết Xã hội của các Giám mục, tiên phong đòi hỏi mức lương tối thiểu, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp và quyền thương lượng tập thể của công đoàn, những ý tưởng nhân văn mà mười lăm năm sau đã được Tổng thống Franklin D. Roosevelt đưa phần lớn vào Chính sách Kinh tế Mới, tức New Deal, khiến những kẻ chỉ trích gọi đùa ngài là “Đức Ông New Deal”!
  • Ngày 1 tháng Năm năm 1933, giữa đáy sâu của cuộc Đại Suy Thoái kinh hoàng, một nữ nhà báo cải đạo kiên cường tên là Dorothy Day cùng nhà triết học nông dân người Pháp Peter Maurin đã bước ra Quảng trường Union ở New York bán số báo đầu tiên của tờ The Catholic Worker, nghĩa là “Người Công nhân Công giáo”, với giá tượng trưng chỉ đúng một xu!

Bà đã mở những Mái Ấm Tiếp Đón, rộng cửa đón nhận những người vô gia cư, những người thợ thất nghiệp đói rách, sống nếp sống nghèo khó tự nguyện giữa họ cho đến hơi thở cuối cùng vào năm 1980. Hồ sơ phong thánh của bà nay đã được Tòa Thánh chính thức mở ra, tôn xưng bà là Đấng Tôi Tớ Chúa!

Vị linh mục da đen tiên khởi và đóa hoa Katharine Drexel

Lịch sử Giáo hội Công giáo Hoa Kỳ cũng chứa đựng những trang sử u buồn mà người tín hữu hôm nay phải khiêm nhường sám hối: đó là vết thương của nạn kỳ thị chủng tộc đối với người Mỹ gốc Phi.

Biểu tượng thánh thiện và nhẫn nại nhất của nỗi đau ấy chính là Đấng Đáng Kính Augustus Tolton.

Ngài sinh ngày 1 tháng Tư năm 1854 tại hạt Ralls, bang Missouri, trong thân phận của một người nô lệ da đen bị xiềng xích. Cha mẹ cậu là những người nô lệ Công giáo, được rửa tội trong nhà thờ của chủ đồn điền.

Năm 1862, giữa khói lửa của cuộc Nội Chiến Mỹ, người mẹ can trường Martha Tolton đã liều mình ôm ba đứa con thơ trốn chạy khỏi đồn điền trong đêm tối, dùng một chiếc thuyền nan rách nát chèo vượt qua dòng sông Mississippi mênh mông dưới làn đạn của lính tuần tra để đặt chân lên bờ bang Illinois, một tiểu bang tự do cấm chế độ nô lệ!

Cậu bé Augustus lớn lên tại thị trấn Quincy, ngày ngày làm lụng cực nhọc trong một xưởng cuốn thuốc lá bẩn thỉu. Tâm hồn cậu bừng cháy khát vọng dâng mình làm linh mục.

Thế nhưng, một sự thật nghiệt ngã đã giáng xuống: Toàn bộ mọi đại chủng viện và dòng tu trên khắp đất nước Hoa Kỳ thời bấy giờ đều đồng loạt lắc đầu từ chối nhận một người da đen bước vào ngưỡng cửa nhà dòng!

Một linh mục người Ireland tốt bụng tại Quincy đã tin tưởng cậu, âm thầm dạy riêng cho cậu tiếng Latinh và tha thiết gửi thư kêu cứu lên Tòa Thánh Rôma. Năm 1880, chàng thanh niên Augustus đã vượt Đại Tây Dương sang Ý, gia nhập Đại Chủng Viện của Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin, tu học đĩnh đạc bên cạnh các chủng sinh đến từ châu Á và châu Phi.

Ngày 24 tháng Tư năm 1886, tại Đền Thờ Thánh Gioan Latêranô ở Rôma, thầy Augustus Tolton đã long trọng được thụ phong linh mục!

