Bỏ qua, tới nội dung
1868–1994 · Châu Phi

Chương 137

Châu Phi cất tiếng

1868–1994 · Châu Phi

Giáo hoàng Nhiều đời

Giàn thiêu bằng những thân gỗ rừng được đao phủ dựng lên dài hun hút, bởi vì nó phải chứa đủ thân xác của hàng chục con người cùng một lúc.

Năm ấy, nơi ấy

1868–1994

  1. Buganda (Uganda)
  2. Namugongo
  3. Algiers
  4. Tamanrasset
  5. Schio
  6. Masaka
  7. Kampala
  8. Rwanda
Từ Algiers, Lavigerie sai thừa sai xuống phía nam. Namugongo, Darfur, Tamanrasset và Rwanda là bốn nẻo của một Hội Thánh châu Phi.
Bắt đầu đọc

Chương 137

1868–1994 · Châu Phi

Nơi chốn
Buganda (Uganda), Namugongo, Algiers, Tamanrasset, Schio, Masaka, Kampala, Rwanda
Giáo hoàng
Nhiều đời

Giàn thiêu bằng những thân gỗ rừng được đao phủ dựng lên dài hun hút, bởi vì nó phải chứa đủ thân xác của hàng chục con người cùng một lúc.

Tại đồi Namugongo, một vùng đất gồ ghề cách kinh thành của vương quốc Buganda, thuộc lãnh thổ Uganda ngày nay, vài giờ đi bộ, lính của Vua Mwanga II đang hối hả chất củi khô thành một hàng dài thẳng tắp. Đoạn, chúng lôi từng người tù nhân trẻ tuổi ra, quấn chặt thân thể họ bên trong những tấm chiếu lau bện thô ráp, dùng dây rừng trói ghì lại như những bó củi khô, rồi đặt nằm sát cạnh nhau trên giàn thiêu. Hôm ấy là ngày 3 tháng Sáu năm 1886, đúng vào ngày Đại lễ Chúa Giêsu Lên Trời.

Những người tử tù đang nằm trên giàn thiêu ấy không phải là những chiến binh sa trường; họ là những trang hầu cung đình, những thiếu niên và thanh niên ưu tú đang ngày ngày phục vụ bên cạnh ngai vàng nhà vua. Người lớn tuổi nhất mới ngoài hai mươi, còn người nhỏ tuổi nhất trong số họ, chú bé Kizito thơ ngây, năm ấy mới tròn mười bốn tuổi. Trong hàng ngũ họ, có những người theo Công giáo, có những người theo Anh giáo. Mấy năm qua, khi ánh sáng Tin Mừng chiếu rọi vào hoàng cung, họ đã chăm chỉ học giáo lý và đón nhận đức tin.

Và giờ đây, những người trẻ tuổi ấy đã đồng lòng cất lời cự tuyệt trước hai đòi buộc ô nhục của bạo chúa: họ kiên quyết từ chối chối bỏ đức tin nơi Chúa Kitô, và dứt khoát không chịu chiều theo những dục vọng tình dục đồng tính đồi bại mà nhà vua đòi áp đặt lên các trang hầu thiếu niên trong cung cấm!

Người anh cả đứng đầu nhóm trang hầu Công giáo là Carôlô Lwanga, khoảng hai mươi lăm tuổi, người đã can đảm đứng ra chở che, bảo vệ đức khiết tịnh cho các thiếu nhi sau cái chết của vị quản gia Giuse Mukasa. Đêm hôm trước ngày bị bắt, biết rõ giờ tử đạo đã cận kề, chính tay Lwanga đã bí mật ban Bí tích Rửa Tội khẩn cấp cho những em nhỏ tuổi nhất, trong đó có chú bé Kizito.

Khi ngọn lửa hung tàn bốc cao thiêu đốt những tấm chiếu lau, những người lính canh chứng kiến đã kinh ngạc sững sờ: từ giữa biển lửa rực hồng, không hề có một tiếng thét gào van xin hay rên rỉ oán hận; người ta chỉ nghe thấy tiếng các thiếu niên cùng nhau sốt sắng cất cao lời cầu nguyện và hòa giọng hát những khúc thánh thi ca ngợi Chúa!

Nằm giữa giàn hỏa hôm ấy có chàng thiếu niên Mbaga, người con nuôi yêu quý của chính viên đao phủ trưởng Mukajanga. Người cha nuôi đã quỳ sụp bên giàn thiêu, đẫm lệ van xin con hãy nói một lời bỏ đạo để ông tha mạng, nhưng Mbaga mỉm cười lắc đầu từ chối cho đến phút trút hơi thở cuối cùng.

Cuộc thanh trừng đã bắt đầu từ ngày 25 tháng Năm năm 1886: Vua Mwanga II triệu tập toàn bộ các thị vệ và trang hầu trong cung điện lại, rồi quát lớn ra lệnh ai là kẻ theo đạo Kitô hay cầu nguyện thì bước sang một bên! Không một chút sợ hãi, toàn thể các thanh thiếu niên Kitô giáo đã đàng hoàng nắm tay nhau bước sang một phía. Bản án tử hình lập tức được tuyên.

