Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 136

Kiểm chứng chương 136: Những quần đảo Thái Bình Dương

Đọc xong chương 136, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: lời thánh Pierre Chanel nói lúc bị đánh ngã trên đảo Futuna ai kể lại, hai chàng trai ở Nonouti có thật tự mang đức tin về nhà không, và cha Damien đã nói gì vào Chúa nhật ông đứng trên giảng đài. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.

Chương kể Tin Mừng đến Châu Đại Dương thế nào: thánh Pierre Chanel ở Futuna, hai chàng trai ở Kiribati, cha Damien ở Molokai, thánh Peter To Rot ở Papua New Guinea, mẹ Mary MacKillop ở Úc, và nước biển đang dâng trên các hòn đảo ngày nay.

Nguồn chính gồm: thư từ của các thừa sai Dòng Marist và Dòng Picpus; hồ sơ phong thánh của Chanel (1954), Damien (2009), MacKillop (2010) và To Rot (2025); lá thư ngỏ Robert Louis Stevenson viết năm 1890; và bài giảng của các giáo hoàng trong những thánh lễ phong thánh, đọc được trên trang vatican.va. Về lịch sử truyền giáo ở vùng này, hai nguồn tốt là cuốn Marists and Melanesians (Người Marist và người Melanesia, 1976) của Hugh Laracy và các nghiên cứu của John Garrett, chẳng hạn To Live among the Stars (Sống giữa các vì sao, 1982).

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Thánh Pierre Chanel

Ngày 28 tháng Tư năm 1841. Chanel sinh ngày 12 tháng Bảy năm 1803, nên khi bị giết ông ba mươi bảy tuổi. Ông lớn lên làm cậu bé chăn cừu gần Belley, miền đông nước Pháp, làm cha xứ rồi mới vào Dòng Marist, như chương kể. Ông đến Futuna tháng Mười Một năm 1837 cùng thầy trợ sĩ Marie-Nizier. Vua Niuliki giận vì con trai mình là Meitala xin học đạo, và Musumusu, con rể nhà vua, là người dẫn các đàn ông đến lều. Đó là những điều được ghi trong tiểu sử và hồ sơ phong thánh của ông.

Câu “thế là tốt cho tôi”. Tiếng Futuna là malie fuai. Câu này do các nhân chứng người Futuna kể lại cho các thừa sai. Vì vậy chương thuật lại bằng lời “những người dân đảo chứng kiến kể lại”, chứ không đặt thành một câu có biên bản. Còn từng chi tiết của cảnh hành hình là cách người kể dựng lại từ những lời thuật ấy.

Sau cái chết. Đến năm 1843, gần như cả đảo đã theo đạo. Chuyện Musumusu xin chôn ngay ngoài cửa nhà thờ là truyền thống của dân Futuna, được kể lại từ đời này sang đời khác, nên bạn hãy hiểu đó là lời truyền lại. Chanel được phong chân phước ngày 17 tháng Mười Một năm 1889 và phong thánh ngày 12 tháng Sáu năm 1954. Ngài là vị tử đạo đầu tiên của Châu Đại Dương và là quan thầy của vùng này. Lễ nhớ ngài là ngày 28 tháng Tư.

Khoảng cách. Futuna cách bờ đông nước Úc chừng ba ngàn rưỡi cây số, nên câu “hơn ba ngàn cây số” là con số hợp lý.

Biển nối những bờ xa

Ba vùng và những chiếc thuyền. Các nhà địa lý chia Châu Đại Dương thành Polynesia, Melanesia và Micronesia. Việc tổ tiên các dân tộc ấy vượt đại dương bằng thuyền độc mộc, lái theo sao, sóng cồn và đường bay của chim, là điều đã được xác lập trong sử Thái Bình Dương. Công trình của Patrick Kirch và cuốn We, the Navigators (Chúng tôi, những người đi biển) của David Lewis mô tả rõ chuyện này.

Tàu Duff năm 1797. Con tàu của Hội Truyền giáo Luân Đôn đến Tahiti vào tháng Ba năm 1797 với chừng ba mươi thừa sai.

Dòng Picpus ở Hawaii. Các cha Picpus đến Hawaii năm 1827 và bị trục xuất trong những năm 1830. Họ trở lại năm 1839 dưới họng súng của một chiến hạm Pháp, tàu L’Artémise do Laplace chỉ huy. Dòng Marist nhận miền tây Thái Bình Dương năm 1836, và ngày 24 tháng Chạp năm ấy, đoàn đầu tiên xuống tàu ở Le Havre.

Tahiti. Nữ hoàng Pōmare IV đuổi hai linh mục Công giáo Pháp năm 1836. Vụ Pritchard và việc trục xuất các thừa sai Công giáo dẫn đến chuyện nước Pháp tuyên bố bảo hộ năm 1842.

Những vị thừa sai ngã xuống. Giám mục Épalle bị giết ở quần đảo Solomon năm 1845, còn thừa sai Tin Lành John Williams bị giết ở Erromango năm 1839. Biển lấy đi mạng người từ mọi phía.