Ban đầu, giáo triều định gửi ngài sang truyền giáo ở châu Phi. Thế nhưng Đức Hồng y Tổng Trưởng Giovanni Simeoni quyết định khác: nước Mỹ vẫn tự hào là quốc gia văn minh, khai phóng nhất thế giới, vậy hãy gửi chính người linh mục da đen này về đó, để xem lương tâm nước Mỹ có xứng với danh xưng ấy không!

Augustus Tolton trở về
Augustus Tolton trở về

Cha Tolton chính thức trở thành vị linh mục Công giáo đầu tiên tại Hoa Kỳ được công nhận công khai là người gốc Phi!

Trước ngài đã có ba anh em linh mục nhà Healy, con của một chủ đồn điền da trắng ở Georgia và một người mẹ nô lệ da màu; trong đó Đức cha James Augustine Healy làm Giám mục Portland năm 1875, và Cha Patrick Healy làm Viện trưởng Đại học Georgetown. Nhưng vì màu da sáng, xã hội thời bấy giờ coi họ là người da trắng.

Về nhiệm sở Quincy, những bài giảng của ngài thu hút cả giáo dân da trắng đến nghe. Thế là thói ghen tị hẹp hòi bùng lên: một linh mục da trắng ở xứ bên cạnh công khai lăng mạ ngài, còn cấm giáo dân mình bước sang nhà thờ của Cha Tolton!

Để giữ bình an cho giáo phận, năm 1889, Cha Tolton vâng lời chuyển lên Chicago, gầy dựng giáo xứ Thánh Monica cho người Công giáo da đen. Ngài lao vào chăm sóc người nghèo đến kiệt sức.

Ngày 9 tháng Bảy năm 1897, giữa đợt nắng nóng gay gắt ở Chicago, vị linh mục bốn mươi ba tuổi gục ngã vì đột quỵ ngay trên vỉa hè khi đang đi làm mục vụ, và về với Chúa. Năm 2019, Đức Phanxicô tôn phong ngài lên bậc Đấng Đáng Kính!

Song hành cùng ngài là đóa hoa bác ái Thánh Katharine Drexel, sinh năm 1858, mất năm 1955, con gái một gia đình chủ ngân hàng giàu bậc nhất Philadelphia.

Năm 1891, bỏ lại mọi nhung lụa, bà lập Dòng Nữ Tử Bí Tích Cực Thánh chuyên phục vụ người da đỏ và người Mỹ gốc Phi. Bà không phân phát hết gia tài thừa kế; bà dùng toàn bộ lợi tức của nó, ước hơn hai mươi triệu đô-la thời ấy, mở hàng chục trường học miễn phí khắp nước Mỹ.

Năm 1925, bà lập Đại học Xavier ở New Orleans, đại học Công giáo đầu tiên và duy nhất ở Hoa Kỳ dành cho sinh viên Mỹ gốc Phi. Thánh Gioan Phaolô II phong thánh cho bà vào Năm Thánh 2000.

Từ hội trường Houston của JFK đến cây cầu Selma năm 1965

Năm 1928, lần đầu tiên trong lịch sử Hoa Kỳ, một người Công giáo được một đảng lớn đề cử tổng thống: Thống đốc New York Al Smith. Nhưng ông thất bại cay đắng trước cơn cuồng phong định kiến; báo chí và đối thủ tung tin quái ác rằng nếu Al Smith đắc cử, Giáo hoàng sẽ dọn từ Vatican sang ở Nhà Trắng!

Ba mươi hai năm sau, mùa thu năm 1960, Thượng nghị sĩ Công giáo bốn mươi ba tuổi John F. Kennedy của bang Massachusetts ra tranh cử tổng thống, và bóng ma nghi kỵ cũ lại trỗi dậy.