Họ bị trói xích thành từng đoàn dài, lê bước ròng rã suốt nhiều ngày đường dưới làn roi vọt dẫn về đồi Namugongo. Dọc đường hành quyết, vị quan phụ trách ban nhạc hoàng gia là Anrê Kaggwa đã anh dũng chịu chém đầu tử đạo trước tiên.

Trong suốt những tháng ngày cuồng loạn ấy, khoảng bốn mươi lăm Kitô hữu, gồm cả người Công giáo lẫn Anh giáo, đã hiến dâng mạng sống làm chứng cho đức tin tại Buganda.

Năm 1964, tại Công đồng Vaticanô II, Thánh Giáo hoàng Phaolô VI đã long trọng tôn phong Hiển Thánh cho hai mươi hai vị tử đạo Công giáo Uganda. Năm 1969, chính ngài đã đích thân hành hương đến linh địa Namugongo, trở thành vị Giáo hoàng đầu tiên trong lịch sử đặt chân lên vùng châu Phi hạ Sahara; và giữa thánh đường uy nghiêm, ngài đã nghẹn ngào cất tiếng tôn vinh cả những người anh em Anh giáo đã cùng kề vai sát cánh đổ máu đào trên giàn thiêu năm xưa!

Phụng vụ hoàn vũ mừng kính trọng thể Các Thánh Tử Đạo Uganda vào ngày 3 tháng Sáu hằng năm. Cứ mỗi độ ngày lễ về, hàng trăm ngàn, có năm hơn một triệu khách hành hương từ khắp châu Phi lại đổ về đồi Namugongo quây quần bên ngôi đại thánh đường tròn hình túp lều truyền thống để hát vang bản trường ca đức tin bất diệt!

Hồng y Lavigerie và những bước chân “Cha Áo Trắng”

Đức tin Kitô giáo đã bén rễ ở châu Phi từ thuở xa xưa: Bắc Phi là quê hương của các Thánh Phụ như Tertullianô, Cyprianô và Thánh Augustinô; thế kỷ XV, Tin Mừng đã chạm đến vương quốc Kongo. Thế nhưng đến giữa thế kỷ XIX, cả vùng nội địa mênh mông của châu Phi hạ Sahara vẫn hầu như chưa từng nghe danh Chúa Giêsu.

Năm 1868, một bước ngoặt truyền giáo đến qua tay Đức Tổng Giám mục Charles Lavigerie xứ Algiers, sau này là Hồng y.

Lavigerie sinh năm 1825 tại Bayonne nước Pháp, từng là giáo sư sử học uyên bác. Năm 1867, khi hạn hán và nạn đói tàn phá Algeria, cướp đi hàng vạn mạng người và bỏ lại hàng ngàn trẻ mồ côi Ả Rập đói rách ngoài đường, lòng mục tử của ngài quặn thắt. Ngài tin rằng Giáo hội phải dốc cạn sức mình cho mảnh đất này.

Năm 1868, ngài đứng ra thành lập Hội Dòng Thừa Sai Phi Châu; và một năm sau đó, thành lập Hội Dòng Nữ Thừa Sai Đức Mẹ Châu Phi.

Tu sĩ của ngài mặc bộ y phục rất lạ: áo dài trắng, áo choàng trắng, chuỗi hạt trên cổ và mũ nỉ đỏ, đúng trang phục của người Ả Rập Bắc Phi, nên người ta trìu mến gọi các ngài là các Cha Áo Trắng.

Đức Hồng y Lavigerie trao cho các thừa sai những nguyên tắc đi trước thời đại cả một thế kỷ:

  • Hội nhập văn hóa triệt để: thừa sai phải nói thạo tiếng bản xứ, ăn món đạm bạc của dân, mặc áo của dân, và không bao giờ cư xử như kẻ thực dân trịch thượng!
  • Mục vụ kiên nhẫn, đào sâu: ngài cấm vội vã rửa tội cho có; ai muốn theo đạo phải dự tòng nghiêm túc bốn năm cho thấm Lời Chúa.
  • Mục tiêu tối thượng: đào tạo để một ngày kia chính người châu Phi đứng lên làm tông đồ cho đồng bào mình!

Lavigerie còn là vị ngôn sứ lớn lên tiếng chống nạn buôn nô lệ da đen do thương nhân Ả Rập thao túng ở Đông Phi. Năm 1888, ngài đi diễn thuyết khắp Paris, Luân Đôn, Brussels, đánh thức lương tri nhân loại.

Mùa xuân năm 1879, toán Cha Áo Trắng đầu tiên do Cha Siméon Lourdel dẫn đầu, người bản địa thân thương gọi là Cha Mapeera, đến kinh đô Buganda sau nhiều tháng đi bộ xuyên rừng từ bờ Ấn Độ Dương. Vua Mutesa I cho các ngài ở lại, bên cạnh các thừa sai Anh giáo đến từ năm 1877 và các thương nhân Hồi giáo. Những thanh niên trong cung, tò mò, thông minh, khao khát chân lý, tìm đến học với tất cả các bên.

