Tư liệu chương 14
Kiểm chứng chương 14: Lá thư gửi tín hữu Thêxalônica
Chương 14 kể Phaolô lần đầu đặt chân sang châu Âu, rồi viết lá thư đầu tiên cho một cộng đoàn ở đó. Đọc xong, bạn có thể tự hỏi: sao biết lá thư này là trang cổ nhất của Tân Ước, bà Lyđia buôn vải tía có thật không, và một chữ Hy Lạp hiếm thì liên quan gì đến cái xẻng của nhà khảo cổ. Có hai nguồn kể câu chuyện. Sách Công vụ Tông đồ (chương 15 đến 17) kể chuyện đường đi. Hai lá thư gửi Thêxalônica cho ta nghe chính giọng Phaolô. Những trang này chỉ cho bạn từng đoạn, và nói những điều các nhà nghiên cứu còn bàn.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “1 Tx 4,13” nghĩa là thư thứ nhất gửi tín hữu Thêxalônica, chương 4, câu 13.
Trang đầu tiên của Tân Ước
Chương nói lá thư thứ nhất gửi Thêxalônica “rất có thể là trang đầu tiên của Tân Ước được viết ra”. Phần đông các nhà nghiên cứu đồng ý. Họ đặt lá thư vào khoảng năm 50 hoặc 51, viết ở Côrintô, cách Thêxalônica chừng ba trăm cây số theo đường chim bay. Chữ “rất có thể” là cần, vì một số người cho rằng thư Galát còn sớm hơn. Dù thế nào, lá thư cũng viết khoảng hai mươi năm sau cái chết của Đức Giêsu, rất lâu trước bốn sách Tin Mừng. Tin Mừng Máccô, sớm nhất trong bốn sách, thường được định vào khoảng năm 65 đến 70.
Chương nói đọc to lá thư mất chừng mười lăm phút. Đây là ước tính hợp lý từ độ dài thư, khoảng một ngàn rưỡi chữ Hy Lạp. Cảnh Phaolô đọc cho một người bạn chép, rồi cuối thư tự tay thêm mấy dòng chào, là cách làm quen thuộc của ông. Bạn sẽ thấy chương 16 nhắc lại điều này ở thư Galát.
Phaolô và Barnaba chia tay
Cuộc bất đồng về Gioan Máccô kể ở Cv 15,36-41. Thánh Luca không giấu chuyện: sự bất đồng dữ dội đến nỗi hai ông phải chia tay nhau (Cv 15,39). Barnaba đem Máccô đi đảo Síp, Phaolô chọn Sila. Chương kể lại đúng như vậy, và thêm lời nhận xét rằng Tin Mừng đi theo hai ngả từ một cuộc chia tay. Đó là lời người kể, không phải lời của Luca.
Sila còn mang tên Latinh là Silvanô. Với tên Silvanô, ông đứng cạnh Phaolô và Timôthê ngay câu đầu thư gửi Thêxalônica (1 Tx 1,1). Các nhà nghiên cứu thường coi Sila và Silvanô là một người. Ông là một trong những người có vai vế giữa anh em ở Giêrusalem (Cv 15,22), và cũng là công dân Rôma như Phaolô (Cv 16,37).
Timôthê
Phaolô gặp Timôthê ở Lýtra. Sách Công vụ tả ông là con của một bà mẹ Do Thái đã theo đạo và một người cha Hy Lạp, được anh em ở Lýtra và Icôniô khen (Cv 16,1-3). Tên bà mẹ là Êunikê và bà ngoại là Lôít, có ở thư thứ hai gửi Timôthê (2 Tm 1,5).