Ngày 12 tháng Chín năm 1960, tại Houston, bang Texas, Kennedy can đảm bước vào phòng họp của Hiệp hội Mục sư Đại Houston. Trước hàng trăm mục sư đang nhìn mình dò xét, người ứng viên Công giáo dõng dạc tuyên bố:

Kennedy tại Houston
Kennedy tại Houston

“Tôi tin vào một nước Mỹ nơi mà sự phân định giữa Giáo hội và Nhà nước là hoàn toàn tuyệt đối! Nơi mà không một vị Giám mục Công giáo nào có quyền chỉ bảo vị Tổng thống phải hành động ra sao, và không một mục sư Tin Lành nào có quyền áp đặt giáo dân của mình phải bỏ phiếu cho ai!

Tôi không phải là ứng viên Công giáo ra tranh cử tổng thống; tôi là ứng viên của đảng Dân Chủ ra tranh cử tổng thống, người tình cờ cũng là một tín hữu Công giáo!

Và nếu một ngày nào đó, chức vụ buộc tôi phải hoặc làm trái lương tâm, hoặc làm hại lợi ích quốc gia, thì tôi xin từ chức!”

Bài diễn văn ấy đập tan bức tường định kiến. Tháng Mười Một năm 1960, Kennedy thắng sít sao, thành Tổng thống Công giáo đầu tiên của Hoa Kỳ! Con cháu những di dân nghèo từng bị xua đuổi năm xưa nay đàng hoàng bước vào Nhà Trắng!

Cùng lúc ấy, phong trào Dân Quyền của người Mỹ da đen bùng lên khắp miền Nam, nơi luật phân biệt chủng tộc Jim Crow vẫn bắt người da đen ngồi ghế sau xe buýt, đi cửa sau nhà hàng; ngay ở nhiều giáo xứ Công giáo miền Nam, người da đen còn bị buộc ngồi hàng ghế cuối và chỉ được lên rước lễ sau khi người da trắng đã rước xong!

Những vị chủ chăn can trường bước lên tuyến đầu:

  • Năm 1947, Đức Tổng Giám mục Joseph Ritter ở St. Louis đi tiên phong mở cửa mọi trường Công giáo cho học sinh da đen, và đe dọa vạ tuyệt thông giáo dân da trắng nào biểu tình chống lệnh ấy.
  • Năm 1962, Đức Tổng Giám mục Joseph Rummel ở New Orleans công khai ra vạ tuyệt thông ba chính trị gia Công giáo thế lực, trong đó có ông trùm Leander Perez, vì họ kích động chống việc hòa nhập trường giáo xứ.

Đỉnh cao của chứng từ đức tin diễn ra tháng Ba năm 1965 tại Selma, bang Alabama. Ngày 7 tháng Ba, ngày “Chúa Nhật Đẫm Máu”, đoàn người tuần hành ôn hòa đòi quyền bầu cử trong phong trào của Mục sư Martin Luther King Jr. vừa qua cầu Edmund Pettus đã bị cảnh sát bang tấn công dã man bằng dùi cui, roi da và hơi cay.

Tiếng kêu ấy vang khắp nước Mỹ. Chỉ vài ngày sau, hàng trăm linh mục, tu sĩ và nữ tu Công giáo từ các bang miền bắc đáp máy bay, đón xe buýt đổ về Selma, nắm tay bước đi bên anh em da đen!

Trong số ấy có Sơ Mary Antona Ebo, một nữ tu da đen thuộc Dòng Phanxicô ở St. Louis. Đứng trước hàng rào cảnh sát, trong bộ áo dòng, người nữ tu da đen dõng dạc nói trước ống kính:

“Hôm nay tôi có mặt tại nơi này, bởi vì tôi là một người da đen, tôi là một nữ tu, tôi là một người Công giáo, và vì tôi muốn đến đây để làm chứng!”

Hình ảnh những tà áo dòng trắng, đen sánh bước bên các mục sư Tin Lành giữa rừng người tiến về thủ phủ Montgomery đã lay động cả nước Mỹ, mở đường cho Quốc hội thông qua Đạo luật Quyền Bầu Cử năm 1965!