Học đạo tại Buganda
Học đạo tại Buganda

Thế nhưng khi Vua Mutesa băng hà năm 1884, con trai là Mwanga II lên ngôi trong nỗi bất an. Thấy các cường quốc phương Tây như Anh và Đức đang xâu xé châu Phi, vị vua trẻ đinh ninh những người theo đạo mới là gián điệp, trung thành với ngoại bang hơn với ngai vàng!

Tháng Mười Một năm 1885, cơn giận bùng lên khi quản gia trưởng trong cung là Giuse Mukasa Balikuddembe, một tín hữu Công giáo uy tín, can đảm trách nhà vua đã nhúng tay giết Giám mục Anh giáo James Hannington ngoài biên ải. Mukasa bị chém đầu ngay hôm ấy.

Và mùa hè năm 1886, giàn thiêu Namugongo bùng cháy.

Sau thảm kịch ấy, một trang sử đen tối của quyền lực thế tục: các nhóm Công giáo, Tin Lành và Hồi giáo trong cung bị các thế lực thực dân lôi kéo, thành những phe vũ trang đánh nhau trong cuộc nội chiến đẫm máu từ năm 1888 đến 1892. Cuộc chiến khép lại khi Anh nhảy vào đặt ách cai trị lên cả vương quốc Buganda.

Sức sống nơi thôn xóm: những Thầy giảng chân đất

Thế nhưng ngọn lửa đức tin không hề tắt trong tro tàn Namugongo! Trái lại, máu tử đạo làm nở rộ một mùa gặt phi thường:

Những trang hầu và tín hữu sống sót tản về các buôn làng xa xôi. Họ kể cho gia đình, chòm xóm nghe điều mắt thấy tai nghe, dạy bà con từng câu kinh câu bổn. Chính họ, những giáo dân bản địa vô danh, mới là những tông đồ thật sự đã đưa Tin Mừng bén rễ vào hầu khắp làng mạc Uganda!

Đó cũng là quy luật lớn lên của Giáo hội trên cả lục địa: thừa sai châu Âu luôn rất ít, mà phần đông sớm chết vì sốt rét sau vài năm. Những người ngày đêm mang Lời Chúa đến từng túp lều tranh, từng nẻo rừng sâu nước độc, chính là các Thầy Giảng bản xứ!

Họ là những thanh niên được đào tạo ở các trung tâm truyền giáo, rồi về quê hoặc đến những bộ tộc xa lạ. Họ sống nghèo, nhận chút trợ cấp tượng trưng, ngày ngày dạy chữ cho trẻ, dạy giáo lý cho tân tòng, quy tụ cộng đoàn đọc kinh và cử hành Lời Chúa mỗi sáng Chúa Nhật, rửa tội cho trẻ sơ sinh nguy tử, chôn cất người chết, và nhẫn nại hòa giải những mối thù giữa các thị tộc.

Nhiều xứ hẻo lánh cả năm chỉ có linh mục ghé một hai lần để ban bí tích; chính nhờ đôi chân không mỏi của những thầy giảng giáo dân ấy mà ngọn đèn đức tin cháy vững trên cả lục địa! Hôm nay, riêng Uganda có hơn bốn mươi phần trăm dân số là người Công giáo.

Giáo lý viên trong làng
Giáo lý viên trong làng

Người Công giáo Việt Nam nhìn bức tranh ấy mà đồng cảm nghẹn ngào: suốt ba thế kỷ bách hại dưới các triều đình phong kiến, khi các chủ chăn bị lùng bắt gắt gao, chính các Thầy Giảng và các Ông Trùm họ đạo nơi thôn làng đã âm thầm giữ cho ngọn lửa đức tin không bao giờ tắt!

Thánh Giuseppina Bakhita: từ kiếp nô lệ đến ánh sáng tự do

Ở vùng Darfur của đất nước Sudan, khoảng năm 1877, một cô bé da đen bảy tuổi đang chơi trên đồng cỏ thì bị một toán buôn người bắt cóc. Kinh hoàng đến mức em quên cả tên mình và gốc tích bộ tộc. Bọn buôn nô lệ mỉa mai đặt cho em cái tên Ả Rập: Bakhita, nghĩa là “kẻ may mắn”!

Tuổi thơ em là chuỗi ngày địa ngục: em bị bán qua tay năm người chủ tàn bạo. Một người trong số đó, viên tướng Thổ Nhĩ Kỳ hung ác, sai nô tì dùng dao lam rạch da thịt em hơn một trăm nhát; chính ngài sau này nhớ lại có 114 vết rạch sâu trên ngực, bụng và cánh tay; rồi xát muối vào vết thương để khi lành, sẹo lồi lên thành những hoa văn quái đản!