Chi tiết khiến người đọc ngạc nhiên nằm ở Cv 16,3: Phaolô cho Timôthê chịu cắt bì vì những người Do Thái trong vùng ai cũng biết cha anh là người Hy Lạp. Nhiều học giả giải thích thế này. Mẹ Timôthê là người Do Thái, nên theo tục Do Thái, anh được coi là người Do Thái, và để anh không cắt bì thì mọi cánh cửa hội đường sẽ đóng lại với cả đoàn. Titô thì khác. Titô là người Hy Lạp, cha mẹ đều không phải Do Thái, và Phaolô nhất định không cho ông cắt bì (Gl 2,3, chương 13 đã nói).
Chương gọi Timôthê là người con tinh thần thân thiết nhất của Phaolô. Điều ấy dựa vào chính những gì Phaolô viết về ông. Trong thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô, Phaolô gọi Timôthê là “đứa con yêu dấu và trung tín của tôi trong Chúa” (1 Cr 4,17). Chương 18 kể nhiều hơn về ông.
Thị kiến ở Trôa
Việc Thánh Thần đóng các đường hướng, đoàn xuống Trôa, và thị kiến người Makêđônia nài xin “Xin sang Makêđônia giúp chúng tôi” đều ở Cv 16,6-10. Chương nói Trôa là thị trấn cảng bên bờ biển Êgiê, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ. Chương cũng nói Makêđônia ở bên kia biển và đó là châu Âu. Điều này đúng về địa lý.
Từ Cv 16,10, sách Công vụ đổi từ ngôi “họ” sang ngôi “chúng tôi”: “Lập tức chúng tôi tìm cách sang Makêđônia.” Chương viết rằng theo truyền thống, chính Luca, tác giả sách, đã nhập đoàn tại Trôa. Phaolô về sau gọi ông là Luca, thầy thuốc thân yêu (Cl 4,14). Đây là cách hiểu truyền thống và nhiều người vẫn giữ. Bạn nên biết có những học giả nghĩ các đoạn “chúng tôi” có thể lấy từ nhật ký của một người đồng hành khác, hoặc chỉ là một lối kể chuyện thông dụng của văn chương thời ấy.
Chuyến vượt biển được kể ở Cv 16,11: tàu chạy thẳng đến đảo Samôtrakê, hôm sau đến Nêapôli, hải cảng của Philípphê. Chương nói nhiều năm sau, đi ngược chiều, Phaolô mất năm ngày. Đó là Cv 20,6.
Philípphê và bà Lyđia
Ngày Sabát, các lữ khách ra bờ sông ngoài cổng thành, nơi người Do Thái tụ họp cầu nguyện. Ở đó bà Lyđia, người thành Thyatira buôn vải tía, nghe Phaolô. Thánh Luca viết Chúa đã mở lòng bà, bà và cả nhà chịu phép rửa, rồi bà nài các lữ khách về ở nhà mình (Cv 16,13-15).
Vải tía là vải nhuộm màu tím đỏ, rất đắt. Thyatira, quê bà (nay là Akhisar ở Thổ Nhĩ Kỳ), nổi tiếng nghề nhuộm, và các nhà khảo cổ còn tìm thấy những bia đá nhắc đến một hội thợ nhuộm ở thành này. Điều này khớp với chương nói về quê và nghề của bà.
Chương nói người Kitô hữu đầu tiên ở châu Âu được Kinh Thánh nêu tên là một người phụ nữ buôn vải. Chương viết đúng với những gì Kinh Thánh ghi: bà là người đầu tiên ở châu Âu mà Luca nêu tên.
Philípphê là thuộc địa Rôma có thật. Chương kể vua Philíp xứ Makêđônia, cha của Alexanđê Đại Đế, chiếm thị trấn năm 356 trước Công nguyên và đặt tên theo mình. Năm 42 trước Công nguyên, Octavianô và Marcô Antôniô thắng Brutus và Cassius, những kẻ giết Caesar, trên đồng bằng ngoài thành, rồi người Rôma đưa cựu binh đến lập nghiệp. Tàn tích của Philípphê được UNESCO ghi vào Di sản Thế giới năm 2016.
