Tư liệu chương 139
Kiểm chứng chương 139: Thánh Piô X
Đọc xong chương 139, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện xảy ra trong Nhà nguyện Sistina khóa kín năm 1903 ai kể lại, một vị giáo hoàng thuở nhỏ có thật đi chân đất đến trường không, và Đức Piô X biết đến đâu về mạng lưới bí mật rình rập những người bị nghi theo chủ nghĩa Duy tân. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.
Chương kể về triều đại thánh Piô X (1903 đến 1914): mật nghị năm 1903 và quyền phủ quyết của hoàng đế Áo, tuổi thơ nghèo ở Riese, thánh nhạc, việc rước lễ thường xuyên và rước lễ lần đầu sớm, cuốn giáo lý. Rồi đến luật tách Hội Thánh khỏi nhà nước ở Pháp năm 1905, cuộc chiến chống chủ nghĩa Duy tân cùng mặt tối của nó, và cái chết của ngài đúng lúc Thế chiến thứ nhất bắt đầu.
Nguồn chính là các văn kiện của chính Piô X, đọc được trên trang vatican.va: tự sắc Tra le sollecitudini (1903), tông hiến Commissum nobis (1904), sắc lệnh Sacra Tridentina Synodus (1905), thông điệp Acerbo nimis (1905), thông điệp Vehementer nos (1906) và Pascendi (1907), sắc lệnh Quam singulari (1910), và tự sắc Sacrorum antistitum (1910). Về mật nghị năm 1903, có nhật ký của các hồng y có mặt. Về mạng lưới của Benigni, sử gia Émile Poulat đã nghiên cứu kỹ trong cuốn Intégrisme et catholicisme intégral (Chủ nghĩa toàn vẹn và Công giáo toàn vẹn, 1969). Tiểu sử mới có cuốn Pio X (Piô X, 2014) của Gianpaolo Romanato.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Mật nghị năm 1903
Quyền phủ quyết. Đức Lêô XIII qua đời ngày 20 tháng Bảy năm 1903, thọ chín mươi ba tuổi, và sáu mươi hai hồng y vào mật nghị. Ngày 2 tháng Tám, hồng y Jan Puzyna, tổng giám mục Kraków, thành phố lúc ấy thuộc đế quốc Áo, nhân danh hoàng đế Franz Joseph phản đối việc bầu hồng y Rampolla. Tiếng Latinh gọi quyền này là ius exclusivae, và Áo, Pháp, Tây Ban Nha đều từng đòi quyền ấy. Rampolla đã làm quốc vụ khanh mười sáu năm.
Phản ứng của Rampolla và của Sarto. Rampolla phản đối việc nhà vua can thiệp. Số phiếu của ông vẫn giữ quanh mức ba mươi, rồi các hồng y quay sang Sarto. Nhiều hồng y có mặt kể lại chuyện Sarto từ chối và khóc. Việc ông nói mình không biết tiếng Pháp cũng được ghi lại. Ông đắc cử ngày 4 tháng Tám năm 1903. Ông sinh ngày 2 tháng Sáu năm 1835, nên lúc ấy sáu mươi tám tuổi. Chuyện Rampolla nói ông “chẳng mong gì hơn” là cách người kể thuật lại cảnh ấy.
Bãi bỏ quyền phủ quyết. Tông hiến Commissum nobis ngày 20 tháng Giêng năm 1904 phạt vạ tuyệt thông bất cứ ai đem lời phủ quyết vào mật nghị.
Cậu bé đi chân đất
Gia đình. Ông là con thứ hai trong mười người con. Cha ông là cursore của xã, tức người chuyển tin và giữ giấy tờ cho làng, mẹ ông là thợ may. Khi Sarto chào đời, vùng Veneto thuộc đế quốc Áo, là một phần của vương quốc Lombardia–Venezia cho đến năm 1866.
Đi chân đất. Chuyện cậu bé đi chân đất đến trường ở Castelfranco, vắt giày lên vai, là truyền thống trong làng ông. Chương ghi “người ta kể”, như thế là đúng mức. Trường cách nhà chừng bảy cây số.
Mục vụ. Ông chịu chức năm 1858. Ông làm phó xứ Tombolo đến năm 1875, rồi chính xứ Salzano, giám mục Mantova năm 1884 và thượng phụ Venezia năm 1893. Chính phủ Ý, vốn đòi quyền chuẩn y bổ nhiệm, giữ lại sự công nhận chừng một năm rưỡi (quyền exequatur của nhà nước Ý, 1893 đến 1894, như các tiểu sử Sarto kể). Ông sống cùng các em gái. Sau khi đắc cử, ông không cho người thân nào một chỗ ở Vatican, và các chị em gái ở trong những căn phòng giản dị tại Rôma, theo Romanato. Chuyện chiếc đồng hồ rẻ tiền là lời truyền lại.