Waitangi năm 1840. Giám mục Pompallier xin thống đốc Hobson tuyên bố rằng mọi tín ngưỡng đều được tôn trọng, kể cả tín ngưỡng cổ truyền của người Maori. Hobson đồng ý, và người New Zealand nhắc lại điều ấy như “điều khoản thứ tư”. Hai năm trước, năm 1838, Pompallier đã đặt chân lên miền bắc, ở Hokianga.

Hai người trở về Nonouti

Betero và Tiroi. Chuyện hai chàng trai Nonouti, trên quần đảo Gilbert, học đạo ở Tahiti rồi trở về năm 1880, đến từ lịch sử Hội Thánh ở Kiribati. Dòng Thừa sai Thánh Tâm đến đảo năm 1888, như chương kể. Năm hai người ra đi thì không có ghi chép chính xác, nên chương nói “khoảng năm 1870”, một cách nói thận trọng. Chuyện nhà nguyện lá dừa và lá thư xin linh mục là phần người kể thuật theo lịch sử Hội Thánh nơi ấy.

Hôm nay. Người Công giáo là nhóm tôn giáo lớn nhất ở Kiribati, chiếm chừng một nửa dân số. Về một giáo dân khác đã mang đức tin về nhà, Phêrô Yi Seung-hun của Hàn Quốc, xem chương 126.

Molokai

Luật cách ly năm 1865. Người bệnh bị đưa tới Kalawao, trên bán đảo Kalaupapa. Chuyện có người bị đẩy xuống nước, phải tự bơi vào bờ, xuất hiện trong nhiều lời kể.

Cha Damien. Tên thật là Jozef De Veuster, sinh ngày 3 tháng Giêng năm 1840, nên khi lên đảo ông ba mươi ba tuổi. Ông sang Hawaii năm 1864 thay một người anh em ốm bệnh và cũng được thụ phong linh mục ở Honolulu năm ấy. Ông đến Kalaupapa ngày 10 tháng Năm năm 1873 và mất ngày 15 tháng Tư năm 1889, thọ bốn mươi chín tuổi. Khi ông đến có vài trăm bệnh nhân. Con số chừng tám ngàn người bị đưa đến khu định cư suốt thế kỷ sau là của Sở Công viên Quốc gia Hoa Kỳ, một con số làm tròn. Nhà nguyện thánh Philomena ở Kalawao do ông xây, theo các tiểu sử.

Năm 1885. Chuyện ông nhúng chân vào nước sôi mà không thấy gì có trong tiểu sử của ông. Chữ “những người phong cùi” xuất hiện trong thư từ chính ông viết. Còn việc ông dùng chữ ấy ngay trong lời mở đầu bài giảng Chúa nhật hôm đó, như câu “Chúng ta, những người phong cùi…” trong chương, là lời truyền lại.

Mẹ Marianne Cope. Bà đến Hawaii năm 1883, đến Kalaupapa tháng Mười Một năm 1888 và mất năm 1918, nên chương nói bà ở lại “ba mươi năm”. Bà sinh ở Đức, lớn lên ở Utica, bang New York, thuộc dòng nữ tu Phanxicô ở Syracuse. Các tiểu sử cho biết bà nhận lời sau khi hàng chục cộng đoàn khác đã từ chối gửi nữ tu, nên chương mới viết “nghe nói”.

Stevenson. Mục sư Charles McEwen Hyde viết thư năm 1889. Stevenson ở Molokai một tuần, vài tuần sau tang lễ cha Damien, và năm 1890 đáp lại bằng lá thư ngỏ Father Damien (Cha Damien). Damien được phong thánh ngày 11 tháng Mười năm 2009, mẹ Marianne ngày 21 tháng Mười năm 2012. Lễ nhớ của Damien là ngày 10 tháng Năm. Tượng ngài là một trong hai tượng Hawaii gửi vào Điện Capitol ở Washington. Bệnh phong, nay gọi là bệnh Hansen, đã chữa được, và Kalaupapa là công viên lịch sử quốc gia.

Câu Kinh Thánh cuối mục. Câu Chúa Giêsu nói được chương trích nằm trong Tin Mừng Gioan, chương 15, câu 13. Chương dịch gọn hơn bản các nhà thờ vẫn đọc, nên bạn hãy đối chiếu với bản ktcgkpv.org nếu muốn đọc đúng chữ của bản ấy.

Người cha gia đình ở Rakunai

Gốc gác. Peter To Rot sinh năm 1912 ở Rakunai, trên đảo New Britain. Cha ông là trưởng làng Angelo To Puia. Ông học ở trường thầy giảng Taliligap và làm thầy giảng từ năm 1933. Vợ ông là Paula Ia Varpit. Papua New Guinea có hơn tám trăm ngôn ngữ, và danh mục Ethnologue đếm chừng 840.