Nhà tù lúc nửa đêm
Chuyện cô gái nô lệ có thần bói toán, chủ cô thấy mối lợi tan mất (Cv 16,19), đánh roi, tống vào ngục trong cùng, chân bị cùm, hát thánh ca nửa đêm, động đất, viên cai ngục định tự sát, lời Phaolô kêu ông ta đừng làm hại mình, câu hỏi của viên cai ngục, cả nhà ông chịu phép rửa, và sáng ra Phaolô nói mình là công dân Rôma, đều ở Cv 16,16-40. Phaolô cũng nhắc lại chính chuyện bị sỉ nhục ở Philípphê khi viết cho Thêxalônica (1 Tx 2,2). Sách không ghi tên viên cai ngục.
Lời tố cáo trước các quan tòa, rằng hai người Do Thái này làm xáo trộn thành và truyền bá những tục lệ người Rôma không được phép thực hành, cũng nằm trong đoạn ấy. Đám đông nhập bọn, rồi các quan cho đánh hai ông bằng roi.
Chuyện Phaolô đòi các quan phải đích thân đến đưa hai ông ra cũng ở Cv 16, từ câu 35 trở đi (câu 37 nói rõ ông và Sila là công dân Rôma). Chương nói các quan “hoảng sợ, và hoảng có lý”, vì luật Rôma che chở công dân của mình. Hơn một thế kỷ trước, trong các bài diễn văn chống Verres, Cicero đã nói trói một công dân Rôma là tội ác, đánh đòn là sự xúc phạm, còn giết ông ta thì gần như tệ ngang giết cha mình (Chống Verres, quyển 2, phần 5, đoạn 170). Ở đây chương nhắc ý của Cicero, không trích nguyên văn, và tư liệu này cũng vậy. Chương 1 cũng nhắc về quyền công dân Rôma.
Chương nói từ đây chữ “chúng tôi” biến khỏi sách Công vụ, và chỉ trở lại nhiều năm sau, khi Phaolô đi ngang Philípphê lần nữa. Chuyến đi ngược chiều mất năm ngày ở Cv 20,6 là chỗ ấy.
Ba tuần ở Thêxalônica
Đoàn đi qua Amphípôli và Apôlônia đến Thêxalônica (Cv 17,1). Con đường nối các thành ấy là Via Egnatia, con đường lớn của người Rôma chạy ngang bán đảo Balkan, từ biển Ađria hướng về Byzantium, nay còn từng đoạn lát đá đi được. Sách Công vụ không nhắc tên con đường. Chương thêm vào để người đọc hình dung chuyến đi.
Chương kể vua Cassander lập thành khoảng năm 315 trước Công nguyên và đặt tên theo vợ là Thessalonike, em gái cùng cha khác mẹ của Alexanđê Đại Đế. Ngày nay đó là Thessaloniki, thành phố lớn thứ hai của Hy Lạp.
Ba ngày Sabát ở hội đường, những người tin, đám đông xông vào nhà Giaxon, và lời tố cáo “Những kẻ đã làm đảo lộn thiên hạ nay cũng đến đây rồi” cùng chuyện có một vua khác là Giêsu, là Cv 17,1-9 (lời tố cáo ở các câu 6 và 7). Trong đế quốc Rôma, nói có một vua khác ngoài hoàng đế là tội phản quốc, nên đúng như chương nói, lời ấy rất nguy hiểm. Việc đưa Phaolô và Sila đi ban đêm là Cv 17,10.
Có một điều các nhà nghiên cứu để ý. Công vụ nói Phaolô giảng ba ngày Sabát, khoảng ba tuần. Nhưng trong thư gửi tín hữu Philípphê, ông cảm ơn họ đã gửi giúp ông một hai lần khi ông ở Thêxalônica (Pl 4,16). Giúp hai lần cho thấy ông ở lâu hơn ba tuần. Vì thế chương viết “ba ngày Sabát là ba tuần, dù Phaolô có thể đã ở lâu hơn”.
