Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 137

Kiểm chứng chương 137: Châu Phi cất tiếng

Đọc xong chương 137, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện xảy ra trên giàn thiêu ở Namugongo ai kể lại, thánh Bakhita có thật nói bà sẽ hôn tay những kẻ đã bắt cóc mình không, và người ta biết số người chết ở Rwanda bằng cách nào. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.

Chương đi qua các vị tử đạo Uganda năm 1886, các Cha Áo Trắng của hồng y Lavigerie, những thầy giảng ở làng, thánh Bakhita, thánh Charles de Foucauld, giám mục Kiwanuka, lời đức Phaolô VI nói ở Kampala năm 1969, và cuộc diệt chủng ở Rwanda năm 1994.

Nguồn chính về các vị tử đạo là hồ sơ phong thánh. Các Cha Áo Trắng đã thu lời khai của những người sống sót ngay sau năm 1886, và hồ sơ dựa vào đó. Lời kể của chính Bakhita được nữ tu Ida Zanolini ghi lại và in năm 1931. Thêm vào đó là nhật ký và thư từ của Charles de Foucauld, cùng các bài giảng và bài nói của Phaolô VI và Đức Phanxicô trên trang vatican.va. Về Rwanda có báo cáo Leave None to Tell the Story (Không để ai sống sót mà kể lại, 1999) của tổ chức Human Rights Watch, cùng hồ sơ của Tòa án Hình sự Quốc tế về Rwanda.

Về các vị tử đạo, có thể đọc thêm cuốn African Holocaust (Cuộc thảm sát ở châu Phi, 1962) của J. F. Faupel. Về cả lục địa, có cuốn The Church in Africa, 1450–1950 (Hội Thánh ở châu Phi, 1994) của Adrian Hastings.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Namugongo

Ngày 3 tháng Sáu năm 1886. Hôm ấy là lễ Thăng Thiên. Các vị bị quấn trong chiếu lau và bị thiêu sống.

Những con người cụ thể. Một số chi tiết đến từ hồ sơ phong thánh. Kizito mười bốn tuổi, nhỏ nhất. Carôlô Lwanga khoảng hai mươi lăm tuổi và dẫn đầu các trang hầu Công giáo. Đêm trước khi bị bắt, Lwanga rửa tội cho bốn người dự tòng, những em nhỏ nhất mà chương nhắc. Mbaga Tuzinde là con nuôi của Mukajanga, người đứng đầu các đao phủ. Chuyện các thanh niên cầu nguyện và hát giữa lửa là lời thuật của các nhân chứng.

Lý do bị giết. Có hai lý do: các trang hầu không chịu bỏ đạo, và không chịu chiều theo đòi hỏi tình dục của nhà vua. Cả hai đều có trong nguồn, và chương nói thẳng cả hai.

Chuyện ngày 25 tháng Năm. Truyền thống do những người sống sót để lại kể rằng ngày ấy nhà vua gọi các trang hầu đến và bảo ai cầu nguyện thì đứng sang một bên. Họ bị xích lại dẫn về Namugongo nhiều ngày, và Anrê Kaggwa, trưởng ban nhạc của vua, bị chém đầu dọc đường. Trước đó, tháng Mười Một năm 1885, Giuse Mukasa bị chém đầu sau khi trách nhà vua đã giết giám mục Hannington, và Lwanga nhận trông nom các thiếu niên Công giáo. Sách của Faupel và hồ sơ phong thánh đều kể điều này.

Con số. Từ năm 1885 đến năm 1887 có chừng bốn mươi lăm Kitô hữu bị giết, hai mươi hai người Công giáo và hai mươi ba người Anh giáo. Ngày 18 tháng Mười năm 1964, Phaolô VI phong thánh cho hai mươi hai vị Công giáo, và ngày 2 tháng Tám năm 1969 ngài đến Namugongo. Lễ nhớ là ngày 3 tháng Sáu. Hôm ấy người hành hương đổ về Namugongo, hàng trăm ngàn người, có năm hơn một triệu. Đó là những con số làm tròn từ các bản tin về cuộc hành hương. Đền thánh được xây tròn, theo hình túp lều truyền thống.