Cuối cùng, Chúa Quan Phòng đưa một thương gia kiêm Lãnh sự Ý, Callisto Legnani, đến chuộc em. Lần đầu tiên trong đời, Bakhita được đối xử như một con người. Năm 1885, em được đưa sang Ý, rồi được gửi cho các Nữ tu Dòng Bác Ái Canossa ở Venice chăm sóc.

Lần đầu bước vào nhà nguyện tu viện, cô gái da đen ngước nhìn Thánh Giá, run rẩy hỏi các nữ tu: người đàn ông dang tay chịu đóng đinh kia là ai? Và khi biết đó là Chúa Giêsu, Con Thiên Chúa, Đấng đã chết trên Thập Giá vì yêu thương chính em, lòng Bakhita tan chảy trong ân sủng!

Năm 1889, bà chủ người Ý từng được giao giữ Bakhita từ châu Phi trở về, đòi đưa Bakhita theo mình sang châu Phi. Bakhita kiên quyết từ chối. Vụ việc được đưa ra trước các quan tòa Venice xét xử.

Các quan tòa Ý tuyên một phán quyết lịch sử: luật nước Ý không thừa nhận chế độ nô lệ; vậy Bakhita là người tự do!

Cô chọn ở lại trong vòng tay Giáo hội. Ngày 9 tháng Giêng năm 1890, Đức Hồng y Domenico Agostini, Thượng Phụ Venice, ban cho cô Rửa Tội, Thêm Sức và Rước Lễ Lần Đầu trong cùng một ngày, tên thánh là Giuseppina Margarita Fortunata; chữ Fortunata chính là tiếng Latinh của Bakhita, “người may mắn đích thực trong Chúa”. Năm 1896, cô khấn trọn đời trong Dòng Canossa.

Bakhita chọn ở lại
Bakhita chọn ở lại

Sơ Bakhita sống hơn bốn mươi năm đời tu thanh bần tại tu viện nhỏ ở Schio miền bắc nước Ý. Ngài nấu bếp, may vá và giữ cổng tu viện. Nụ cười hiền hậu, ánh mắt bình an và giọng nói dịu dàng của người nữ tu da đen chinh phục cả Schio; trẻ con trong thị trấn ríu rít chạy đến gọi ngài là Madre Moretta, “Mẹ Đen nhân từ”.

Có lần, một người khách hỏi: nếu bây giờ gặp lại bọn buôn nô lệ năm xưa từng bắt cóc và xát muối lên thân mình, sơ sẽ làm gì? Bakhita mỉm cười thanh thản:

“Nếu gặp lại những người ấy, tôi sẽ quỳ sụp xuống và hôn lên đôi bàn tay của họ! Bởi vì nếu những nỗi đau đớn bất hạnh ấy không xảy ra trong đời tôi, thì làm sao tôi có cơ duyên được biết Chúa Giêsu, được trở thành một người Kitô hữu và một nữ tu hạnh phúc như ngày hôm nay!”

Thánh Nữ Giuseppina Bakhita thanh thản về trời ngày 8 tháng Hai năm 1947. Năm 2000, ngài được Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II long trọng tôn phong Hiển Thánh, trở thành vị thánh đầu tiên của đất nước Sudan và là Đấng Quan Thầy của mọi nạn nhân của tệ nạn buôn người trên toàn thế giới. Ngày 8 tháng Hai hằng năm đã được Hội Thánh chọn làm Ngày Quốc Tế Cầu Nguyện và Nâng Cao Nhận Thức Chống Nạn Buôn Người.

Năm 2007, trong Thông điệp bất hủ về niềm hy vọng Kitô giáo Spe Salvi, Đức Thánh Cha Bênêđictô XVI đã dành trọn những trang văn xúc động nhất để ca ngợi cuộc đời của Thánh Bakhita. Ngài đúc kết rằng Bakhita đã nhận ra một chân lý giải thoát vĩ đại, rằng có một Người Chủ Tối Cao trên trời biết rõ tên em, yêu thương em và đã chết vì em; và chính nhờ niềm hy vọng thần linh ấy, em đã thực sự được “cứu chuộc”, không còn là một món hàng nô lệ của trần gian, mà là một người con tự do, vinh hiển của Thiên Chúa!

Thánh Charles de Foucauld: người em nhỏ của mọi người giữa sa mạc Sahara

Giữa những đoàn thừa sai dấn thân đến châu Phi, lịch sử ghi dấu một chứng nhân vô cùng đặc biệt: một con người đến đây hoàn toàn không phải để mở mang trường học đồ sộ hay rửa tội cho hàng ngàn người, mà chỉ đơn thuần đến để hiện diện và yêu thương trong sự thinh lặng tuyệt đối: Thánh Charles de Foucauld.

Sinh năm 1858 tại Strasbourg trong một gia đình đại quý tộc giàu sang bậc nhất nước Pháp, mồ côi cha mẹ từ năm lên sáu tuổi, chàng thanh niên Charles lớn lên trong nhung lụa và trượt dài vào lối sống buông thả trụy lạc. Ông đánh mất đức tin từ năm mười sáu tuổi, bước vào trường võ bị Saint-Cyr danh tiếng, sống đời phung phí vô độ, ăn uống trác táng và bị đuổi khỏi quân ngũ vì công khai mang nhân tình vào doanh trại.