Sách Công vụ gọi các quan thành Thêxalônica bằng một chữ Hy Lạp hiếm, politarchai. Các học giả từng nghĩ Luca viết nhầm, cho đến khi các nhà khảo cổ tìm thấy hàng chục tấm bia ở Thêxalônica dùng đúng chữ ấy. Một tấm trong số đó nay được giữ ở Bảo tàng Anh. Chuyện nhỏ này cho thấy Luca dùng đúng tên gọi của địa phương.
Tin Timôthê mang về
Phaolô đi qua Bêrêa, Athêna, rồi đến Côrintô (Cv 17,10 đến 18,1). Ông muốn quay lại Thêxalônica mà không được, và cuối cùng sai Timôthê đi: 1 Tx 2,17 đến 3,5. Ông viết mình muốn trở lại không chỉ một lần mà hai lần, nhưng Satan đã ngăn cản (1 Tx 2,18). Tin vui Timôthê mang về nằm ở 1 Tx 3,6-8. Nhẹ lòng, Phaolô viết: “Vì giờ đây chúng tôi mới thật sự sống, nếu anh em đứng vững trong Chúa” (1 Tx 3,8). Câu ấy chương trích đúng.
Chuyện cộng đoàn đã lan tiếng khắp Makêđônia, từ bỏ thần tượng để phụng sự Thiên Chúa hằng sống và chân thật, cũng là điều Phaolô viết ngay đầu thư thứ nhất.
“Để anh em khỏi buồn sầu”
- Sự dịu dàng của Phaolô “như bà mẹ ấp ủ con mình”: 1 Tx 2,7.
- Đoạn về những người đã an giấc: 1 Tx 4,13-18. Đây là đoạn chương trích dài ở giữa: ông không muốn anh em không biết về những người đã yên giấc, để khỏi buồn sầu như những người không có hy vọng (1 Tx 4,13). Câu kết đoạn ấy là lời dặn dùng những lời này mà an ủi nhau.
- “Ngày của Chúa đến như kẻ trộm ban đêm”: 1 Tx 5,2. Nhưng con cái ánh sáng không cần sợ kẻ trộm, vì họ tỉnh thức (1 Tx 5,4-6).
- “Anh em hãy luôn vui mừng. Hãy cầu nguyện không ngừng. Hãy tạ ơn trong mọi hoàn cảnh”: 1 Tx 5,16-18.
Nỗi lo của cộng đoàn về những người đã chết được chương kể từ chính câu trả lời của Phaolô. Lá thư không nói những người ấy chết vì sao. Chương viết “có thể vì bệnh, vì tuổi già, cũng có thể vì bị bách hại” chỉ để nói không ai biết. Các câu hỏi chương đặt vào miệng họ, như họ có lỡ mất niềm vui của ngày ấy không, và nhận xét rằng họ khóc thương người chết là cách người kể đặt vào lòng họ nỗi lo mà thư của Phaolô trả lời.
Chương nói hai ngàn năm nay những lời ấy vẫn được đọc trong các tang lễ. Điều này đúng: trong nghi thức an táng Công giáo, 1 Tx 4,13-18 nằm trong số các bài đọc được đề nghị. Đoạn ấy cũng là bài đọc thứ hai của Chúa nhật 32 Thường niên năm A, vào tháng Mười Một, khi Hội Thánh cầu nguyện cho các linh hồn. Chữ Hy Lạp “an giấc” còn để lại cho người Kitô hữu chữ “nghĩa trang”, nghĩa là nơi ngủ.
