Bỏ qua, tới nội dung
Khoảng năm 49–51 · Philípphê, Thêxalônica, Côrintô

Chương 14

Lá thư gửi tín hữu Thêxalônica: những dòng chữ đầu tiên của Tân Ước và niềm hy vọng phục sinh

Khoảng năm 49–51 · Philípphê, Thêxalônica, Côrintô

Giáo hoàng PhêrôHoàng đế Claudiô

Vào khoảng năm 50, tại thành phố cảng Côrintô bên đất Hy Lạp, Thánh Phaolô đọc cho một người bạn đồng hành chép một bức thư.

Năm ấy, nơi ấy

Khoảng năm 49–51

  1. Antiôkhia
  2. Trôa
  3. Philípphê
  4. Thêxalônica
  5. Côrintô
Phaolô, Sila và Timôthê sang châu Âu từ Trôa, đi qua Philípphê, Thêxalônica, Bêrêa, Athêna, rồi dừng ở Côrintô. Nét đứt chỉ hướng đi.
Bắt đầu đọc

Chương 14

Khoảng năm 49–51 · Philípphê, Thêxalônica, Côrintô

Nơi chốn
Antiôkhia, Trôa, Philípphê, Thêxalônica, Côrintô
Giáo hoàng
Phêrô
Hoàng đế Rôma
Claudiô

Vào khoảng năm 50, tại thành phố cảng Côrintô bên đất Hy Lạp, Thánh Phaolô đọc cho một người bạn đồng hành chép một bức thư. Thời cổ đại, người ta thường viết thư theo cách như vậy: vị Tông đồ đọc từng câu, người thư ký nắn nót chép lên giấy cói, rồi đến mấy dòng cuối, chính ông mới cầm bút viết lời chào thăm làm dấu chứng thực. Bức thư ấy được gửi về cho một giáo đoàn còn rất non trẻ tại thành Thêxalônica, cách Côrintô chừng ba trăm cây số về phía bắc theo đường chim bay. Mới vài tháng trước, chính Phaolô đã phải lén rời thành phố ấy giữa đêm để lánh nạn.

Bức thư này khá ngắn gọn; nếu đem ra đọc lớn tiếng giữa buổi họp mặt của cộng đoàn, người ta chỉ mất chừng mười lăm phút là xong. Vậy mà rất có thể những dòng chữ mộc mạc, tràn đầy tình phụ tử ấy chính là trang văn bản đầu tiên của toàn bộ bộ Kinh Thánh Tân Ước được viết thành chữ, ra đời chỉ khoảng hai mươi năm sau ngày Chúa Giêsu chịu chết và sống lại. Nó còn có trước cả bốn sách Tin Mừng: cuốn cổ nhất là Tin Mừng theo Thánh Máccô cũng phải đợi đến khoảng năm 65–70 mới được biên soạn.

Câu chuyện dẫn tới bức thư ấy bắt đầu từ cuộc hành trình truyền giáo thứ hai của Thánh Phaolô.

Bước chân vượt biển sang châu Âu

Sau khi Công đồng Giêrusalem khép lại trong bầu khí hiệp thông êm đẹp, Phaolô rủ người bạn đồng hành cũ là Barnaba cùng lên đường đi thăm lại các giáo đoàn mà hai anh em đã dày công gây dựng trong chuyến truyền giáo đầu tiên. Ông Barnaba vui vẻ nhận lời ngay, nhưng ngỏ ý muốn đưa người em họ của mình là Gioan Máccô cùng đi theo một lần nữa. Nghe vậy, Phaolô nhất định không chịu: theo ông, một người từng bỏ cuộc giữa đường ở Pamphylia trong chuyến trước thì không nên mang theo vào một hành trình gian khổ như thế này.