Những người Cha Trắng

Lavigerie. Ông lập hội thừa sai năm 1868, sinh ở Bayonne năm 1825 và về sau làm hồng y. Năm sau ông lập hội chị em, các Nữ tu Áo Trắng. Ông đã thấy nạn đói ở Algeria năm 1867. Áo dòng gồm áo dài trắng, áo choàng trắng và mũ đỏ kiểu Bắc Phi. Ông đặt thời gian dự tòng bốn năm, và từ năm 1888 đi vận động chống nạn buôn nô lệ, với những bài nói ở Paris và Luân Đôn.

Buganda. Các thừa sai Anh giáo của Hội Truyền giáo Giáo hội (CMS) đến năm 1877. Hai Cha Áo Trắng Simêon Lourdel và Amans đến năm 1879, sau nhiều tháng đi bộ từ bờ biển. Vua Mutesa I mất năm 1884. Buganda rơi vào nội chiến từ năm 1888 đến 1892 giữa các phe tôn giáo, rồi người Anh nắm quyền kiểm soát. Hastings kể điều này trong The Church in Africa. Uganda ngày nay có chừng bốn phần mười dân là người Công giáo, một con số làm tròn. Còn nỗi sợ và tính toán trong lòng vua Mwanga là cách người kể hình dung từ những biến cố ấy.

Những thầy giảng trong làng

Việc ở nhiều nơi châu Phi, chính các thầy giảng là người mang Tin Mừng đến làng, là điều đúng như chương nói. Đoạn so sánh với các thầy giảng và ông trùm ở Việt Nam là lời của người kể.

Cô gái có tên là “May mắn”

Gốc gác. Bakhita sinh khoảng năm 1869 ở Darfur và bị bắt cóc khoảng năm 1877. Cái tên “Bakhita” là do bọn bắt cóc đặt cho. Bà bị bán nhiều lần, và một viên tướng Thổ Nhĩ Kỳ cho rạch lên người bà 114 nhát. Những chi tiết ấy có trong lời kể của chính bà.

Ở Ý. Năm 1882, lãnh sự Callisto Legnani mua bà, và năm 1885 đưa bà sang Ý. Bà sống với gia đình Michieli rồi với các nữ tu Canossa ở Venezia. Ngày 29 tháng Mười Một năm 1889, tòa án tuyên bố bà được tự do. Ngày 9 tháng Giêng năm 1890, bà được rửa tội, thêm sức và rước lễ trong cùng một ngày, với tên Giôsêphina Margarita Fortunata. Ngày 8 tháng Chạp năm 1896, bà khấn dòng.

Schio. Bà sống ở Schio từ năm 1902 đến năm 1947, vì vậy chương nói “hơn bốn mươi năm”. Người dân gọi bà là Madre Moretta, “Bà Mẹ Đen”. Câu bà nói sẽ hôn tay những kẻ đã bắt cóc mình có trong các lời chứng cho hồ sơ phong thánh của bà. Câu “Tôi sẽ quỳ xuống hôn tay họ. Vì nếu những chuyện ấy không xảy ra, tôi đã không trở thành người Kitô hữu và nữ tu như ngày nay.” trong chương là bản tiếng Việt của lời được các nhân chứng thuật lại. Bà mất ngày 8 tháng Hai năm 1947, được phong thánh ngày 1 tháng Mười năm 2000. Ngày 8 tháng Hai nay là ngày quốc tế cầu nguyện chống nạn buôn người.

Spe Salvi. Đức Bênêđictô XVI kể chuyện bà trong thông điệp Spe Salvi (2007), số 3, và viết về điều bà hiểu ra: “Bà biết được rằng Chúa này cũng biết bà, rằng Người đã tạo dựng bà, rằng Người thật sự yêu thương bà.” Ngài viết tiếp: “Nhờ biết được niềm hy vọng ấy, bà được ‘cứu chuộc’, không còn là nô lệ, mà là con tự do của Thiên Chúa.” Hai câu này được chương đưa vào bằng tiếng Việt. Muốn đọc nguyên bản, bạn có thể tìm thông điệp trên trang vatican.va.

