Tư liệu chương 138
Kiểm chứng chương 138: Trung Hoa, những cánh cửa đóng và mở
Đọc xong chương 138, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện vị giám mục đong gạo mỗi sáng trong cuộc vây Bắc Đường lấy từ đâu ra, có bao nhiêu người Công giáo Trung Hoa chết năm 1900, và người ta thật sự biết được gì về thỏa thuận năm 2018. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.
Chương đi từ các hiệp ước bất bình đẳng đến thỏa thuận năm 2018. Các mốc chính là cuộc vây Bắc Đường năm 1900, các vị tử đạo thời Nghĩa Hòa Đoàn, Mã Tương Bá và cha Lebbe, sáu giám mục Trung Hoa năm 1926, hồng y Cung Phẩm Mai, hai cộng đoàn công khai và thầm lặng, và thỏa thuận năm 2018.
Đây là một chương nhạy cảm. Chương cố kể cho công bằng, cả lỗi của các cường quốc và của các thừa sai lẫn nỗi khổ của người Công giáo Trung Hoa.
Nguồn chính gồm nhật ký cuộc vây do Đức cha Favier và các thừa sai Lazarô ghi lại, hồ sơ phong thánh một trăm hai mươi vị tử đạo Trung Hoa (2000), thư từ của cha Vincent Lebbe, và văn kiện Maximum Illud của Bênêđictô XV (1919). Hai nguồn nữa đọc được trên trang vatican.va: thư của Bênêđictô XVI gửi người Công giáo Trung Hoa (2007), và các thông cáo của Tòa Thánh về thỏa thuận năm 2018 cùng những lần gia hạn.
Về tổng quan, hai cuốn sách chuẩn là A History of Christian Missions in China (Lịch sử các cuộc truyền giáo Kitô giáo ở Trung Hoa, 1929) của Kenneth Scott Latourette và China’s Catholics (Người Công giáo Trung Hoa, 1998) của Richard Madsen.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Cuộc vây Bắc Đường
Cuộc vây. Cuộc vây kéo dài từ ngày 14 tháng Sáu đến ngày 16 tháng Tám năm 1900. Trong khuôn viên có khoảng ba ngàn bốn trăm người Công giáo Trung Hoa cùng Đức cha Alphonse Favier. Số thủy thủ Pháp và Ý là khoảng bốn mươi người tùy nguồn, còn chương ghi bốn mươi ba. Favier sang Trung Hoa năm 1860 khi còn là linh mục trẻ và ở đó bốn mươi năm. Ngôi nhà thờ được xây vào các năm 1887 và 1888, sau khi nhà thờ Bắc Đường cũ phải dời đi theo yêu cầu của triều đình. Latourette kể chuyện dời nhà thờ ấy.
Thiệt hại. Một quả mìn làm sập khu cô nhi viện. Có chừng bốn trăm người chết, trong đó hơn một trăm sáu mươi trẻ em. Những con số này lấy từ nhật ký của các thừa sai, và có nguồn ghi hơi khác. Các sứ quán nước ngoài ở Bắc Kinh cũng bị vây năm mươi lăm ngày, từ 20 tháng Sáu đến 14 tháng Tám. Cảnh những ngày đói, đong gạo mỗi sáng, nấu rễ cây và nhai vỏ cây là cảnh người kể dựng lại từ các nhật ký ấy.
Cướp phá Bắc Kinh. Việc quân liên minh tám nước cướp phá Bắc Kinh được ghi chép đầy đủ, kể cả bởi người phương Tây thời ấy. Chương nói thẳng điều đó, và như vậy là công bằng.
Những hiệp ước bất bình đẳng
Năm 1724. Lệnh cấm đạo của hoàng đế Ung Chính được kể ở chương 108.