Thánh sử Luca kể lại chuyện ấy rất thẳng thắn, không né tránh hay tô hồng: hai vị thánh tranh luận gay gắt đến mức đành chia tay mỗi người một ngả. Ông Barnaba đưa người em họ Máccô xuống tàu vượt biển trở về quê hương đảo Síp; còn Phaolô thì chọn ông Sila làm người bạn đồng hành mới, rồi cả hai đi bộ băng qua hai miền Xyri và Kilikia để tiến vào vùng Tiểu Á.

Phaolô và Barnaba “bất đồng dữ dội, đến nỗi phải chia tay nhau”
Phaolô và Barnaba “bất đồng dữ dội, đến nỗi phải chia tay nhau”

Các thánh cũng có lúc bất đồng, và Kinh Thánh ghi lại điều ấy trung thực. Thế nhưng, dưới bàn tay quan phòng của Thiên Chúa, từ một cuộc chia tay đáng tiếc, công cuộc loan báo Tin Mừng lại được nhân đôi thành hai mũi tiến về hai hướng.

Ông Sila là một nhân vật có uy tín lớn trong cộng đoàn mẹ Giêrusalem. Ông còn mang tên Latinh là Silvanô, và dưới cái tên thân thuộc ấy, ông sẽ đứng tên chung với Phaolô và Timôthê ngay ở dòng mở đầu bức thư gửi tín hữu Thêxalônica. Đi qua từng thị trấn, hai vị Tông đồ trao tận tay các tín hữu bản nghị quyết của Công đồng Giêrusalem, giúp các giáo đoàn địa phương ngày càng thêm vững mạnh trong đức tin.

Tới thành Lýtra, nơi Phaolô từng bị ném đá suýt chết trong chuyến trước, ông gặp lại chàng thanh niên Timôthê. Mẹ của anh là một phụ nữ Do Thái có lòng tin sốt sắng, còn cha anh là một người Hy Lạp ngoại giáo. Thấy anh em ở Lýtra và Icôniô ai cũng khen đức hạnh của anh, Phaolô quyết định nhận anh đi theo phụ giúp mình.

Ngay sau đó, Thánh Luca ghi lại một chi tiết khá bất ngờ: trước khi lên đường, chính Phaolô đã đưa Timôthê đi chịu phép cắt bì, bởi lẽ người Do Thái trong vùng ai cũng biết cha của anh là người Hy Lạp. Các học giả Kinh Thánh giải thích hành động này như sau: vì mẹ của Timôthê là người Do Thái, nên chiếu theo luật truyền thống, cộng đồng Do Thái đương nhiên coi anh là người Do Thái; một thanh niên Do Thái mà chưa chịu cắt bì sẽ bị coi là kẻ bội giáo ô uế, khiến cánh cửa của mọi hội đường sẽ đóng sầm lại trước mặt cả đoàn truyền giáo. Trường hợp của Titô trước đây thì hoàn toàn khác: cả cha lẫn mẹ của Titô đều là người Hy Lạp ngoại giáo, nên Phaolô đã kiên quyết không để bất kỳ ai ép buộc Titô phải chịu cắt bì, vì đó là vấn đề nguyên tắc đức tin. Còn đối với Timôthê, Phaolô sẵn sàng nhún nhường một bước trong chuyện tập tục để mở lối dễ dàng tiếp cận đồng bào Do Thái của mình. Kể từ ngày ấy, Timôthê đã trở thành người con tinh thần thân thiết, gắn bó và trung tín nhất trong suốt cuộc đời của Thánh Phaolô.

Ba thầy trò dự định tiến sâu vào rao giảng tại các tỉnh sầm uất của miền Tiểu Á. Thế nhưng kỳ lạ thay, hễ các ông định rẽ sang hướng nào thì Chúa Thánh Thần lại ngăn cản không cho đi hướng ấy. Cứ thế, từng bước chân của các ông được Thần Khí dẫn thẳng ra tới Trôa, một thành phố cảng sầm uất nằm bên bờ biển Êgiê nhìn sang phía tây. Đêm hôm ấy tại Trôa, Phaolô đã nhìn thấy một thị kiến nhiệm mầu: một người đàn ông xứ Makêđônia đứng sừng sững trước mặt ông, tha thiết van nài:

Thị kiến ở Trôa: “Xin ông sang Makêđônia giúp chúng tôi!”
Thị kiến ở Trôa: “Xin ông sang Makêđônia giúp chúng tôi!”