Người em nhỏ của mọi người

Tuổi trẻ. Charles de Foucauld sinh ở Strasbourg năm 1858 và mồ côi từ năm sáu tuổi. Ông học ở Saint-Cyr. Năm 1881, ông bị kỷ luật vì sống công khai với một người tình. Năm 1883 và 1884, ông cải trang làm giáo sĩ Do Thái để thám hiểm Maroc, và Hội Địa lý Paris tặng ông huy chương vàng.

Tháng Mười năm 1886. Ông gặp cha Huvelin ở nhà thờ Saint-Augustin. Câu “Ngay khi tôi tin có Thiên Chúa, tôi hiểu rằng tôi không thể làm gì khác ngoài sống cho Ngài.” có trong thư ông viết, được chương dịch ra tiếng Việt.

Hành trình. Năm 1890, ông vào dòng Trappist, trước ở Pháp rồi ở Syria. Năm 1897, ông đến Nazarét, và năm 1901 thụ phong linh mục. Ông sống ở Béni Abbès, rồi từ năm 1905 ở Tamanrasset. Ông soạn từ điển Tuareg–Pháp và chép thơ ca Tuareg. Ông có rửa tội cho vài người, như một cậu bé nô lệ được chuộc ra và một bà cụ, nên chương mới viết rằng ông “hầu như không rửa tội cho ai”. Dòng Tiểu Đệ Chúa Giêsu lập năm 1933, dòng Tiểu Muội năm 1939, theo tinh thần của ông, và lời nguyện phó thác nổi tiếng là của ông.

Ngày 1 tháng Chạp năm 1916. Một toán người có liên hệ với phong trào Senussi bắt ông. Một thiếu niên canh giữ hoảng sợ và bắn ông. Ông được phong chân phước ngày 13 tháng Mười Một năm 2005 và phong thánh ngày 15 tháng Năm năm 2022.

Vị giám mục người châu Phi

Năm 1913. Hai linh mục Uganda đầu tiên là Basilio Lumu và Victor Mukasa.

Ngày 29 tháng Mười năm 1939. Piô XII tấn phong Joseph Kiwanuka ở Rôma, một trong mười hai giám mục từ các xứ truyền giáo được tấn phong hôm ấy, và giao ông địa phận Masaka. Ông là giám mục người châu Phi da đen đầu tiên của Giáo hội Latinh thời hiện đại. Về Henrique, con vua Kongo, xem chương 104. Về sau Kiwanuka làm tổng giám mục Kampala.

Con số. Năm 1900, châu Phi có chừng hai triệu người Công giáo, năm 2000 chừng 130 triệu. Niên giám Thống kê của Hội Thánh hiện đếm hơn 270 triệu. Laurean Rugambwa được phong hồng y năm 1960, và Ghana giành độc lập năm 1957.

Kampala năm 1969. Ngày 31 tháng Bảy năm 1969, Phaolô VI nói với các giám mục châu Phi rằng họ có thể và phải có một Kitô giáo mang sắc thái châu Phi, như câu “Các con có thể, và các con phải có một Kitô giáo mang sắc thái châu Phi.” trong chương. Thể thức Thánh lễ Congo, tức Sách lễ Rôma cho các giáo phận Zaire, được Rôma chuẩn nhận ngày 30 tháng Tư năm 1988, và trong đó có lời khẩn cầu các tổ tiên đã sống ngay lành.

Một gia đình phải học cách sống chung

Bối cảnh. Trước năm 1994, khoảng sáu mươi phần trăm dân Rwanda là người Công giáo, mà chương nói tròn là gần hai phần ba. Chế độ Bỉ bắt đầu sau Thế chiến thứ nhất. Chính quyền và các thừa sai từng ưu ái người Tutsi, rồi từ cuối những năm 1950 quay sang ủng hộ người Hutu. Sắc tộc được ghi trên thẻ căn cước.