Thế rồi, chất hiệp sĩ trong con người ông thức tỉnh: ông quyết định cải trang làm một giáo sĩ Do Thái nghèo nàn, liều mình dấn thân vào một chuyến thám hiểm địa lý sinh tử xuyên qua vương quốc Maroc, nơi thời bấy giờ nghiêm cấm người Kitô giáo phương Tây không được bén mảng đặt chân đến. Công trình khảo cứu địa lý xuất sắc của ông sau đó đã được Hội Địa Lý Paris trao tặng huy chương vàng danh giá.

Thế nhưng, điều làm rung chuyển tâm hồn người thanh niên quý tộc ấy nơi chốn sa mạc không phải là danh vọng; đó chính là hình ảnh những người tín đồ Hồi giáo sùng đạo ngày ngày đều đặn năm lần quỳ sụp trán xuống cát bỏng để cầu nguyện trước Đấng Tối Cao! Cảnh tượng ấy đã đánh thức một câu hỏi nhức nhối trong lòng ông: “Liệu Thiên Chúa có thật sự hiện hữu hay không?”

Mùa thu năm 1886, trở về Paris, ông rụt rè bước vào Nhà thờ Thánh Augustinô, tiến lại tòa giải tội và thưa với Cha Henri Huvelin rằng ông đến đây không phải để xưng tội mà chỉ muốn xin được chỉ dạy về đức tin. Vị linh mục đạo đức nhìn thấu tâm hồn người thanh niên, nghiêm nghị bảo: “Con hãy quỳ xuống, xưng thú tội lỗi của con trước nhan Chúa đi!” Charles de Foucauld quỳ sụp xuống trong nước mắt sám hối.

Vừa đứng dậy khỏi tòa giải tội, cuộc đời ông hoàn toàn biến đổi tận gốc rễ. Ông thốt lên một câu nói đã trở thành châm ngôn sống ngàn đời:

“Kể từ giây phút tôi tin rằng có Thiên Chúa hiện hữu, tôi hiểu rằng tôi không thể nào làm điều gì khác hơn là sống trọn vẹn cho một mình Người!”

Sau những năm tháng sống đời đan sĩ khổ hạnh nhiệm nhặt trong Dòng Xitô Nhặt Phép tại Pháp và Syria, ông nhận ra ơn gọi của mình là đi sâu hơn nữa vào sự khiêm hạ. Ông từ giã đan viện, sang đất thánh Nadarét làm một người phu quét dọn và làm vườn vô danh cho các nữ tu dòng kín Clara Nghèo suốt nhiều năm trời để chiêm ngắm nếp sống ẩn dật ba mươi năm nghèo khó của Chúa Giêsu.

Năm 1901, ở tuổi bốn mươi ba, ngài được thụ phong linh mục; và rồi ngài dấn thân tiến thẳng vào lòng sa mạc Sahara hoang vu mênh mông, đến năm 1905 thì dựng một am thất bằng đất thô tại ốc đảo Tamanrasset giữa bộ tộc du mục Tuareg.

Suốt mười lăm năm sống giữa sa mạc cát bỏng cô tịch, ngài hầu như không rửa tội được cho một người bản xứ nào! Ngài nhẫn nại học tiếng Tuareg, biên soạn nên bộ đại từ điển Tuareg-Pháp đồ sộ đầu tiên trong lịch sử, và chép lại kho tàng thơ ca truyền khẩu của họ. Ngài không bước lên bục giảng thuyết đao to búa lớn; ngài chỉ ngày đêm quỳ chầu trước Nhà Tạm Thánh Thể nhỏ bé giữa sa mạc, mở rộng cửa am đón tiếp mọi khách bộ hành qua đường, chia sẻ từng ngụm nước và mẩu bánh mì khô. Ngài ước ao trở thành “người anh em phổ quát của mọi người”, người em nhỏ của muôn người.

Ngày 1 tháng Mười Hai năm 1916, giữa lúc Thế Chiến thứ nhất đang làm rung chuyển thế giới, một toán cướp sa mạc bất ngờ xông vào am thất bắt trói ngài; một thiếu niên canh gác vì quá hoảng sợ trước tiếng súng đã bóp cò súng bắn xuyên qua đầu vị ẩn sĩ. Charles de Foucauld ngã gục trên cát bỏng sa mạc bên cạnh Mình Thánh Chúa bị văng ra sàn đất.

Khi ngài nằm xuống, cả cuộc đời ngài chưa có lấy một người môn đệ đi theo! Thế nhưng, hạt lúa mì rơi vào lòng sa mạc ấy đã làm bùng nở một mùa gặt tâm linh vĩ đại khắp toàn cầu: hàng chục hội dòng và tu hội đời đã mọc lên theo linh đạo của ngài, tiêu biểu như Dòng Tiểu Đệ Chúa Giêsu năm 1933 và Dòng Tiểu Muội Chúa Giêsu năm 1939, hiện diện giữa những người nghèo khổ nhất thế giới. Lời nguyện phó thác tuyệt mỹ của ngài, “Lạy Cha, con xin phó thác con cho Cha, xin hãy làm cho con bất cứ điều gì Cha muốn…”, ngày nay là kinh nguyện nằm lòng của muôn triệu Kitô hữu.

