Bỏ qua, tới nội dung
1844–2024 · Trung Hoa

Chương 138

Trung Hoa, những cánh cửa đóng và mở

1844–2024 · Trung Hoa

Giáo hoàng Nhiều đời

Sáng nào của mùa hè năm ấy, vị giám mục người Pháp cũng tự tay đong từng bát gạo ít ỏi, và sáng nào khẩu phần chia cho mỗi người cũng vơi dần hơn hôm trước.

Năm ấy, nơi ấy

1844–2024

  1. Bắc Kinh (Bắc Đường)
  2. Thái Nguyên
  3. Thiên Tân
  4. Thượng Hải
  5. Xà Sơn
Từ Bắc Đường ở Bắc Kinh năm 1900 đến Thượng Hải và đền Đức Mẹ Xà Sơn, Hội Thánh Trung Hoa qua bách hại, chiến tranh và chia rẽ.
Bắt đầu đọc

Chương 138

1844–2024 · Trung Hoa

Nơi chốn
Bắc Kinh (Bắc Đường), Thái Nguyên, Thiên Tân, Thượng Hải, Xà Sơn
Giáo hoàng
Nhiều đời

Sáng nào của mùa hè năm ấy, vị giám mục người Pháp cũng tự tay đong từng bát gạo ít ỏi, và sáng nào khẩu phần chia cho mỗi người cũng vơi dần hơn hôm trước. Có những ngày ngặt nghèo, mỗi miệng ăn chỉ nhận được vỏn vẹn vài chục gam ngũ cốc cầm hơi. Người ta phải đào bới từng cọng rễ cây, hái sạch lá trong vườn đem luộc, và nhai cả lớp vỏ cây sần sùi bóc ra từ thân gỗ.

Vị giám mục ấy là Đức cha Alphonse Favier, một thừa sai Dòng Lazarô; và nơi ngài đang tử thủ là Bắc Đường, tức Nhà thờ Đấng Cứu Thế, ngôi thánh đường Công giáo đồ sộ và uy nghiêm nhất kinh thành Bắc Kinh.

Mùa hè năm 1900, hơn ba ngàn người Công giáo Trung Hoa nghèo khó đã cùng nhau chạy trốn vào chen chúc bên trong khuôn viên thánh đường: đàn ông, đàn bà, người già, những em bé mồ côi, cùng vài chục linh mục và nữ tu. Đứng cạnh họ chỉ có một toán vệ binh nhỏ bé gồm bốn mươi ba người lính thủy quân lục chiến Pháp và Ý được cử đến để hỗ trợ phòng thủ.

Bên ngoài bức tường gạch mỏng manh là vòng vây nghẹt thở của hàng vạn chiến binh Nghĩa Hòa Đoàn, người đời gọi là Quyền Phỉ, mang gươm giáo, kết hợp cùng các đơn vị quân đội chính quy của triều đình Mãn Thanh.

Đức cha Favier không phải là một người xa lạ với mảnh đất này. Ngài đặt chân đến Trung Hoa từ đầu thập niên 1860 khi còn là một linh mục trẻ tràn đầy nhiệt huyết, và đã sống gần trọn bốn mươi năm cuộc đời giữa lòng dân tộc này. Ngôi thánh đường Bắc Đường mà ngài đang cố công gìn giữ vừa mới được khánh thành năm 1888, sau khi ngôi nhà thờ Bắc Đường cổ kính thời Khang Hy, nằm quá gần Tử Cấm Thành, bị triều đình yêu cầu dời ra vị trí mới.

Giờ đây, ngài buộc phải biến khuôn viên thánh đường, sân tu viện và những căn hầm tối thành một pháo đài tự vệ tuyệt vọng. Cách đó vài con phố, toàn bộ đoàn ngoại giao các cường quốc phương Tây tại Bắc Kinh cũng đang bị vây hãm ngặt nghèo bên trong Khu Công Sứ suốt năm mươi lăm ngày đêm.

Cuộc vây hãm Bắc Đường kéo dài ròng rã suốt hai tháng trời, từ giữa tháng Sáu đến giữa tháng Tám năm 1900. Quân tấn công liên tục nã đại bác vào Cung Thánh, châm lửa đốt các dãy nhà, và đào những đường hầm bí mật chôn thuốc nổ dưới chân móng tường thành.

Một quả mìn khổng lồ phát nổ đã làm sập toang một góc dãy nhà viện dục anh, nhẫn tâm chôn vùi trong đống gạch vụn hàng chục em nhỏ mồ côi vô tội! Hơn bốn trăm sinh mạng đã ngã gục vì mảnh đạn, vì sức ép của mìn và vì kiệt sức do đói khát, trong đó có hơn một trăm sáu mươi trẻ thơ.

Ngày 16 tháng Tám năm 1900, các cánh quân của Liên quân Tám Nước, đã tiến vào Bắc Kinh hai ngày trước, mới phá vỡ được vòng vây tiến đến cổng Bắc Đường. Những người sống sót bước ra khỏi cổng thánh đường với thân xác gầy trơ xương hệt như những que củi biết đi.

Thế nhưng, bi kịch của lịch sử lại phơi bày một mặt trái đen tối: chính những người lính ngoại quốc vừa đến giải vây, binh lính các đế quốc châu Âu, Hoa Kỳ và Nhật Bản, trong những tuần lễ sau đó đã biến kinh thành Bắc Kinh thành một bãi chiến trường cướp bóc hoang tàn, thẳng tay tàn sát hàng ngàn người dân Trung Hoa vô tội để trả thù!