Từ Houston đến Selma
Từ Houston đến Selma

Mái nhà chung của muôn dân và bước chân người Công giáo Việt Nam

Hôm nay, Giáo hội Công giáo Hoa Kỳ là một đại gia đình hơn bảy mươi triệu tín hữu, hơn hai mươi phần trăm dân số, và vẫn là Giáo hội của người di dân! Gần một nửa người Công giáo trẻ hôm nay mang dòng máu châu Mỹ Latinh; và ở nhiều giáo xứ thành phố, mỗi sáng Chúa Nhật, Thánh lễ được cử hành luân phiên bằng cả chục thứ tiếng.

Và trong dòng chảy di dân ấy có cộng đồng Công giáo Việt Nam, sống động và kiên cường!

Sau ngày 30 tháng Tư năm 1975, hàng trăm ngàn người Việt phải rời quê hương, lênh đênh trên những chiếc thuyền nan vượt sóng gió Biển Đông tìm tự do. Rất đông trong số ấy là người Công giáo.

Nhiều người đã nếm nỗi đau hai lần di cư: năm 1954, khi đất nước chia đôi ở vĩ tuyến 17, gần một triệu đồng bào miền Bắc, đa phần là giáo dân Bùi Chu, Phát Diệm và các vùng đạo Nam Định, gạt nước mắt bỏ làng quê vào Nam; để rồi hai mươi mốt năm sau, họ lại dắt díu con thơ vượt đại dương sang xứ người!

Họ đến Quận Cam ở California, Houston ở Texas, New Orleans ở Louisiana, rồi Virginia, với hai bàn tay trắng, không một tấc đất cắm dùi, hệt như di dân Ireland và Ý một thế kỷ trước!

Và họ đi lại đúng con đường đức tin của những lớp di dân năm xưa:

  • Họ chắt chiu từng đồng lương vất vả, góp nhau mua đất, dựng những nhà thờ giáo xứ Việt Nam khang trang.
  • Họ mở lớp giáo lý và lớp Việt ngữ cuối tuần để giữ tiếng mẹ đẻ và văn hóa dân tộc cho con cháu sinh trên đất Mỹ.
  • Họ duy trì nếp sống đạo đức gia đình: tối tối chuông nhà thờ ngân vang lại quây quần bên bàn thờ lần chuỗi Mân Côi.
  • Và trên hết, họ mang theo bên mình báu vật thiêng liêng nhất của quê hương: lòng sùng kính Đức Mẹ La Vang, Người Mẹ từng chở che cho tổ tiên họ trong những năm tháng bách hại chốn rừng sâu năm 1798!

Cứ mỗi độ tháng Tám hằng năm, tại thị trấn Carthage thuộc bang Missouri, Đại Hội Thánh Mẫu La Vang do Dòng Đồng Công, nay gọi là Dòng Mẹ Chúa Cứu Chuộc, tổ chức lại thu hút từ sáu đến tám vạn đồng bào Công giáo Việt Nam từ khắp mọi miền nước Mỹ và hải ngoại cùng nhau quy tụ về bên chân Mẹ trong niềm hiệp thông xúc động nghẹn ngào!

Ngôi nhà chung phải có chỗ cho mọi người
Ngôi nhà chung phải có chỗ cho mọi người

Hôm nay, cộng đồng Công giáo Việt Nam tại Hoa Kỳ đã lớn mạnh với hàng trăm linh mục, hàng ngàn tu sĩ nam nữ, và được xem là một trong những cộng đồng dồi dào ơn gọi bậc nhất của Giáo hội Mỹ!

Năm 2003, Đức cha Đaminh Mai Thanh Lương được tấn phong Giám mục Phụ tá Giáo phận Orange ở California, vị Giám mục người Mỹ gốc Việt đầu tiên trong lịch sử Hoa Kỳ!