Ngày 15 tháng Năm năm 2022, Đức Thánh Cha Phanxicô đã long trọng tôn phong Charles de Foucauld lên bậc Hiển Thánh của Hội Thánh hoàn vũ!

Khúc hoan ca của một giáo hội trưởng thành

Những mầm sống gieo vãi trong máu và nước mắt đã từng bước đơm hoa kết trái rực rỡ:

  • Năm 1913, hai vị linh mục người Uganda tiên khởi được thụ phong.
  • Năm 1939, tại Đền Thờ Thánh Phêrô, Đức Piô XII tấn phong Giám mục cho Đức cha Joseph Kiwanuka, giám mục Công giáo người da đen đầu tiên của châu Phi thời hiện đại, sau hơn bốn thế kỷ kể từ Giám mục Henrique xứ Kongo! Về coi sóc Giáo phận Masaka, Đức cha Kiwanuka làm một việc bản lĩnh mà thừa sai châu Âu thời ấy còn e ngại: trao hết các giáo xứ cho linh mục bản địa Uganda!
  • Năm 1960, Đức Tổng Giám mục Laurean Rugambwa, người Tanzania, được vinh thăng Hồng y, trở thành vị Hồng y bản địa đầu tiên của toàn lục địa đen; và sau đó Đức cha Kiwanuka bước lên ngai tòa Tổng Giám mục thủ đô Kampala.
Kiwanuka trở về dạy học
Kiwanuka trở về dạy học

Thập niên 1960, các nước châu Phi đồng loạt giành độc lập khỏi ách thực dân, mở đầu từ Ghana năm 1957. Cùng với độc lập là một mùa đức tin bùng nổ chưa từng có:

  • Năm 1900, toàn cõi châu Phi chỉ có vỏn vẹn khoảng hai triệu người Công giáo.
  • Đến năm 2000, con số ấy đã tăng vọt lên hơn 130 triệu!
  • Và ngày hôm nay, cộng đồng Dân Chúa tại châu Phi đã vượt mốc hơn 270 triệu tín hữu, với những đại chủng viện đông đúc và tràn trề ơn gọi linh mục, tu sĩ bậc nhất hành tinh!

Tháng Bảy năm 1969, trong chuyến viếng thăm lịch sử tại Kampala, Thánh Giáo hoàng Phaolô VI đã cất lên một lời hiệu triệu làm nức lòng hàng giám mục châu Phi:

“Hỡi các con, các con hoàn toàn có thể, và các con phải có một nền Kitô giáo mang đậm bản sắc văn hóa châu Phi! Kể từ hôm nay, chính các con là những nhà thừa sai loan báo Tin Mừng cho chính dân tộc của mình!”

Cuộc gặp Kampala
Cuộc gặp Kampala

Phụng vụ ở châu Phi bừng sức sống mới: Thánh lễ bằng tiếng mẹ đẻ, hòa trong tiếng trống dồn dập và những bước múa thánh tràn niềm vui phục sinh.

Đặc biệt, năm 1988, Tòa Thánh phê chuẩn Nghi thức Phụng vụ Zaire, cũng gọi là Thể thức Congo, bản phụng vụ hội nhập văn hóa chính thức đầu tiên thời hiện đại, nơi Thánh lễ kêu cầu các bậc tổ tiên sống ngay lành về hiệp thông cùng các Thánh trên trời!

Vết thương rỉ máu Rwanda năm 1994 và bài học tha thứ đắt giá

Thế nhưng, lịch sử Giáo hội tại châu Phi cũng phải đối diện với một trang sử đen tối, đau đớn và nhức nhối bậc nhất, một bi kịch xảy ra ngay tại mảnh đất từng được coi là thành trì thành công rực rỡ nhất của công cuộc truyền giáo: Đất nước Rwanda năm 1994.

Rwanda là một quốc gia nhỏ bé nằm giữa vùng Hồ Lớn, từng được mệnh danh là “Quốc gia Công giáo nhất châu Phi” với gần hai phần ba dân số đã lãnh nhận Bí tích Rửa Tội. Thánh đường, trường học dòng và bệnh viện mọc lên khắp các sườn đồi. Dân tộc Rwanda gồm hai nhóm sắc tộc chính: người Hutu chiếm đa số và người Tutsi thiểu số; họ cùng nói chung một ngôn ngữ, cùng chia sẻ một nền văn hóa và cùng quỳ gối chung dưới một bàn thờ Chúa.