Hai bức tranh tương phản đầy nhức nhối ấy cùng diễn ra trong một mùa hè định mệnh: một bên là những người Kitô hữu Trung Hoa đói lả quỳ cầu nguyện sau bức tường thánh đường; và một bên là những đạo quân ngoại bang xông vào cướp phá hoàng cung và thành quách. Giáo hội Công giáo tại Trung Hoa sẽ phải mang theo ký ức giằng xé và vết thương oan khiên của mùa hè năm 1900 ấy suốt cả thế kỷ XX!

Những bản hiệp ước bất bình đẳng và vết thương Nha Phiến

Năm 1724, Hoàng đế Ung Chính đã ban hành sắc lệnh nghiêm cấm đạo Kitô trên toàn lãnh thổ sau cuộc tranh cãi nghi lễ kéo dài về việc tế Khổng và cúng bái tổ tiên. Suốt hơn một thế kỷ sau đó, người Công giáo Trung Hoa đã phải lặn sâu vào bóng tối, âm thầm giữ đạo với một số lượng linh mục vô cùng ít ỏi, tương tự như nếp sống của các Kitô hữu ẩn mình tại Nhật Bản hay các xứ đạo Việt Nam thời bách hại.

Thế rồi, bước sang thế kỷ XIX, tiếng gầm của các cỗ pháo hạm phương Tây đã phá tan cánh cửa đóng kín của đế chế Mãn Thanh.

Căn nguyên của cơn bão táp phát xuất từ một món hàng độc hại: thuốc phiện. Các thương nhân người Anh đã lén lút tuồn thuốc phiện từ Ấn Độ vào Trung Hoa với số lượng khổng lồ để đảo ngược cán cân thương mại, làm suy đồi giống nòi và kiệt quệ nền kinh tế bản xứ.

Mùa xuân năm 1839, vị Khâm sai Đại thần thanh liêm Lâm Tắc Từ được triều đình phái đến Quảng Châu; ông đã kiên quyết ra lệnh tịch thu và tiêu hủy công khai hơn hai vạn rương thuốc phiện tại bãi biển Hổ Môn. Đế quốc Anh lập tức đáp trả bằng chiến tranh đại bác: Cuộc Chiến Tranh Nha Phiến Lần Thứ Nhất, từ năm 1839 đến 1842, bùng nổ.

Cộng đoàn thời nhà Thanh
Cộng đoàn thời nhà Thanh

Thất bại thảm hại, triều đình nhà Thanh buộc phải đặt bút ký Hiệp ước Nam Kinh năm 1842, mở cửa năm thương cảng và cắt nhượng vĩnh viễn hòn đảo Hồng Kông cho nước Anh.

Năm 1844, nước Pháp ký kết Hiệp ước Hoàng Phố; và hai năm sau, năm 1846, trước sức ép ngoại giao, Hoàng đế Đạo Quang đã ban bố chỉ dụ bãi bỏ các án phạt, cho phép người dân Trung Hoa được tự do theo đạo Kitô. Tiếp nối là Cuộc Chiến Tranh Nha Phiến Lần Thứ Hai, từ năm 1856 đến 1860: liên quân Anh-Pháp tiến thẳng vào Bắc Kinh, thiêu rụi và cướp phá Viên Minh Viên, quần thể cung điện hoa viên tráng lệ ngoài thành.

Các bản hòa ước mới ký kết sau đó, Hiệp ước Thiên Tân năm 1858 và Bắc Kinh năm 1860, đã ép buộc triều đình Mãn Thanh phải dành cho các thừa sai Kitô giáo những đặc quyền to lớn: được tự do đi lại truyền giáo khắp các tỉnh nội địa, được quyền mua đất đai và tự do xây dựng thánh đường. Các sử gia sau này phát hiện ra một sự thật trớ trêu: điều khoản cho phép các thừa sai mua đất thực chất chỉ được viên thông dịch người Pháp lén chèn thêm vào bản văn chữ Hán, trong khi bản tiếng Pháp chính thức hoàn toàn không có! Không những thế, nước Pháp còn đơn phương tuyên bố quyền bảo hộ tôn giáo đối với toàn bộ các thừa sai Công giáo tại Trung Hoa, bất kể họ mang quốc tịch nào.

Người dân Trung Hoa căm hờn gọi những văn kiện ấy là “Các Hiệp Ước Bất Bình Đẳng”.

Lần này, Tin Mừng cứu độ bước vào xứ sở Thần Châu không phải qua những bước chân đối thoại văn hóa khiêm hạ của Matteo Ricci hay các học giả Dòng Tên thuở xưa, mà lại bước vào ngay sau những họng súng đại bác xâm lược của thực dân phương Tây!

Các thừa sai ngoại quốc được hưởng quyền lãnh sự tài phán, hoàn toàn đứng ngoài vòng pháp luật Trung Hoa. Đã có những vị thừa sai vì quá sốt sắng bảo vệ đàn chiên đã can thiệp thô bạo vào các vụ tranh chấp kiện tụng dân sự ở địa phương, cậy nhờ áp lực của các viên lãnh sự Pháp ép các quan huyện phải xử thắng kiện cho giáo dân.

Hệ quả là có những phần tử cơ hội trong làng xin chịu phép Rửa Tội chỉ cốt để tìm kiếm chiếc dù che chở của nhà dòng khi dính vào kiện tụng hoặc để nhận các phần gạo cứu trợ nhân đạo; người đời chung quanh khinh miệt mỉa mai gọi họ bằng danh xưng cay đắng: “Giáo dân ăn gạo”!