Năm 1950, Đức Piô XII đặt Thánh Phanxica Xaviê Cabrini, người phụ nữ năm xưa từng bị khuyên lên tàu quay về nhà, làm Quan Thầy của mọi người di dân trên toàn thế giới.

Trong bài giảng về Cuộc Phán Xét chung ở chương 25 Tin Mừng Thánh Mátthêu, đoạn Lời Chúa từng vang lên trong những Thánh lễ nghèo của Mẹ Cabrini nơi khu ổ chuột Manhattan cũng như trong mọi nhà thờ hôm nay, Chúa Giêsu đã nói:

“Vì xưa Ta là khách lạ, các ngươi đã tiếp rước Ta!”

Mỗi một làn sóng di dân mới khi vừa đặt chân lên mảnh đất Bắc Mỹ, dù là người Ireland đói rách, người Ý bần hàn, người Ba Lan lam lũ, hay những thuyền nhân Việt Nam sau năm 1975, thuở ban đầu đều phải nếm trải sự nghi kỵ, sợ hãi và khinh miệt của người đời.

Thế nhưng, chính đức tin kiên trung, những giọt mồ hôi lao động chính trực và sự hy sinh của từng thế hệ di dân nghèo khó ấy đã không ngừng bồi đắp, thánh hóa và làm cho Mẹ Hội Thánh trên mảnh đất này trở nên phong phú, bao dung và ngời sáng vẻ đẹp hoàn vũ của Nước Trời cho đến muôn đời sau!

Thế nhưng, chính đức tin kiên trung, những giọt mồ hôi lao động chính trực và sự hy sinh của từng thế hệ di dân nghèo khó ấy đã không ngừng bồi đắp, thánh hóa và làm cho Mẹ Hội Thánh trên mảnh đất này trở nên phong phú, bao dung và ngời sáng vẻ đẹp hoàn vũ của Nước Trời cho đến muôn đời sau!

Chương 135 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Ta là khách lạ, các ngươi đã tiếp rước Ta.”

Mt 25,35
Từ Saint Augustine năm 1565 đến Boston, New York, Chicago, rồi Selma và Houston, người di dân dựng nên một Hội Thánh Công giáo lớn.

Những người trong chương

  • Mẹ Cabrini · Thi hài ngài nằm trong hòm kính ở đền thánh mang tên ngài, thượng Manhattan, ai cũng đến viếng được. Ngài là công dân Mỹ đầu tiên được phong thánh.
  • Augustus Tolton · Ngài sinh ra trong thân phận nô lệ, là linh mục da đen đầu tiên ai cũng biết ở Mỹ. Năm 2019, ngài được tuyên bố Đáng Kính.
  • Dorothy Day · Tờ Công nhân Công giáo của bà bán giá một xu một số. Hồ sơ phong thánh đã mở và bà mang danh hiệu Tôi tớ Thiên Chúa.

Nơi ấy hôm nay

  • Nhà thờ chính tòa Thánh Patrick bằng đá cẩm thạch trắng đứng giữa Đại lộ số 5 ở Manhattan. Đức cha Hughes đặt viên đá đầu tiên năm 1858.
  • Carthage, bang Missouri mỗi tháng Tám đón hàng chục ngàn người Công giáo Việt Nam về dự Đại hội Thánh Mẫu.

Muốn đọc thêm

Mt 25,31-46 · Thư của Mẹ Cabrini · Dorothy Day, The Long Loneliness · Thông điệp Rerum Novarum · Bài diễn văn của John F. Kennedy ở Houston, 12 tháng Chín 1960

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 136

Những quần đảo Thái Bình Dương

Cha Damien chết vì bệnh phong ở Molokai; ai đã bênh vực ngài khi một mục sư bôi nhọ ngài sau khi mất?

Khoảng 26 phút đọc