Thế nhưng, nọc độc chia rẽ đã bị gieo rắc từ thời kỳ thuộc địa của Bỉ sau Thế Chiến thứ nhất: chính quyền thuộc địa và một bộ phận thừa sai phương Tây thời bấy giờ đã áp dụng chính sách “chia để trị”, ưu ái tầng lớp quý tộc Tutsi và ghi rõ nguồn gốc sắc tộc Hutu hay Tutsi lên thẻ căn cước công dân. Đến cuối thập niên 1950, khi gió đổi chiều, chính quyền lại quay sang kích động sự thù hận của người Hutu đa số để lật đổ người Tutsi, gieo mầm cho những cuộc thanh trừng âm ỉ.

Cơn ác mộng kinh hoàng bùng phát vào ngày 6 tháng Tư năm 1994, khi chiếc máy bay chở Tổng thống Juvénal Habyarimana, người Hutu, bị trúng hỏa tiễn bắn rơi gần thủ đô Kigali.

Chỉ trong một trăm ngày đen tối, cuộc diệt chủng Rwanda cướp đi khoảng tám trăm ngàn mạng người vô tội, phần lớn là người Tutsi và người Hutu ôn hòa! Nạn nhân bị chém chết man rợ bằng dao rựa, gậy gộc, rìu búa; và đau đớn thay, nhiều người bị giết bởi chính hàng xóm từng cùng họ đi lễ mỗi sáng Chúa Nhật!

Kẻ thủ ác là người Công giáo, và các nạn nhân ngã gục cũng là những người con Công giáo!

Hàng chục ngàn người Tutsi chạy vào nhà thờ tìm chỗ nương náu, nơi cha ông họ từng được an toàn trong những lần xung đột trước. Thế nhưng những ngôi nhà thờ ấy biến thành lò sát sinh!

  • Tại Nhà thờ Nyamata, hơn mười ngàn người tị nạn bị quân đồ tể ném lựu đạn phá cửa, xông vào chém giết không tha một ai, máu chảy ngập sàn thánh đường!
  • Thảm kịch tương tự diễn ra tại Nhà thờ Ntarama và nhiều xứ đạo khác.

Đến tháng Sáu năm 1994, khi đạo quân nổi dậy của người Tutsi là Mặt trận Yêu nước Rwanda tiến vào phản công, binh lính của họ đã bắt giữ và sát hại Đức Tổng Giám mục Vincent Nsengiyumva của Kigali, cùng hai vị giám mục khác và mười linh mục.

Lịch sử đòi hỏi chúng ta phải can đảm nhìn thẳng vào sự thật đau thương ở cả hai chiều kích: Đã có biết bao vị linh mục và nữ tu thánh thiện đã liều mình đứng chắn trước cửa nhà thờ để che chở cho người Tutsi, và các ngài đã anh dũng ngã gục tử đạo cùng với đoàn chiên.

Thế nhưng, cũng đã có những linh mục và tu sĩ vì sự mù quáng của lòng hận thù bộ tộc đã tiếp tay chỉ điểm nơi ẩn nấp, thậm chí nhúng tay vào tội ác diệt chủng: Linh mục Athanase Seromba sau này đã bị Tòa án Hình sự Quốc tế về Rwanda kết án tù chung thân vì đã hạ lệnh cho xe ủi đất ủi sập ngôi thánh đường giáo xứ Nyange của mình, chôn vùi hai ngàn giáo dân đang ẩn nấp bên trong; và hai nữ tu dòng Biển Đức đã bị tòa án Bỉ kết án vì tội đồng lõa cung cấp xăng dầu cho quân sát nhân phóng hỏa!

Thật là một sự trùng hợp lịch sử đớn đau: Đúng vào tháng Tư năm 1994 ấy, tại kinh thành Rôma, Thượng Hội Đồng Giám Mục Thế Giới về Châu Phi đang nhóm họp, và các nghị phụ đã chọn hình ảnh thiêng liêng tuyệt mỹ để định nghĩa về Hội Thánh nơi lục địa mình: “Giáo hội là Gia đình của Thiên Chúa”! Giữa lúc bản văn ấy đang được thảo luận, thì tin tức về lò sát sinh tại Rwanda bay về làm tan nát cõi lòng toàn thể Giáo hội hoàn vũ!

Một gia đình phải học cách sống chung
Một gia đình phải học cách sống chung

Năm 2016, Hội đồng Giám mục Công giáo Rwanda đã dũng cảm công bố một bức thư mục vụ sám hối, nghẹn ngào xin Thiên Chúa và toàn thể nhân dân tha thứ cho phần tội lỗi mà con cái Giáo hội đã nhúng tay vào cuộc diệt chủng năm 1994.

Và vào tháng Ba năm 2017, trong buổi tiếp kiến Tổng thống Rwanda Paul Kagame tại Điện Vatican, Đức Thánh Cha Phanxicô đã cúi đầu khiêm nhường xin Thiên Chúa tha thứ cho những tội lỗi và thiếu sót của Hội Thánh, bày tỏ nỗi đau đớn sâu sắc vì những người con mang danh Kitô hữu đã để cho lòng hận thù sắc tộc làm hoen ố dung nhan thánh thiện của Tin Mừng Tình Yêu!