Khẩu hiệu. Instaurare omnia in Christo lấy từ thư gửi tín hữu Êphêxô, chương 1, câu 10. Bản dịch các nhà thờ Việt Nam đọc ghi: “quy tụ muôn loài trong trời đất dưới quyền một thủ lãnh là Đức Kitô.”
Âm nhạc, Thánh Thể, giáo lý
Thánh nhạc. Tự sắc Tra le sollecitudini đề ngày 22 tháng Mười Một năm 1903, lễ thánh Cêcilia. Ý mà chương nói, rằng tín hữu tham dự tích cực vào phụng vụ là nguồn mạch đầu tiên và không thể thiếu của tinh thần Kitô hữu đích thực, nằm ở phần mở đầu văn kiện. Còn câu nổi tiếng rằng đừng chỉ cầu nguyện trong Thánh lễ mà hãy cầu nguyện bằng Thánh lễ, thường được gán cho Piô X, nhưng không có trong văn kiện của ngài. Bình ca và nhạc của Palestrina là hai mẫu mực văn kiện nêu ra. Các đan sĩ ở Solesmes, như dom Joseph Pothier và dom André Mocquereau, đã khôi phục bình ca, và ấn bản Vaticanô của các sách thánh ca ra đời năm 1908.
Rước lễ. Sắc lệnh Sacra Tridentina Synodus ngày 20 tháng Chạp năm 1905 nói về việc rước lễ thường xuyên. Bối cảnh phái Jansen xem ở chương 115. Công đồng Latêranô IV năm 1215 (điều 21) buộc rước lễ ít nhất mỗi năm một lần. Sắc lệnh Quam singulari ngày 8 tháng Tám năm 1910 cho trẻ em rước lễ lần đầu khi đến tuổi biết điều. Trước năm 1910, trẻ thường chờ đến mười, mười hai, hay mười bốn tuổi. Lời Đức Giêsu mà ngài đáp lại các giám mục nằm trong Tin Mừng Máccô, chương 10, câu 14. Bản dịch các nhà thờ Việt Nam đọc ghi: “Cứ để trẻ em đến với Thầy, đừng ngăn cấm chúng, vì Nước Thiên Chúa thuộc về những ai giống như chúng.”
Giáo lý và Giáo luật. Thông điệp Acerbo nimis năm 1905 buộc các giáo xứ dạy giáo lý vào ngày Chúa nhật. Cuốn Giáo lý Piô X ra đời năm 1912. Bộ Giáo luật được khởi công năm 1904 và ban hành ngày 27 tháng Năm năm 1917 dưới thời Bênêđictô XV. Những việc khác trong triều ngài gồm cải tổ Giáo triều (Sapienti consilio, 1908), sửa sách Kinh Nhật tụng (Divino afflatu, 1911) và lập Viện Kinh Thánh Giáo hoàng năm 1909.
Nước Pháp năm 1905
Trước năm 1905. Luật về các hội năm 1901 và luật năm 1904 cấm các dòng tu dạy học, và hàng chục ngàn tu sĩ phải ra nước ngoài. Năm 1904, nước Pháp cắt quan hệ ngoại giao với Tòa Thánh.
Luật ngày 9 tháng Chạp năm 1905. Aristide Briand là người báo cáo dự luật trước quốc hội. Luật chấm dứt Hiệp ước năm 1801, mà chương 121 kể. Điều một hứa bảo đảm tự do tín ngưỡng, điều hai nói nền Cộng hòa không công nhận cũng không trả tiền cho tôn giáo nào.
Phản ứng của Piô X. Ngài kết án đạo luật trong thông điệp Vehementer nos (tháng Hai năm 1906), và trong Gravissimo officii (tháng Tám năm 1906) cấm lập các hội thờ phượng. Năm 1906, việc kiểm kê tài sản nhà thờ gây ra những cuộc xô xát, và ở Boeschepe có một người bị bắn chết. Năm 1924, Piô XI chấp nhận các hiệp hội giáo phận trong thông điệp Maximam gravissimamque.
Một Hội Thánh tự do hơn. Nhận định rằng sau đó Hội Thánh Pháp được tự do hơn là nhận định của nhiều sử gia. Câu về những phong trào, nhà thần học và vị thánh mọc lên từ Hội Thánh nghèo ấy là lời của người kể.
Phong trào Duy tân
Loisy và Tyrrell. Loisy bị cất chức ở Học viện Công giáo năm 1893. Câu nói rằng Đức Giêsu loan báo Nước Thiên Chúa và điều đến lại là Hội Thánh lấy từ sách L’Évangile et l’Église (Tin Mừng và Hội Thánh, 1902) của ông. Loisy bị rút phép thông công năm 1908. Tyrrell gốc Ireland, bị đuổi khỏi Dòng Tên năm 1906, và khi mất năm 1909 được chôn trong nghĩa trang Anh giáo ở Storrington.