“Xin ông sang Makêđônia mà cứu giúp chúng tôi!”

Makêđônia nằm ở phía bên kia bờ biển. Đó chính là lục địa châu Âu.

Nhận ra tiếng gọi của Thiên Chúa, các ông lập tức tìm tàu ra khơi. Và ngay tại bến Trôa, lời kể của sách Công vụ Tông đồ bỗng chuyển từ ngôi thứ ba “họ” sang ngôi thứ nhất “chúng tôi”: “Lập tức chúng tôi tìm cách qua miền Makêđônia”. Truyền thống Hội Thánh từ xưa tin rằng chính tại bến cảng này, Thánh sử Luca, tác giả sách Công vụ, vị “thầy thuốc thân yêu” của Phaolô, đã nhập đoàn và từ đây kể lại những gì chính mắt ngài chứng kiến. Dù vậy, một số học giả hiện đại cho rằng những đoạn dùng chữ “chúng tôi” có thể được trích từ nhật ký của một người bạn đồng hành, hoặc chỉ là một thủ pháp văn chương cổ đại.

Chuyến vượt biển đầu tiên đưa Tin Mừng sang châu Âu thuận buồm xuôi gió: con tàu chạy một mạch tới đảo Samôtrakê, và ngay ngày hôm sau đã cập bến cảng Nêapôli, cửa ngõ dẫn vào thành Philípphê. Nhiều năm sau, cũng hải trình ấy mà đi chiều ngược lại, tàu của Phaolô phải lênh đênh mất năm ngày mới tới nơi.

Từ Trôa, đoàn xuống tàu ngay, vượt biển Aegean sang Makêđônia, tức là sang châu Âu; Luca nhập đoàn
Từ Trôa, đoàn xuống tàu ngay, vượt biển Aegean sang Makêđônia, tức là sang châu Âu; Luca nhập đoàn

Thành Philípphê và người tín hữu đầu tiên của châu Âu

Thành phố châu Âu đầu tiên đón bước chân của đoàn truyền giáo là Philípphê, nằm gần thị trấn Kavala ở miền bắc nước Hy Lạp ngày nay. Vào năm 356 trước Công nguyên, vua Philíp II xứ Makêđônia, thân phụ của Alexanđê Đại Đế, đã đánh chiếm thị trấn này và lấy chính tên mình đặt cho thành phố.

Đến năm 42 trước Công nguyên, trên cánh đồng ngoài cổng thành Philípphê đã diễn ra một trận huyết chiến đổi vận mệnh lịch sử: Octavianô, người sau này trở thành Hoàng đế Augustô, cùng tướng Marcô Antôniô đã đánh tan liên quân của Brutus và Cassius, những kẻ từng cầm đầu vụ ám sát Julius Caesar. Sau chiến thắng ấy, Rôma đưa nhiều cựu binh lê dương đến đây cấp đất lập nghiệp, biến Philípphê thành một “thuộc địa Rôma” tự trị, đầy niềm kiêu hãnh đế quốc. Phế tích thành Philípphê được UNESCO ghi danh là Di sản Thế giới năm 2016.

Có lẽ số lượng người Do Thái sinh sống tại thành phố lính tráng này quá ít ỏi, không đủ túc số mười người đàn ông trưởng thành để có thể lập nên một ngôi hội đường theo đúng luật định. Vì thế, đến ngày lễ Sabát, bốn thầy trò rảo bước ra bên ngoài cổng thành, men theo bờ sông tìm đến nơi bà con người Do Thái thường tụ họp cầu nguyện ngoài trời, rồi ngồi xuống thân mật trò chuyện với mấy người phụ nữ đang có mặt tại đó.