Cuộc diệt chủng. Kéo dài từ ngày 7 tháng Tư đến tháng Bảy năm 1994, sau khi chiếc máy bay bị bắn rơi. Số người chết thường được ước tính chừng tám trăm ngàn, có nguồn nói từ năm trăm ngàn đến một triệu, nên con số trong chương là con số ước tính. Ở Nyamata có chừng mười ngàn người chết. Nyamata và Ntarama nay là nơi tưởng niệm, quần áo người chết còn để trên các hàng ghế.

Các giám mục và linh mục bị giết. Tháng Sáu năm 1994, binh lính của đạo quân nổi dậy do người Tutsi lãnh đạo giết ba giám mục và mười linh mục, theo báo cáo của Human Rights Watch và hồ sơ của tòa án quốc tế. Chương cũng nói đúng rằng có linh mục và nữ tu liều mạng che giấu người khác.

Các bản án. Năm 2006, Tòa án Hình sự Quốc tế về Rwanda kết án linh mục Athanase Seromba, và tòa phúc thẩm sau đó tăng án lên chung thân. Năm 2001, một tòa án ở Bỉ kết án hai nữ tu Biển Đức.

Thượng hội đồng và lời xin tha thứ. Thượng hội đồng về châu Phi khai mạc ngày 10 tháng Tư năm 1994. Tông huấn Ecclesia in Africa (1995) dùng hình ảnh Hội Thánh là gia đình của Thiên Chúa. Ngày 20 tháng Mười Một năm 2016, các giám mục Rwanda xin tha thứ về phần mà các thành viên Hội Thánh đã dự vào cuộc diệt chủng. Ngày 20 tháng Ba năm 2017, Đức Phanxicô tiếp tổng thống Paul Kagame, và lời ngài nói được thuật lại theo thông cáo của Tòa Thánh. Mấy dòng kết chương là lời của người kể.

Những người trong chương

Carôlô Lwanga, Kizito và Mbaga Tuzinde là các thánh tử đạo Uganda.

Mwanga II và Mutesa I là các vua Buganda.

Charles Lavigerie là hồng y, tổng giám mục Algiers.

Giuseppina Bakhita là nữ tu Canossa, thánh.

Callisto Legnani là lãnh sự Ý.

Charles de Foucauld là linh mục, thánh.

Henri Huvelin là linh mục.

Joseph Kiwanuka là giám mục.

Phaolô VI, Piô XII và Phanxicô là các giáo hoàng.

Những nơi trong chương

Uganda, với Namugongo, Kampala và Masaka. Algiers. Darfur ở Sudan. Venezia và Schio ở Ý. Strasbourg. Maroc. Paris, với nhà thờ Saint-Augustin. Nazarét. Tamanrasset trên sa mạc Sahara. Congo. Rwanda, với Nyamata và Ntarama.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc số 3 của thông điệp Spe Salvi, nơi Bênêđictô XVI kể chuyện Bakhita. Chỉ một trang, nhưng bạn sẽ hiểu vì sao một người nô lệ bị rạch hơn trăm nhát dao có thể nói về hy vọng. Rồi đọc bài nói của Phaolô VI ở Kampala năm 1969.

Báo cáo Leave None to Tell the Story của Human Rights Watch có miễn phí trên mạng. Cuốn African Holocaust của J. F. Faupel và cuốn The Church in Africa, 1450–1950 của Adrian Hastings có trong nhiều thư viện, đều bằng tiếng Anh. Kinh Thánh bản Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ có trên trang ktcgkpv.org.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 104 (Kongo), chương 110 (thầy giảng Anrê Phú Yên), chương 125 (thời cấm đạo ở Việt Nam) và các chương 146 đến 148 (Công đồng Vaticanô II).

Trở lại chương 137