Dẫu đại đa số các tín hữu Trung Hoa là những người giữ đạo chân thành, xuất thân từ những gia đình có truyền thống đức tin sâu xa qua nhiều thế hệ, tầng lớp sĩ phu Nho giáo và dân gian lại mang nặng định kiến, coi đạo Công giáo như một công cụ tay sai tiếp tay cho giặc ngoại xâm.

Những tin đồn ác ý, quái đản bắt đầu lan truyền khắp các ngõ hẻm: người ta đồn rằng các nữ tu ngoại quốc mở cô nhi viện thực chất là để bí mật móc mắt, mổ tim con trẻ đem luyện thuốc trường sinh!

Cội nguồn của tin đồn ghê tởm ấy phát xuất từ một thực tế mục vụ bị hiểu lầm: Tại các nhà nuôi trẻ mồ côi, các nữ tu Nữ Tử Bác Ái thường tặng một khoản tiền thù lao nhỏ cho những ai đem đến cho tu viện những hài nhi bị bỏ rơi nơi bụi rậm, hoặc những em bé đau ốm hấp hối sắp chết ngoài đường, cốt để các em được chăm sóc y tế và lãnh nhận Bí tích Rửa Tội trước khi nhắm mắt. Dân gian bản địa không thể nào hiểu nổi tại sao những người phụ nữ Tây phương lại sẵn sàng bỏ tiền ra để đón nhận những đứa trẻ sơ sinh sắp tắt thở, và sự nghi ngờ đã biến thành cơn cuồng nộ!

Hậu quả bi thảm bùng nổ vào ngày 21 tháng Sáu năm 1870 trong Thảm án Thiên Tân: một đám đông cuồng nộ bị kích động đã kéo đến san phẳng cô nhi viện, tàn sát dã man mười nữ tu Nữ Tử Bác Ái, viên Lãnh sự Pháp Henri Fontanier, cùng khoảng ba mươi đến bốn mươi tín hữu Công giáo Trung Hoa vô tội!

Năm 1900: mùa hè rực lửa và khúc hoan ca 120 Thánh tử đạo

Vào những năm cuối thế kỷ XIX, thiên tai dồn dập giáng xuống miền bắc Trung Hoa: hạn hán kéo dài làm nứt nẻ đồng ruộng, tiếp nối là những trận lũ lụt kinh hoàng của sông Hoàng Hà gây nên nạn đói kém triền miên.

Giữa cảnh cơ hàn cùng quẫn, hàng triệu nông dân áo vải chất phác đã tìm đến nương náu trong các hội võ thuật dân gian bí truyền mang màu sắc thần bí. Họ say mê luyện tập quyền cước, niệm chú uống bùa, tin tưởng tuyệt đối rằng các thần linh sẽ ban cho họ thân thể mình đồng da sắt, “đao thương bất nhập” trước súng đạn phương Tây. Họ tự xưng là Nghĩa Hòa Quyền, sau đổi thành Nghĩa Hòa Đoàn.

Trong cơn quẫn bách, họ trút toàn bộ căn nguyên của mọi tai ương hạn hán lên đầu người ngoại quốc, mà họ gọi là “Dương quỷ”, và những người đồng bào Trung Hoa đã dám từ bỏ đạo thờ cúng tổ tiên để theo tôn giáo của người da trắng, bị gọi là “Nhị mao tử”, quỷ lông hạng hai! Khẩu hiệu xuất quân của họ vang dội khắp thôn làng:

“Phù Thanh diệt Dương!”, giúp nhà Thanh, diệt người Tây!

Mùa xuân năm 1900, Từ Hi Thái Hậu, người đang nắm trọn vương quyền triều đình Mãn Thanh, đã đưa ra một quyết định sai lầm chết người: bà quyết định lợi dụng phong trào Nghĩa Hòa Đoàn như một công cụ bạo lực để quét sạch mọi ảnh hưởng của phương Tây ra khỏi bờ cõi. Hàng vạn nghĩa quân Quyền Phỉ rầm rộ tràn vào Bắc Kinh, bao vây các công sứ quán và thánh đường Bắc Đường. Trên khắp các tỉnh miền bắc như Trực Lệ, Sơn Tây, Sơn Đông, Nội Mông, một chiến dịch lùng sục tàn sát người có đạo đã bùng nổ dữ dội.

Ngày 9 tháng Bảy năm 1900, tại thành phố Thái Nguyên, tỉnh Sơn Tây, viên Tuần phủ khét tiếng tàn bạo Dục Hiền đã triệu tập toàn bộ các thừa sai bị bắt giam đưa vào sân dinh thượng ty của ông ta. Đích thân Dục Hiền rút gươm hạ lệnh cho đao phủ hành quyết chém đầu ngay tại chỗ bốn mươi bốn con người vô tội: gồm hai vị Giám mục Dòng Phanxicô người Ý là Đức cha Gregorio Grassi và Đức cha Francesco Fogolla, các linh mục, các nữ tu Phanxicô Thừa Sai Đức Mẹ, cùng các nhà truyền giáo Tin Lành và con cái họ! Về sau, khi liên quân tiến vào, chính Dục Hiền đã bị triều đình nhà Thanh kết án tử hình chém đầu để tạ tội với quốc tế.