Trong số những người phụ nữ ấy có một bà tên là Lyđia, buôn vải điều, thứ vải nhuộm đỏ tía rất đắt mà thời xưa chỉ giới quý tộc mới mua nổi. Quê gốc của bà ở thành Thyatira bên miền Tiểu Á, một thị trấn nổi tiếng về nghề dệt nhuộm, và các tấm bia đá cổ khai quật được tại đây vẫn còn khắc tên phường thợ nhuộm địa phương. Bà Lyđia là một người dân ngoại thuộc nhóm “những người kính sợ Thiên Chúa”, và bà chăm chú nghe vị Tông đồ giảng. Thánh Luca ghi lại khoảnh khắc ấy bằng một câu thật ấm áp: “Chúa đã mở lòng bà, khiến bà lưu tâm đến những lời ông Phaolô nói”. Bà cùng cả nhà xin chịu phép Rửa, rồi tha thiết nài đoàn truyền giáo:

Bên bờ sông ngoài cổng thành Philípphê, bà Lyđia buôn vải điều nghe Phaolô nói
Bên bờ sông ngoài cổng thành Philípphê, bà Lyđia buôn vải điều nghe Phaolô nói

“Nếu các ông coi tôi là người đã trung thành với Chúa, thì xin mời các ông về nhà tôi mà ở!”

Thật kỳ diệu: người Kitô hữu đầu tiên trên toàn cõi lục địa châu Âu được Kinh Thánh trân trọng ghi danh lại không phải là một bậc triết gia uyên bác hay một viên tướng lĩnh lẫy lừng, mà là một người phụ nữ buôn vải có trái tim nhân hậu và tấm lòng rộng mở bên bờ sông.

Khúc Thánh ca giữa ngục tối lúc nửa đêm

Thế nhưng, những ngày bình yên tại Philípphê chẳng kéo dài được bao lâu. Mỗi lần các thầy trò đi ra nơi cầu nguyện bên bờ sông, lại có một cô gái nô lệ bị quỷ bói toán ám cứ lẽo đẽo đi theo sau lưng mà la lối ầm ĩ. Nhờ tài đoán vận mệnh kỳ lạ của cô gái này, mấy ông chủ nô đã thu về được những món tiền lời kếch xù. Sự việc quấy rầy ấy cứ lặp đi lặp lại suốt nhiều ngày liền; cuối cùng, cảm thấy chạnh lòng thương hại thân phận cô gái, Phaolô quay người lại, nhân danh Đức Giêsu Kitô truyền lệnh cho quỷ dữ phải xuất khỏi người cô, và ngay lập tức cô trở lại hoàn toàn tỉnh táo.

Nhìn thấy nguồn lợi nhuận béo bở bỗng chốc tan thành mây khói, mấy ông chủ nô nổi trận lôi đình, liền túm lấy Phaolô và Sila lôi xềnh xệch ra giữa quảng trường để nộp cho các quan tòa địa phương. Họ rất khôn khéo không hề đả động gì đến chuyện bị mất tiền, mà chụp ngay lên đầu hai vị Tông đồ một tội danh chính trị nguy hiểm: “Hai tên này là người Do Thái, đang gây rối loạn cả thành phố chúng ta! Chúng rao giảng những tục lệ mà chúng ta là công dân Rôma không được phép đón nhận hay thực hành!”.

Đám đông hiếu kỳ ngoài chợ lập tức hùa theo la ó. Chẳng cần mở phiên tòa xét hỏi điều tra, các quan tòa liền truyền lệnh lột áo hai ông, dùng gậy đánh đòn nhừ tử ngay giữa chốn công cộng, rồi tống vào căn xà lim tối tăm tận trong cùng nhà lao, khóa chặt hai chân các ông vào chiếc cùm gỗ nặng nề.