Các văn kiện. Sắc lệnh Lamentabili tháng Bảy năm 1907 kết án sáu mươi lăm mệnh đề. Thông điệp Pascendi ngày 8 tháng Chín năm 1907 gọi chủ nghĩa Duy tân là tổng hợp của mọi lạc giáo, và chương diễn đạt điều ấy bằng lời của chính mình. Năm 1910, tự sắc Sacrorum antistitum đặt ra lời thề chống chủ nghĩa Duy tân. Lời thề được bỏ năm 1967.
Benigni và Hội Piô. Mạng lưới của Benigni mang tên Sodalitium Pianum (Hội Piô), người Pháp gọi là La Sapinière. Bênêđictô XV giải tán nó năm 1921. Piô X biết đến đâu và tán thành đến mức nào thì các sử gia vẫn còn bàn, và hồ sơ phong thánh cũng đã xét kỹ vấn đề này.
Lagrange. Ông lập Trường Kinh Thánh ở Giêrusalem năm 1890, gần Cổng Đamát. Năm 1912, bản chú giải sách Sáng Thế của ông bị thu hồi.
Roncalli. Năm 1914, cha Roncalli bị Thánh bộ Công nghị nghi ngờ. Người ta kể rằng nhiều năm sau, khi làm giáo hoàng, chính ông đọc hồ sơ của mình và ghi lên đó rằng ông chưa bao giờ theo Duy tân. Chương viết “hơn bốn mươi năm sau” vì ông làm giáo hoàng năm 1958.
Divino afflante Spiritu. Thông điệp năm 1943 được kể ở chương 117. Nhận định rằng cuộc khủng hoảng làm việc nghiên cứu Kinh Thánh của người Công giáo chậm đi năm mươi năm là đánh giá chung của nhiều sử gia, và cũng là lời của người kể.
Trái tim tan vỡ
Năm 1914. Ngày 2 tháng Tám, Piô X ra lời kêu gọi Dum Europa. Chuyện ngài nói về cuộc chiến lớn đang đến (il guerrone) và chuyện ngài đáp sứ thần nước Áo rằng ngài chỉ chúc lành cho hòa bình là những lời truyền lại. Chương ghi “người ta kể” và “có lời kể”, như thế là đúng mức.
Ngày mất. Ngài mất ngày 20 tháng Tám năm 1914, thọ bảy mươi chín tuổi. Lời trong di chúc rằng ngài sinh ra nghèo, sống nghèo và muốn chết nghèo là có thật.
Phong thánh. Ngài được phong chân phước năm 1951 và phong thánh ngày 29 tháng Năm năm 1954, là vị giáo hoàng đầu tiên lên hàng thánh sau Piô V, người mất năm 1572 và được phong thánh năm 1712. Lễ nhớ ngài theo lịch phụng vụ hiện nay là ngày 21 tháng Tám (trước năm 1969 là ngày 3 tháng Chín). Thi hài ngài nằm trong Đền thờ Thánh Phêrô, trong một hòm kính.
Đoạn cuối. Đoạn nói về người Công giáo lớn tuổi ở Việt Nam và nhiều nơi khác nhớ ngài qua cuốn giáo lý và ngày rước lễ lần đầu là lời của người kể.
Những người trong chương
Piô X (Giuseppe Sarto) là giáo hoàng, thánh.
Mariano Rampolla là hồng y, quốc vụ khanh.
Jan Puzyna là hồng y, tổng giám mục Kraków.
Franz Joseph là hoàng đế Áo.
Lêô XIII, Bênêđictô XV, Piô XII và Gioan XXIII là các giáo hoàng.
Alfred Loisy là linh mục, học giả Kinh Thánh.
George Tyrrell là linh mục, từng ở Dòng Tên.
Umberto Benigni là đức ông.
Marie-Joseph Lagrange là tu sĩ Đa Minh, Tôi tớ Thiên Chúa.
Angelo Roncalli về sau là Gioan XXIII.
Những nơi trong chương
Rôma, với Nhà nguyện Sistina. Kraków. Riese, Castelfranco, Tombolo và Salzano ở vùng Veneto. Mantova. Venezia. Solesmes. Nước Pháp. Giêrusalem. Bergamo. Sarajevo.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc sắc lệnh Quam singulari năm 1910, sắc lệnh cho trẻ em rước lễ lần đầu từ khoảng bảy tuổi. Văn bản ngắn, và gần như mọi người Công giáo hôm nay đều mang dấu ấn của nó. Rồi đọc phần mở đầu của Tra le sollecitudini. Cả hai có trên trang vatican.va.
Tiểu sử Pio X của Gianpaolo Romanato (2014) và cuốn Intégrisme et catholicisme intégral của Émile Poulat (1969) dành cho ai muốn tìm hiểu sâu hơn, đều không có bản tiếng Việt. Kinh Thánh bản Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ có trên trang ktcgkpv.org.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 115 (Port-Royal và việc rước lễ), chương 117 (Thời Khai Sáng và Kinh Thánh), chương 121 (Napoléon và Đức Piô VII), chương 134 (Đức Lêô XIII), chương 141 (giữa hai cuộc thế chiến) và chương 146 (Gioan XXIII).