Ngày hôm nay, những người tín hữu Công giáo Rwanda đang phải trải qua bài học đức tin khó khăn và anh hùng nhất của Phúc Âm: học cách sống chung hòa bình và tha thứ cho chính những kẻ năm xưa từng nhẫn tâm cầm dao sát hại cha mẹ, vợ con và anh chị em ruột thịt của mình! Nơi hai ngôi thánh đường Nyamata và Ntarama, người ta giữ nguyên vẹn hiện trạng đổ nát làm đài tưởng niệm: hàng vạn bộ quần áo rách nát vấy máu của các nạn nhân vẫn được chất cao trên các hàng ghế nhà thờ, như một lời nhắc nhở muôn đời về sự mong manh của phẩm giá con người khi thiếu vắng tình thương của Chúa!

Châu Phi đã cất tiếng!

Trong tiếng nói trầm hùng của lục địa đen hôm nay, có dòng máu anh hùng của các chứng nhân thiếu niên trên giàn thiêu Namugongo; có nụ cười tha thứ dịu hiền của người nữ tu da đen Bakhita; có sự thinh lặng sâu thẳm của ẩn sĩ Charles de Foucauld giữa lòng cát bỏng Sahara; và có cả những giọt nước mắt sám hối hòa giải đớn đau bên những nấm mồ tập thể tại Rwanda.

Giáo hội Công giáo tại châu Phi hôm nay đang là một trong những Giáo hội trẻ trung nhất, năng động nhất và phát triển thần tốc nhất của Hội Thánh hoàn vũ.

Và bằng chính những vết sẹo đẫm máu được tôi luyện qua lò lửa thử thách của lịch sử, Giáo hội châu Phi đang cất cao tiếng nói giảng dạy cho toàn thể thế giới bài học đức tin vô giá mà những người con của lục địa này đã phải đánh đổi bằng một cái giá đắt đỏ nhất: rằng không một thứ bạo lực hay hận thù bộ tộc nào của trần gian có thể dập tắt được Tình Yêu Thập Giá; và trên đống tro tàn của sự chết, ơn tha thứ và mầu nhiệm Phục Sinh của Chúa Kitô sẽ luôn là lời ca chiến thắng khải hoàn muôn đời!

Và bằng chính những vết sẹo đẫm máu được tôi luyện qua lò lửa thử thách của lịch sử, Giáo hội châu Phi đang cất cao tiếng nói giảng dạy cho toàn thể thế giới bài học đức tin vô giá mà những người con của lục địa này đã phải đánh đổi bằng một cái giá đắt đỏ nhất: rằng không một thứ bạo lực hay hận thù bộ tộc nào của trần gian có thể dập tắt được Tình Yêu Thập Giá; và trên đống tro tàn của sự chết, ơn tha thứ và mầu nhiệm Phục Sinh của Chúa Kitô sẽ luôn là lời ca chiến thắng khải hoàn muôn đời!

Chương 137 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“…các con hoàn toàn có thể, và các con phải có một nền Kitô giáo mang đậm bản sắc văn hóa châu Phi!”

Đức Phaolô VI, Kampala 1969
Từ Algiers, Lavigerie sai thừa sai xuống phía nam. Namugongo, Darfur, Tamanrasset và Rwanda là bốn nẻo của một Hội Thánh châu Phi.

Những người trong chương

  • Carôlô Lwanga · Anh cả của các trang hầu bị thiêu ngày 3 tháng Sáu năm 1886. Hội Thánh mừng lễ các thánh tử đạo Uganda vào ngày ấy.
  • Giôsêphina Bakhita · Từ Darfur sang Ý, ngài sống hơn bốn mươi năm ở Schio. Ngày 8 tháng Hai là ngày quốc tế cầu nguyện chống nạn buôn người.
  • Charles de Foucauld · Dòng Tiểu Đệ và Tiểu Muội Chúa Giêsu sống theo linh đạo của ngài. Ngài được phong thánh ngày 15 tháng Năm năm 2022.

Nơi ấy hôm nay

  • Namugongo có ngôi đền thánh xây tròn như túp lều truyền thống Uganda. Mỗi ngày 3 tháng Sáu, hàng trăm ngàn người hành hương từ khắp châu Phi về đây.
  • Nyamata và Ntarama ở Rwanda được giữ lại làm đài tưởng niệm. Quần áo người đã chết vẫn chất cao trên các hàng ghế.

Muốn đọc thêm

Ga 12,24 · Đức Bênêđictô XVI, thông điệp Spe Salvi, số 3 · Charles de Foucauld, Lời nguyện phó thác · Đức Phanxicô, lời xin tha thứ về Rwanda, 20 tháng Ba 2017

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 138

Trung Hoa, những cánh cửa đóng và mở

Vì sao đức tin Kitô giáo bước vào Trung Hoa thế kỷ XIX lại mang tiếng đi sau họng đại bác?

Khoảng 29 phút đọc