Tại các làng xóm Công giáo hẻo lánh, những trang sử tử đạo bi tráng thời sơ khai đã tái hiện sống động: Quân Nghĩa Hòa Đoàn vây ráp các làng đạo, bắt trói các tín hữu và đặt một cây Thánh Giá gỗ dưới đất, tuyên bố hễ ai bước chân qua sẽ được tha mạng trở về cày cấy. Tuyệt đại đa số đã khẳng khái từ chối, chọn lựa cái chết chém hoặc bị thiêu sống trong thánh đường để bảo toàn đức tin!

Năm 1900, những gia đình bị săn đuổi
Năm 1900, những gia đình bị săn đuổi

Lịch sử ghi lại những tấm gương đức tin làm rung động lòng người:

  • Một cậu bé mười bốn tuổi khi bị trói quỳ trước mũi giáo, đối diện với câu hỏi: “Mày có phải là người theo đạo Công giáo không?”, em đã ngẩng cao đầu điềm tĩnh đáp: “Vâng, tôi là người Công giáo!”, và thanh thản đón nhận nhát gươm chém đầu.
  • Những người mẹ trẻ ôm chặt con thơ trước ngực, quỳ gối sốt sắng đọc kinh Tin Kính cho đến giây phút lưỡi gươm bổ xuống.
  • Tiêu biểu là vị thánh thiếu nhi Anna Vương mới mười bốn tuổi tại làng Mã Gia Trang, tỉnh Hà Bắc: khi bị lính xé áo lôi ra pháp trường, em đã kiên cường ngước mắt nhìn lên trời cao, mỉm cười nói: “Cửa Thiên Đàng đang rộng mở đón chào tôi!”, rồi bình thản nghiêng đầu đón nhận nhát chém tử đạo!
Những người mẹ giữ đạo đến cùng
Những người mẹ giữ đạo đến cùng

Mùa hè đẫm máu năm 1900 cướp đi khoảng ba mươi ngàn tín hữu Công giáo Trung Hoa và gần hai ngàn tín hữu Tin Lành bản xứ. Gần hai trăm nhà truyền giáo Tin Lành ngoại quốc cùng con cái họ cũng ngã xuống.

Khi bạo loạn bị dập tắt, các cường quốc phương Tây áp đặt Nghị định thư Tân Sửu năm 1901, buộc triều Thanh bồi thường một khoản khổng lồ: 450 triệu lượng bạc! Và gánh nợ ấy rốt cuộc lại đè lên lưng hàng triệu nông dân Trung Hoa nghèo khó qua các thứ thuế nặng nề!

Đúng một thế kỷ sau, ngày 1 tháng Mười năm 2000, giữa Năm Thánh, Thánh Gioan Phaolô II tôn phong Hiển Thánh 120 Vị Tử Đạo Trung Hoa tại Quảng trường Thánh Phêrô. Đoàn chứng nhân ấy gồm có:

  • 87 vị là người Trung Hoa bản địa: gồm các linh mục, thầy giảng, những người nông dân chất phác, những người mẹ gia đình, và những em thiếu nhi như Anna Vương.
  • 33 vị là các thừa sai ngoại quốc: phần lớn thuộc Dòng Phanxicô, Dòng Đa Minh và Dòng Tên.

Phụng vụ hoàn vũ mừng kính trọng thể Các Thánh Tử Đạo Trung Hoa vào ngày 9 tháng Bảy hằng năm.

Thế nhưng vết thương lịch sử vẫn để lại phản ứng chính trị đau xót: chính phủ Bắc Kinh phản đối kịch liệt lễ tuyên thánh, cáo buộc nhiều thừa sai xưa từng phục vụ quyền lợi thực dân phương Tây. Hơn nữa, việc chọn ngày 1 tháng Mười, đúng Quốc khánh nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, bị coi như một sự khiêu khích.

Dù Tòa Thánh giải thích rằng ngày ấy được chọn chỉ vì là lễ Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu, Bổn Mạng các Xứ Truyền Giáo, sự trùng hợp ấy một lần nữa cho thấy vết sẹo nghi kỵ của quá khứ còn nhức nhối đến mức nào!

“Trung Hoa cho người Trung Hoa”: cuộc canh tân của Cha Lôi Minh Viễn

Sau thảm họa Nghĩa Hòa Đoàn, những tâm hồn sáng suốt nhất của Giáo hội, cả người Trung Hoa lẫn thừa sai ngoại quốc, đều nhận ra một điều sống còn: Giáo hội tại Trung Hoa không thể mãi sống như cây tầm gửi ngoại lai dưới bóng dù bảo hộ của nước Pháp! Hội Thánh phải thật sự thành Giáo hội của chính người Trung Hoa!

Những trí thức Công giáo bản địa xuất sắc đi tiên phong:

  • Mã Tương Bá, sống từ năm 1840 đến 1939: một học giả uyên thâm Nho học, từng là linh mục Dòng Tên. Năm 1903, ngài đã hiến toàn bộ sản nghiệp gia tộc để thành lập Đại học Chấn Đán tại Thượng Hải. Năm 1925, cùng với nhà báo Công giáo danh tiếng Anh Liễm Chi, ngài tiếp tục đặt nền móng thành lập Đại học Công giáo Phụ Nhân tại Bắc Kinh, cái nôi đào tạo nên hàng ngàn nhà khoa học và trí thức ưu tú cho đất nước. Ngài sống đến chín mươi chín tuổi, thành biểu tượng của trí tuệ và lòng yêu nước của cả dân tộc.

Về phía các thừa sai, khuôn mặt ngôn sứ vĩ đại nhất của phong trào canh tân này chính là Cha Vincent Lebbe, người Trung Hoa kính cẩn gọi là Cha Lôi Minh Viễn.