Thuốc phiện và các hiệp ước. Năm 1839, khâm sai Lâm Tắc Từ tiêu hủy hơn hai vạn rương thuốc phiện ở Hổ Môn. Đó là con số chuẩn trong các sách về cuộc Chiến tranh Nha phiến lần thứ nhất. Các hiệp ước theo sau: năm 1842 là Hiệp ước Nam Kinh; năm 1844 là Hiệp ước Hoàng Phố với nước Pháp, và năm 1846 có chỉ dụ cho phép đạo Kitô; năm 1858 là Hiệp ước Thiên Tân; năm 1860 là Công ước Bắc Kinh, cùng năm Viên Minh Viên bị đốt.
Quyền bảo hộ và điều khoản đất đai. Nước Pháp tự nhận quyền bảo hộ các thừa sai. Nhiều sử gia chỉ ra điều khoản về quyền sở hữu đất chỉ có trong bản chữ Hán của công ước Pháp năm 1860, không có trong bản tiếng Pháp, và họ cho rằng do một thông dịch viên là thừa sai thêm vào. Đó là suy luận của các sử gia và đến nay vẫn còn được bàn.
“Giáo dân ăn gạo” và tin đồn. Cách gọi này là có thật. Tin đồn trẻ mồ côi bị móc mắt có trong nhiều nguồn. Hạt nhân sự thật phía sau là việc các nữ tu Nữ tử Bác ái trả ít tiền cho những người đem đến các em bé sắp chết để các em được rửa tội, như hồ sơ về vụ Thiên Tân ghi lại.
Thiên Tân năm 1870. Ngày 21 tháng Sáu năm 1870, mười nữ tu Nữ tử Bác ái, lãnh sự Henri Fontanier và chừng ba bốn chục người Công giáo Trung Hoa bị giết.
Năm 1900
Nghĩa Hòa Đoàn. Họ tự xưng là Nghĩa Hòa Quyền, tức Hội Nắm Đấm Chính Nghĩa Hòa Hợp. Người phương Tây gọi họ là Boxer vì các bài tập võ. Khẩu hiệu “Phò Thanh diệt Dương” là cách dịch thông thường của khẩu hiệu ấy.
Thái Nguyên. Ngày 9 tháng Bảy năm 1900, tuần phủ Dục Hiền cho giết khoảng bốn mươi bốn đến bốn mươi sáu người ngoại quốc, gồm thừa sai Công giáo, thừa sai Tin Lành và gia đình họ. Hai giám mục Phanxicô người Ý, Gregorio Grassi và Francesco Fogolla, nằm trong số đó. Về sau triều đình nhà Thanh kết án tử hình chính Dục Hiền, dưới áp lực của các cường quốc.
Con số. Khoảng ba vạn người Công giáo Trung Hoa và gần hai ngàn người Tin Lành bị giết, cộng với gần hai trăm thừa sai Tin Lành ngoại quốc và con cái họ (một cách đếm cho là 188 người). Đó là các ước tính thường dùng. Hai chuyện về cậu bé và người mẹ là những chuyện tiêu biểu trong hồ sơ các vị tử đạo. Cậu bé mười bốn tuổi được kể trong hồ sơ như một trong nhiều người, còn Anna Wang, cũng mười bốn tuổi, nằm trong số một trăm hai mươi vị được phong thánh. Vì thế chương mới viết “những chuyện được truyền lại”. Nghị định thư Nghĩa Hòa Đoàn năm 1901 buộc Trung Hoa trả 450 triệu lượng bạc.
Phong thánh ngày 1 tháng Mười năm 2000. Gioan Phaolô II phong thánh một trăm hai mươi vị tử đạo, trong đó tám mươi bảy vị là người Trung Hoa và khoảng tám mươi sáu vị chết trong những năm 1898 đến 1900. Lễ nhớ chung là ngày 9 tháng Bảy. Chính phủ Trung Hoa phản đối. Câu “dù cố ý hay tình cờ” của chương là cách nói trung lập. Tòa Thánh giải thích ngày 1 tháng Mười là lễ thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu, quan thầy của các xứ truyền giáo.