Thời Nhật chiếm đóng. Quân Nhật chiếm Rabaul năm 1942. Lời cha xứ dặn ông, việc ông giấu Mình Thánh trong người mang đến cho kẻ sắp chết, và việc ông phản đối chế độ đa thê, kể cả với anh trai mình, đều có trong hồ sơ phong chân phước. Tháng Bảy năm 1945, ông bị tiêm thuốc độc trong trại giam. Những lời ông nói với mẹ và vợ về chuyện làm thầy giảng và làm bổn phận là điều các nhân chứng nhớ lại.

Phong chân phước và phong thánh. Ngày 17 tháng Giêng năm 1995, Gioan Phaolô II phong chân phước cho ông ở Port Moresby. Ngày 19 tháng Mười năm 2025, Lêô XIV phong thánh. Về Anrê Phú Yên, xem chương 110. Về Pedro Calungsod, xem chương 107. Chỗ so sánh ba người trẻ làm thầy giảng là cách người kể đặt cạnh nhau.

Người dân đảo gánh vác Hội Thánh

Pio Taofinu’u. Ông được phong hồng y ngày 5 tháng Ba năm 1973, là hồng y đầu tiên của Polynesia, thuộc Dòng Marist. Năm 1970, Phaolô VI đến Samoa, Úc và Guam, là giáo hoàng đầu tiên đi tới Châu Đại Dương.

Mary MacKillop. Bà sinh ở Melbourne năm 1842. Năm 1866, bà cùng cha Julian Tenison Woods lập Dòng Nữ tu Thánh Giuse của Thánh Tâm ở Penola. Tháng Chín năm 1871, giám mục Laurence Sheil rút phép thông công bà. Tháng Hai năm 1872, chính ông gỡ vạ cho bà, chừng năm tháng trước khi ông qua đời. Bà được phong thánh ngày 17 tháng Mười năm 2010. Nhiều sử gia cho rằng lòng thù ghét ấy bắt nguồn từ lời phàn nàn trước đó của các nữ tu về một linh mục lạm dụng trẻ em. Đó là cách đọc của các sử gia, và đến nay vẫn còn được bàn.

Dòng nước đi qua làng

Nước mặn và mộ phần. Chuyện nước mặn vào ruộng và giếng, mộ phần bị xói lở ở Kiribati, Tuvalu và quần đảo Marshall đã được báo chí và các tổ chức nhiều lần ghi nhận. Điểm cao nhất của Tuvalu chừng bốn mét rưỡi. Việc chính phủ Kiribati mua đất ở Fiji được báo chí đưa tin rộng rãi từ năm 2014.

Laudato Si’. Thông điệp ra năm 2015. Các số 24 và 25 nói về mực nước biển dâng và người nghèo sống dọc bờ biển. Hội đồng Giám mục Châu Đại Dương đã nhiều lần lên tiếng về khí hậu.

Vanimo. Đức Phanxicô đến đây ngày 8 tháng Chín năm 2024. Các bài tường thuật chuyến thăm nhắc đến những thừa sai từ Argentina đang phục vụ ở thị trấn này. Mấy dòng kết chương là lời của người kể.

Những người trong chương

Pierre Chanel là linh mục Dòng Marist, thánh tử đạo.

Marie-Nizier là thầy trợ sĩ.

Niuliki là vua Futuna, Meitala là con trai ông, Musumusu là con rể ông.

Jean-Baptiste Pompallier là giám mục.

Betero và Tiroi là hai người đã mang đức tin về Nonouti.

Damien (Jozef De Veuster) là linh mục Dòng Picpus, thánh.

Marianne Cope là nữ tu Phanxicô, thánh.

Robert Louis Stevenson là nhà văn.

Charles McEwen Hyde là mục sư.

Peter To Rot là thầy giảng, thánh tử đạo. Paula Ia Varpit là vợ ông.

Pio Taofinu’u là hồng y.

Mary MacKillop là thánh. Laurence Sheil là giám mục.

Gioan Phaolô II, Phanxicô, Lêô XIV và Phaolô VI là các giáo hoàng.

Những nơi trong chương

Futuna. Tahiti. Hawaii, với Molokai, Kalaupapa và Honolulu. New Zealand và Waitangi. Kiribati và đảo Nonouti. Papua New Guinea, với đảo New Britain, Rakunai, Port Moresby và Vanimo. Samoa. Úc, với Penola. Tuvalu và quần đảo Marshall.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc lá thư ngỏ của Stevenson bênh vực cha Damien. Đó là lời của một người không Công giáo nói về một linh mục Công giáo, và là một trong những trang văn mạnh mẽ nhất ông từng viết. Thư có miễn phí trên mạng với tên Father Damien: An Open Letter to the Reverend Dr. Hyde of Honolulu, bằng tiếng Anh.

Về lịch sử truyền giáo ở Thái Bình Dương, xem cuốn Marists and Melanesians của Hugh Laracy (1976), cũng bằng tiếng Anh. Kinh Thánh bản Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ có trên trang ktcgkpv.org.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 107 (Pedro Calungsod), chương 110 (Anrê Phú Yên), chương 126 (Hàn Quốc), chương 135 (người nhập cư ở Bắc Mỹ), chương 168 (những năm Phanxicô) và chương 175 (giáo huấn xã hội và ngôi nhà chung).

Trở lại chương 136