Ngài sinh năm 1877 tại Vương quốc Bỉ, gia nhập Dòng Lazarô và đặt chân đến Trung Hoa năm 1901. Ngay khi vừa cập bến, ngài đã dứt khoát rũ bỏ mọi cung cách thực dân: ngài mặc áo dài lụa truyền thống, ăn cơm bằng đũa, học thông thạo chữ Hán và nói tiếng quan thoại lưu loát như người bản xứ.

Năm 1915, tại Thiên Tân, ngài sáng lập tờ nhật báo Công giáo lớn nhất mang tên Ích Thế Báo, dùng ngòi bút chân chính để phục vụ công ích xã hội và cổ võ lòng ái quốc. Năm 1927, ngài chính thức nộp đơn xin nhập quốc tịch Trung Hoa, tự hào tuyên bố mình là một công dân Trung Hoa trọn vẹn!

Cha Lôi Minh Viễn đã cất lên câu khẩu hiệu làm rung chuyển toàn bộ giới truyền giáo thời bấy giờ:

“Trả Trung Hoa lại cho người Trung Hoa, và đem người Trung Hoa về với Chúa Kitô!”

Ngài không ngừng gửi những bức giác thư đẫm lệ về Rôma, khẳng định rằng: Giáo hội bắt buộc phải trao quyền lãnh đạo giáo phận cho các giám mục bản địa người Trung Hoa, và việc các hội thừa sai bám víu vào chiếc dù quân sự của nước Pháp thực chất đang bóp nghẹt sự sống của Tin Mừng!

Lập trường tiến bộ vượt thời đại ấy khiến ngài vấp phải sự ghen ghét, tẩy chay dữ dội từ nhiều thừa sai bảo thủ cùng dòng; họ vu khống ngài là kẻ kích động dân tộc chủ nghĩa và tìm mọi thủ đoạn để trục xuất ngài về châu Âu. Thế nhưng, ngài vẫn kiên định thành lập hai tu hội bản địa: Dòng Anh Em Thánh Gioan Tẩy Giả và Dòng Chị Em Thánh Têrêsa Hài Đồng Giêsu để người bản xứ tự mình dấn thân tu trì.

Tiếng kêu ngôn sứ ấy đã được Tòa Thánh Rôma lắng nghe sâu sắc:

  • Ngày 30 tháng Mười Một năm 1919, Đức Bênêđictô XV ban hành Tông thư Maximum Illud, được gọi là “Bản Tuyên Ngôn Giải Phóng của các Xứ Truyền Giáo”, nghiêm khắc cảnh cáo thừa sai không được biến mình thành công cụ cho quyền lợi của mẫu quốc, và đòi khẩn cấp đào tạo hàng giáo sĩ bản xứ.
  • Năm 1922, Đức Giáo hoàng Piô XI cử Đức Tổng Giám mục Celso Costantini sang làm vị Khâm Sứ Tòa Thánh đầu tiên tại Trung Hoa, và ngài đã dứt khoát không bước qua cửa Tòa Công Sứ Pháp, mở đầu cho việc chấm dứt quyền bảo hộ tôn giáo của Pháp. Khâm sứ Costantini hết lòng cổ võ nghệ thuật thánh mang phong cách Á Đông: chính ngài đã cổ võ việc xây tòa nhà Đại học Phụ Nhân với những mái ngói cong truyền thống tuyệt mỹ. Năm 1924, ngài triệu tập Công Đồng Toàn Quốc Thượng Hải lần thứ nhất, long trọng dâng hiến toàn thể đất nước Trung Hoa cho sự che chở của Mẹ Maria.

Và giờ lịch sử đã điểm: ngày 28 tháng Mười năm 1926, trong Đền Thờ Thánh Phêrô, chính Đức Piô XI đặt tay tấn phong sáu Giám mục người Trung Hoa đầu tiên của thời hiện đại! Kể từ Đức cha La Văn Tảo được thụ phong năm 1685, đã hơn hai trăm bốn mươi năm Hội Thánh Trung Hoa mới lại có những chủ chăn xuất thân từ chính đồng bào mình!

Một Giáo hội có người Trung Hoa dẫn dắt
Một Giáo hội có người Trung Hoa dẫn dắt

Năm 1946, Đức cha Tôma Điền Canh Tân được tấn phong làm vị Hồng y người Trung Hoa tiên khởi trong lịch sử.

Và một cuộc cởi trói lớn: ngày 8 tháng Mười Hai năm 1939, qua Huấn thị Plane compertum est, Đức Piô XII bãi bỏ lệnh cấm các nghi lễ kính Khổng Tử và cúng tổ tiên sau hơn hai thế kỷ tranh cãi! Tòa Thánh nhìn nhận việc cúi mình thắp hương trước bài vị cha mẹ hay tượng Khổng Tử chỉ là cử chỉ văn hóa bày tỏ lòng hiếu thảo, không phải thờ ngẫu tượng. Sau hai trăm năm nghẽn lối, người Công giáo Trung Hoa cuối cùng có thể đàng hoàng thắp nén nhang tưởng nhớ tổ tiên trước bàn thờ gia đình mà lòng thanh thản!

Khi chiến tranh kháng Nhật bùng nổ, Cha Lôi Minh Viễn dẫn các tu sĩ của mình ra tiền tuyến, lập các đội cứu thương chăm sóc hàng vạn thương binh. Ngài kiệt sức qua đời năm 1940 tại Trùng Khánh, được người Trung Hoa tôn kính như một anh hùng dân tộc.