“Trung Hoa cho người Trung Hoa”
Mã Tương Bá. Ông lập Đại học Chấn Đán (Aurora) năm 1903, và năm 1925 cùng Doanh Liên Chi, một nhà báo, lập Đại học Phụ Nhân ở Bắc Kinh. Ông sống từ năm 1840 đến năm 1939, thọ chín mươi chín tuổi. Tòa nhà chính của Phụ Nhân mang kiểu Trung Hoa với mái ngói cong. Việc nối kiểu dáng ấy với tinh thần của Costantini là cách đọc thường gặp, không phải lời của chính kiến trúc sư.
Cha Vincent Lebbe. Ông thuộc Dòng Lazarô, đến Trung Hoa năm 1901. Năm 1915, ông lập tờ nhật báo Ích Thế Báo ở Thiên Tân. Năm 1927, ông nhập quốc tịch Trung Hoa. Hai cộng đoàn ông lập cho người Trung Hoa là Dòng Tiểu đệ Gioan Tẩy Giả và Dòng Tiểu muội Thánh Têrêsa. Ông mất năm 1940.
Từ Maximum Illud đến các giám mục Trung Hoa. Văn kiện được ký ngày 30 tháng Mười Một năm 1919, và chương 142 nhắc đến nó. Celso Costantini làm khâm sứ năm 1922 và triệu tập công đồng toàn quốc đầu tiên ở Thượng Hải năm 1924, đặt cả nước dưới sự bảo trợ của Đức Maria. Ngày 28 tháng Mười năm 1926, Piô XI tấn phong sáu giám mục Trung Hoa. La Văn Tảo được tấn phong năm 1685 và là giám mục Trung Hoa đầu tiên. Ngày 18 tháng Hai năm 1946, Điền Canh Tân, thuộc Dòng Ngôi Lời, trở thành hồng y Trung Hoa đầu tiên.
Năm 1939. Huấn thị Plane compertum est được kể ở chương 108.
Những người ở lại năm 1949
Con số. Lúc ấy Trung Hoa có chừng ba triệu ba trăm ngàn người Công giáo và khoảng năm ngàn rưỡi thừa sai ngoại quốc.
Năm 1951 và phong trào “Tam tự”. Khâm sứ Antonio Riberi bị trục xuất và Hội Đạo binh Đức Mẹ bị cấm. Phong trào Tam tự đòi tự cai quản, tự nuôi, tự truyền bá.
Giám mục Cung Phẩm Mai. Ông sinh ngày 2 tháng Tám năm 1901, làm giám mục Thượng Hải từ năm 1950, và bị bắt ngày 8 tháng Chín năm 1955. Tiếng hô Đức Kitô Vua và Đức Giáo hoàng muôn năm trong cuộc mít-tinh được kể trong tiểu sử ông và do quỹ mang tên ông truyền lại, nơi diễn ra được ghi là một trường đua chó cũ. Lời ấy đến từ những người có mặt, và chưa có văn bản chính thức nào được công bố. Năm 1960 ông bị kết án. Năm 1985 ông được thả và bị quản thúc, năm 1988 sang Hoa Kỳ. Gioan Phaolô II phong ông hồng y bí mật (in pectore) năm 1979 và công bố năm 1991. Tại công nghị ngày 28 tháng Sáu năm 1991, ông gần chín mươi tuổi. Ông mất năm 2000. Cảnh ông đứng dậy khỏi xe lăn, bước lên rồi quỳ xuống có nhiều người chứng kiến.
Năm 1957 và 1958. Hội Công giáo Yêu nước được lập năm 1957. Năm 1958 có những cuộc tấn phong giám mục không được Rôma chuẩn nhận. Trong Cách mạng Văn hóa, các nhà thờ bị đóng cửa.