Thư thứ hai và những người bỏ việc
Tin đồn rằng ngày của Chúa đã đến, có thể cả một lá thư giả mượn tên Phaolô, là 2 Tx 2,1-2. Gương làm việc của Phaolô và quy tắc “Ai không muốn làm việc thì cũng đừng ăn” là 2 Tx 3,6-15. Thư thứ nhất đã kể ông làm việc cả đêm lẫn ngày để khỏi làm gánh nặng cho ai (1 Tx 2,9). Nghề may lều của ông có ở Cv 18,3.
Chương nói miền Kilikia, quê Phaolô, đã cho mượn tên để đặt cho chữ cilicium, một thứ vải thô dệt bằng lông dê dùng làm lều. Việc chữ ấy do tên miền Kilikia mà ra là điều thường được nhắc. Còn câu “Có lẽ đó là thứ vải ông khâu” là chương đoán.
Quy tắc về việc làm đã có một đời sống dài. Thuyền trưởng John Smith dùng nó làm luật cho thuộc địa Jamestown đang đói năm 1609, và hiến pháp năm 1936 của Liên Xô nhắc lại nó như một nguyên tắc quốc gia. Cả hai chuyện đều là chuyện có thật trong lịch sử.
Chương nói rõ chuyện tác giả: Hội Thánh đón nhận thư thứ hai như thư của Phaolô, nhưng một số học giả ngày nay nghĩ có thể do một môn đệ của ông viết. Lý do họ đưa ra là cách nói về ngày Chúa đến trong thư thứ hai khác khá nhiều so với thư thứ nhất. Người khác cho rằng chính Phaolô viết cả hai, khi tình hình đã đổi. Vấn đề còn bỏ ngỏ.
Hình ảnh Phaolô ban đêm ngồi khâu vải bạt dưới ánh đèn dầu là cách người kể hình dung chuyện “làm việc cả đêm lẫn ngày”. Sách chỉ nói ông làm việc, không tả cảnh khâu vải dưới đèn.
Ba ơn trong những câu đầu
Ở câu thứ ba của thư thứ nhất, Phaolô đã nêu ba ơn mà ông luôn nêu cùng nhau: việc làm do lòng tin, công lao do lòng mến, và sự kiên nhẫn do lòng cậy trông nơi Đức Giêsu Kitô, Chúa chúng ta (1 Tx 1,3). Điều này chắc chắn, vì chữ nằm ngay trong thư. Chương cuối nói hai lá thư là thư của một người cha gửi cho đám con xa nhà. Đó là cách người kể tóm lại, không phải điều sách nào viết.
Những người trong chương
Sila (còn gọi là Silvanô) thuộc cộng đoàn Giêrusalem, cũng là công dân Rôma (Cv 16,37). Tên ông đứng cùng tên Phaolô và Timôthê ở đầu cả hai thư gửi Thêxalônica.
Timôthê, người Lýtra (chương 18 kể).
Bà Lyđia, người Thyatira, buôn vải tía ở Philípphê.
Viên cai ngục ở Philípphê, sách Công vụ không ghi tên.
Giaxon, chủ nhà ở Thêxalônica nơi các lữ khách trọ.
Những nơi trong chương
Trôa (Alexandria Troas), thành cảng bên biển Êgiê ở Thổ Nhĩ Kỳ. Philípphê, gần thành phố Kavala ở miền bắc Hy Lạp. Thêxalônica, nay là Thessaloniki, thành phố lớn thứ hai của Hy Lạp. Bêrêa (nay là Veria) và Athêna. Côrintô, nơi lá thư được viết.
Đọc thêm
Thư thứ nhất gửi tín hữu Thêxalônica chỉ có năm chương, đọc chừng mười lăm phút như chương nói. Sau đó bạn đọc sách Công vụ chương 16 và 17 để thấy câu chuyện phía sau lá thư. Cả hai đều có trên trang ktcgkpv.org.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 13 (Máccô bỏ đoàn), chương 15 (Côrintô), chương 17 (thư gửi tín hữu Philípphê từ nhà tù), chương 18 (Timôthê), và chương 21 (bà Lyđia và những người phụ nữ).