Dựng lại mái nhà sau biến động
Dựng lại mái nhà sau biến động

Năm 1949: đêm dài thử thách và bản tuyên xưng của Đức Hồng y Cung Phẩm Mai

Năm 1949, cuộc Nội Chiến Trung Quốc khép lại với sự thành lập của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản.

Bấy giờ Giáo hội Trung Hoa đang lớn mạnh với khoảng ba triệu ba trăm ngàn tín hữu, hơn năm ngàn thừa sai ngoại quốc, hơn hai ngàn linh mục bản xứ, cùng hàng ngàn trường học, bệnh viện và cô nhi viện.

Thế nhưng cơn bão thanh trừng vô thần nhanh chóng ập xuống:

  • Chỉ vài năm, hơn năm ngàn thừa sai ngoại quốc bị bắt giam, đấu tố và trục xuất. Khâm Sứ Tòa Thánh, Đức Tổng Giám mục Antonio Riberi, bị trục xuất năm 1951.
  • Trường học, đại học, bệnh viện nhà dòng bị nhà nước quốc hữu hóa hết.
  • Đạo Binh Đức Mẹ bị chụp mũ là “tổ chức phản cách mạng bí mật”; hàng ngàn hội viên bị tống vào các trại cải tạo lao động.
  • Chính quyền phát động phong trào “Tam Tự”, tức tự trị, tự dưỡng, tự truyền bá, ép người Công giáo cắt đứt với Rôma để lập một giáo hội quốc doanh.
Những người ở lại năm 1949
Những người ở lại năm 1949

Ở Thượng Hải, ngọn hải đăng đức tin bất khuất là Đức Giám mục Inhaxiô Cung Phẩm Mai.

Đêm 8 tháng Chín năm 1955, công an ập vào bắt Đức cha Cung Phẩm Mai cùng hơn ba trăm linh mục, tu sĩ và giáo dân cốt cán.

Vài tháng sau, chính quyền tổ chức một cuộc mít-tinh trong một sân vận động chật ních hàng vạn người ở Thượng Hải, biến nơi đây thành phiên tòa đấu tố công khai. Đức cha Cung Phẩm Mai, hai tay trói quặt sau lưng, thân hình tiều tụy trong bộ áo tù xốc xếch, bị lính đẩy lên trước chiếc micro giữa sân khấu để buộc ngài đọc bản tự thú tội phản quốc trước đồng bào.

Thế nhưng vị chủ chăn đã làm cả sân vận động chết lặng! Ngài đứng thẳng, ngẩng đầu ghé sát micro, và bằng chút sức tàn, dõng dạc hô vang:

“Đức Kitô Vua vạn tuế!

Đức Giáo hoàng vạn tuế!”

Tức thì, khắp các khán đài, hàng ngàn tín hữu Thượng Hải đồng thanh đứng dậy, gạt nước mắt hô đáp lời chủ chăn: “Đức Kitô Vua muôn năm! Đức Giáo hoàng muôn năm!” Phiên tòa đấu tố bỗng thành ngày hội tuyên xưng đức tin!

Đức cha Cung Phẩm Mai bị tống giam lại và lãnh án chung thân. Ngài ở tù ròng rã ba mươi năm, từ 1955 đến 1985, không một lần khuất phục hay ký giấy cắt đứt với Tòa Thánh!

Năm 1979, khi ngài còn sau song sắt, Thánh Gioan Phaolô II âm thầm phong ngài Hồng y, giữ kín trong lòng. Mãi đến năm 1991, khi ngài đã được thả và sang Hoa Kỳ chữa bệnh, Tòa Thánh mới công bố.

Hình ảnh Đức Hồng y Cung Phẩm Mai gần chín mươi tuổi, ngồi xe lăn vào Đại sảnh Phaolô VI để nhận Mũ Đỏ, rồi gắng gượng chống gậy quỳ dưới chân Đấng kế vị Thánh Phêrô giữa những tràng pháo tay đẫm nước mắt của cả Hồng y đoàn, đã thành biểu tượng bất tử của lòng trung kiên Hội Thánh Trung Hoa! Ngài an nghỉ trong Chúa năm 2000, thọ gần một trăm tuổi.

Năm 1957, chính quyền Bắc Kinh cho thành lập Hội Công giáo Yêu nước Trung Quốc; và đến năm 1958, các cuộc tự bầu và tự tấn phong giám mục đầu tiên không có phép chuẩn của Tòa Thánh Rôma đã diễn ra tại Hán Khẩu và Vũ Xương.

Từ đây, Giáo hội Trung Hoa bị xé làm đôi:

  • Cộng đoàn công khai, thường gọi là Giáo hội Yêu nước: chấp nhận đăng ký với chính quyền, cử hành phụng vụ trong các ngôi thánh đường được nhà nước cho phép mở cửa.
  • Cộng đoàn hầm trú, thường gọi là Giáo hội Thầm lặng: từ chối vào Hội Yêu nước để giữ trọn hiệp thông với Đức Giáo hoàng, dâng lễ lén lút nơi tư gia, sống trốn tránh; nhiều giám mục, linh mục bị giam cầm hết thập niên này sang thập niên khác.