Đời sống cầu nguyện trở lại
Từ khoảng năm 1980. Các nhà thờ dần mở cửa lại. Phần lớn các giám mục do nhà nước công nhận đã lần lượt được Rôma chuẩn nhận, và thư của Bênêđictô XVI cũng nói điều đó. Chuyện hai cha con trong cùng một nhà đi hai nơi là cách người kể minh họa ranh giới giữa hai cộng đoàn.
Thư năm 2007. Thư đề ngày 27 tháng Năm năm 2007. Thư nói Hội Thánh không muốn thay chỗ nhà nước. Ngày cầu nguyện là 24 tháng Năm, lấy trung tâm là đền thánh Đức Mẹ Xà Sơn gần Thượng Hải. Vương cung thánh đường ở đó được xây trong các năm 1920 và 1930, và lời nguyện dâng Đức Mẹ Xà Sơn được công bố cùng với thư. Về lễ Đức Mẹ Phù Hộ các Kitô hữu, xem chương 121.
Con đường còn đang được đi
Năm 2001. Nhân dịp bốn trăm năm Matteo Ricci đến Bắc Kinh, Gioan Phaolô II xin tha thứ trong một thông điệp gửi hội nghị ở Rôma ngày 24 tháng Mười.
Thỏa thuận năm 2018. Thỏa thuận được ký ngày 22 tháng Chín năm 2018, gia hạn năm 2020, 2022, và tháng Mười năm 2024 thêm bốn năm. Văn bản chưa được công bố, nên chương mới viết “theo những gì được biết”.
Hai cách nhìn. Chương trình bày cả hai lập trường mà không đứng về phía nào. Hồng y Trần Nhật Quân ở Hồng Kông là người phản đối nổi tiếng nhất. Câu cuối rằng không ai chắc chắn được con đường nào là đúng là nhận định của người kể.
Số người hôm nay. Khoảng mười triệu người Công giáo, các ước tính dao động từ chín đến mười hai triệu. Ricci và Từ Quang Khải dịch sáu quyển đầu bộ Cơ sở của Euclid năm 1607, như chương 108 kể.
Những người trong chương
Alphonse Favier là giám mục Bắc Kinh.
Từ Hi Thái hậu cầm quyền ở Trung Hoa năm 1900.
Dục Hiền là tuần phủ Sơn Tây.
Mã Tương Bá là học giả.
Doanh Liên Chi cùng ông lập Đại học Phụ Nhân.
Vincent Lebbe là linh mục Dòng Lazarô.
Bênêđictô XV, Piô XI, Gioan Phaolô II và Bênêđictô XVI là các giáo hoàng.
Celso Costantini là khâm sứ Tòa Thánh, về sau làm hồng y.
Điền Canh Tân là hồng y.
Cung Phẩm Mai là giám mục Thượng Hải, hồng y.
Trần Nhật Quân là hồng y.
Matteo Ricci và Từ Quang Khải là hai người đã dịch Euclid.
Những nơi trong chương
Bắc Kinh, với Bắc Đường và Viên Minh Viên. Thiên Tân. Thái Nguyên ở Sơn Tây. Thượng Hải, với Xà Sơn. Hồng Kông. Rôma, với đền thờ Thánh Phêrô.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc lá thư năm 2007 của Bênêđictô XVI gửi người Công giáo Trung Hoa, có miễn phí trên trang vatican.va. Thư dài, nhưng là lời của một người cha cố gắng nói với cả hai cộng đoàn cùng một lúc. Rồi đọc lời cầu nguyện Đức Mẹ Xà Sơn mà ngài công bố kèm theo.
Hai cuốn A History of Christian Missions in China của Latourette và China’s Catholics của Madsen có trong nhiều thư viện, đều bằng tiếng Anh. Kinh Thánh bản Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ có trên trang ktcgkpv.org.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 108 (Ricci và cuộc tranh cãi lễ nghi), chương 121 (Đức Piô VII và lễ Đức Mẹ Phù Hộ các Kitô hữu), chương 125 (Việt Nam thời cấm đạo), chương 142 (Maximum Illud) và chương 144 (Hội Thánh sau Bức màn sắt).