Thế nhưng khi cơn lốc Cách Mạng Văn Hóa, từ năm 1966 đến 1976, bùng lên với Hồng Vệ Binh, bóng tối trùm lên tất cả: không nhà thờ nào được mở cửa, công khai hay hầm trú! Kinh Thánh, ảnh tượng bị đốt; giám mục, linh mục bị bắt đi lao động khổ sai, bị đánh đập, nhiều vị âm thầm chết rũ tù trong các trại cải tạo.

Mùa xuân hồi sinh, Đức Mẹ Xà Sơn và bức thư năm 2007

Sau khi Cách Mạng Văn Hóa khép lại và chính sách mở cửa kinh tế đầu thập niên 1980 bắt đầu, một phép lạ hồi sinh mầu nhiệm đã bừng nở trên đất nước Trung Hoa:

Từng cánh cửa thánh đường rêu phong bắt đầu hé mở trở lại. Hàng vạn cụ già râu tóc bạc phơ, những con người suốt ba mươi năm ròng rã âm thầm giữ đạo trong gia đình mà không có lấy một Thánh lễ hay một bóng áo linh mục, đã run rẩy bước qua ngạch cửa nhà thờ, quỳ sụp xuống nền đá ôm lấy bàn thờ mà khóc nức nở trong niềm vui phục sinh!

Các đại chủng viện được mở cửa trở lại đón nhận những thế hệ chủng sinh mới. Và trong các gia đình, những người bà, người mẹ đã nhẫn nại truyền dạy lại cho con cháu từng câu kinh tiếng bổn mà họ đã thầm thì đọc suốt những đêm dài tăm tối!

Đời sống cầu nguyện phục hồi
Đời sống cầu nguyện phục hồi

Và sau bức màn chính trị, Chúa Thánh Thần âm thầm làm việc: phần lớn các giám mục được tấn phong trong cộng đoàn nhà nước công nhận, theo năm tháng, đã tìm cách bí mật gửi thư về Rôma xin Đức Giáo hoàng chuẩn nhận; và các vị Giáo hoàng đều mở rộng vòng tay hợp thức hóa chức vụ cho các ngài!

Ranh giới giữa hai cộng đoàn ngoài đời không phải lúc nào cũng trắng đen như người ngoài nghĩ: trong nhiều gia đình, người cha sáng sớm đi lễ ở nhà thờ công khai trong thành phố, còn người con đạp xe đến giờ kinh ở một nhà nguyện hầm trú nơi xóm nghèo, mà họ vẫn hiệp thông trong một đức tin!

Ngày 27 tháng Năm năm 2007, đúng Lễ Chúa Thánh Thần Hiện Xuống, Đức Bênêđictô XVI gửi một lá thư lịch sử cho toàn thể người Công giáo Trung Hoa.

Bằng lời lẽ mục tử đầy yêu thương, ngài kêu gọi hai cộng đoàn công khai và thầm lặng hòa giải. Ngài khẳng định Giáo hội không có tham vọng chính trị nhằm thay thế hay thách thức quyền bính nhà nước; sứ mạng của Hội Thánh là sứ mạng tâm linh, cứu rỗi các linh hồn.

Đồng thời, Đức Thánh Cha đã chính thức ấn định ngày 24 tháng Năm hằng năm, ngày lễ kính Đức Mẹ Phù Hộ Các Giáo Hữu, ngày lễ mà Đức Piô VII năm xưa từng thiết lập khi trở về Rôma, làm Ngày Quốc tế Cầu nguyện cho Giáo hội tại Trung Hoa!

Mỗi năm vào ngày ấy, hàng triệu tín hữu khắp thế giới hướng về Trung Hoa cầu nguyện.

Và hàng chục ngàn tín hữu Trung Hoa nô nức hành hương về đồi Xà Sơn ngoại ô Thượng Hải, nơi có Vương cung Thánh đường Đức Mẹ Xà Sơn xây từ thập niên 1920. Họ ngước nhìn pho tượng Đức Mẹ bằng đồng trên đỉnh tháp đang giơ cao Chúa Hài Nhi lên trời, và cùng cất lời kinh do chính Đức Bênêđictô XVI soạn:

“Lạy Mẹ Xà Sơn, xin nâng đỡ những ai đang ngày đêm tin tưởng, cậy trông và yêu mến;

xin gìn giữ đoàn con cái Mẹ luôn trung kiên hiệp nhất trong một đàn chiên duy nhất dưới sự dẫn dắt của Đấng kế vị Thánh Phêrô!”

Thỏa ước tạm thời 2018 và cánh cửa vẫn hé mở

Hội Thánh cũng không bao giờ ngần ngại nhìn nhận những giới hạn lịch sử của chính mình.

Năm 2001, kỷ niệm bốn trăm năm ngày Matteo Ricci đặt chân đến Bắc Kinh, Thánh Gioan Phaolô II gửi một sứ điệp lịch sử, chân thành xin người Trung Hoa tha thứ cho những sai lầm và thiếu sót của các giáo sĩ Công giáo xưa, nhất là những lúc Giáo hội bị coi như gắn với mưu đồ thực dân.

Ngày 22 tháng Chín năm 2018, sau nhiều năm đàm phán bí mật đầy cam go, Tòa Thánh và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa ký Thỏa Thuận Tạm Thời về việc Bổ Nhiệm Giám Mục.

Toàn văn thỏa ước đến nay chưa công bố, nhưng nguyên tắc căn bản đã hé lộ: ứng viên giám mục được chọn qua các cơ chế tại Trung Hoa, nhưng Đức Giáo hoàng giữ tiếng nói sau cùng trong việc bổ nhiệm. Đồng thời, Đức Phanxicô đón nhận vào hiệp thông trọn vẹn bảy giám mục còn lại từng được tấn phong bất hợp thức.

Con đường còn đang được đi
Con đường còn đang được đi

Bản thỏa thuận lịch sử này sau đó đã liên tục được gia hạn vào các năm 2020, 2022, và vào mùa thu năm 2024 đã được hai bên nhất trí kéo dài hiệu lực thêm bốn năm nữa, đến năm 2028.

Trước bước đi ngoại giao ấy, người Công giáo trong và ngoài Trung Hoa có những cái nhìn giằng xé:

  • Nhiều người nhiệt thành ủng hộ, vì lần đầu tiên sau gần bảy mươi năm phân rẽ, mọi giám mục đang coi sóc các giáo phận Trung Hoa đều hiệp thông hợp pháp trọn vẹn với Đấng kế vị Thánh Phêrô, xóa tan nguy cơ ly giáo vĩnh viễn!
  • Ngược lại, cũng có những tiếng nói trăn trở, như Đức Hồng y Giuse Trần Nhật Quân, nguyên Giám mục Hồng Kông, lo rằng thỏa ước có thể làm tổn thương sâu sắc các tín hữu và giáo sĩ hầm trú, những người đã cắn răng chịu bao tù đày, đòn roi, hy sinh cả mạng sống suốt hơn nửa thế kỷ chỉ để trung thành với Tòa Thánh!

Cả hai phía, dẫu khác cái nhìn, đều xuất phát từ tình yêu sâu nặng dành cho Giáo hội tại Trung Hoa! Và chỉ dòng lịch sử cùng sự quan phòng của Chúa Thánh Thần mới đưa ra câu trả lời sau cùng.

Hôm nay, Giáo hội Trung Hoa có khoảng mười đến mười hai triệu tín hữu, một hạt giống nhỏ bé giữa đại dương hơn một tỉ bốn trăm triệu đồng bào.

Bốn trăm năm đã trôi qua kể từ ngày Cha Matteo Ricci ngồi bên ngọn đèn dầu cùng quan Đại học sĩ Từ Quang Khải dịch từng trang hình học Euclid và chia sẻ Tin Mừng, cánh cửa Trung Hoa chưa bao giờ mở toang, nhưng kỳ diệu thay, cũng chưa bao giờ khép hẳn!

Bởi dẫu qua muôn ngàn cơn bão, từ những sắc lệnh cấm đạo thời phong kiến, những vụ nổ mìn dưới chân tường Bắc Đường năm 1900, cho đến ba mươi năm ngục tù của Đức Hồng y Cung Phẩm Mai, ngọn đèn đức tin vẫn âm thầm cháy sáng trong hàng vạn nếp nhà có đạo!

Đoàn chiên Chúa nơi đất Thần Châu vẫn kiên nhẫn bước từng bước nhỏ trong niềm cậy trông: một khi hạt giống Tin Mừng đã được gieo bằng máu các vị tử đạo và nước mắt của bao thế hệ trung kiên, thì đến giờ của Chúa, mùa gặt sẽ bừng nở khắp mọi nẻo non sông!

Đoàn chiên Chúa nơi đất Thần Châu vẫn kiên nhẫn bước từng bước nhỏ trong niềm cậy trông: một khi hạt giống Tin Mừng đã được gieo bằng máu các vị tử đạo và nước mắt của bao thế hệ trung kiên, thì đến giờ của Chúa, mùa gặt sẽ bừng nở khắp mọi nẻo non sông!

Chương 138 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Trả Trung Hoa lại cho người Trung Hoa, và đem người Trung Hoa về với Chúa Kitô!”

cha Vincent Lebbe (Lôi Minh Viễn)
Từ Bắc Đường ở Bắc Kinh năm 1900 đến Thượng Hải và đền Đức Mẹ Xà Sơn, Hội Thánh Trung Hoa qua bách hại, chiến tranh và chia rẽ.

Những người trong chương

  • Vincent Lebbe · Linh mục người Bỉ, nhập quốc tịch Trung Hoa năm 1927. Ngài qua đời năm 1940 ở Trùng Khánh, sau khi lập đội cứu thương cho thương binh.
  • Ignatiô Cung Phẩm Mai · Giám mục Thượng Hải, tù ba mươi năm vì không cắt đứt với Tòa Thánh. Ngài được công bố hồng y năm 1991, mất năm 2000.
  • Anna Vương · Thiếu nữ mười bốn tuổi ở Mã Gia Trang, tử đạo năm 1900. Ngài nằm trong 120 vị tử đạo Trung Hoa được phong thánh năm 2000.

Nơi ấy hôm nay

  • Bắc Đường ở Bắc Kinh, thánh đường khánh thành năm 1888, nơi hơn ba ngàn giáo dân lánh nạn khi bị Nghĩa Hòa Đoàn vây năm 1900.
  • Xà Sơn là ngọn đồi ngoại ô Thượng Hải. Mỗi ngày 24 tháng Năm, hàng vạn người hành hương về vương cung thánh đường, nơi tượng Đức Mẹ giơ cao Chúa Hài Đồng.

Muốn đọc thêm

Mt 5,10-12 · Đức Bênêđictô XVI, Thư gửi người Công giáo Trung Hoa, 2007 · Tông thư Maximum Illud, 1919 · Huấn thị Plane compertum est, 1939 · Jean-Paul Wiest, Maryknoll in China

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Hết cuốn 4Lời khép sáchGấp cuốn 4 lại trước khi xuôi dòng tiếp