Thánh Luca kể tiếp một cảnh làm lay động lòng người qua muôn thế hệ: nửa đêm, trong căn xà lim tối mịt và hôi hám, tấm lưng vẫn còn đang rỉ máu sau trận đòn roi, đôi chân vẫn bị kẹp chặt trong cùm gỗ, Phaolô và Sila vẫn cất cao giọng cầu nguyện và hát vang những khúc thánh ca chúc tụng Thiên Chúa, khiến tất cả các tù nhân khác đang nằm quanh đó đều lặng đi mà lắng nghe.

Đúng vào giây phút ấy, một trận động đất dữ dội ập tới làm rung chuyển tận nền móng của nhà lao: toàn bộ các cánh cửa ngục đều bật tung ra, và xiềng xích của tất cả các tù nhân đều tự động tuột rơi xuống đất. Viên cai ngục giật mình choàng tỉnh giấc, nhìn thấy các cửa ngục mở toang hoác thì đinh ninh rằng đám tù nhân đã trốn thoát sạch cả rồi. Quá khiếp sợ vì theo luật Rôma nghiêm khắc, người cai ngục để sổng tù nhân sẽ phải đền mạng thay cho số tù nhân đó, ông liền rút thanh gươm bên hông ra định đâm cổ tự sát. Từ trong bóng tối sâu thẳm, Phaolô vội vã kêu lớn tiếng ngăn lại:

Nửa đêm trong ngục Philípphê: đất rung, cửa ngục bật mở
Nửa đêm trong ngục Philípphê: đất rung, cửa ngục bật mở

“Ông đừng làm hại mình! Chúng tôi vẫn còn ở cả đây!”

Viên cai ngục vội vàng hô người đem đuốc sáng vào, run rẩy chạy tới sấp mình quỳ rạp dưới chân Phaolô và Sila. Ông kính cẩn đưa hai người ra khỏi khu giam giữ và thốt lên câu hỏi quan trọng nhất của cuộc đời mình: “Thưa hai ngài, tôi phải làm gì để được cứu độ?”. Hai ông đáp: “Ông hãy tin vào Chúa Giêsu, thì ông và cả nhà sẽ được cứu độ”.

Ngay trong đêm khuya hôm ấy, sau khi chăm chú lắng nghe lời giảng giải về Tin Mừng, viên cai ngục tự tay lấy nước rửa sạch những vết đòn rỉ máu trên lưng hai vị Tông đồ; rồi ông cùng toàn thể gia đình xin lãnh nhận phép Rửa Tội, đoạn ông cung kính mời hai vị lên nhà trên dọn cơm thết đãi, và cả gia đình tràn ngập niềm hân hoan vì đã tin nhận Thiên Chúa.

Sáng hôm sau trời vừa hửng sáng, các quan tòa sai lính cảnh sát xuống nhà lao truyền lệnh thả hai người ra cho êm chuyện. Đến lúc này, Phaolô mới điềm tĩnh lên tiếng dõng dạc:

“Chúng tôi là công dân Rôma! Chưa qua xét xử gì cả, họ đã dám đánh đòn chúng tôi công khai giữa chợ rồi tống vào ngục. Giờ đây họ lại muốn lén lút đuổi chúng tôi đi cho xong chuyện sao? Không đời nào! Chính bản thân họ phải xuống tận đây mà mời chúng tôi ra!”

Nghe báo hai người tù Do Thái hôm qua lại là công dân Rôma, các quan tòa Philípphê tái mặt. Họ sợ là phải, vì luật Rôma bảo vệ công dân rất nghiêm: hơn một thế kỷ trước, nhà hùng biện Cicêrô từng tuyên bố trước tòa rằng trói một công dân Rôma đã là phạm pháp, đánh đòn người ấy là tội ác, còn giết người ấy thì chẳng khác gì giết cha mẹ mình. Các quan tòa đành đích thân xuống xin lỗi, đưa hai ông ra và nài hai ông rời thành phố.

Phaolô và Sila hiên ngang bước ra, giữ trọn danh dự cho cộng đoàn mới khai sinh. Trước khi đi, hai ông còn ghé nhà bà Lyđia khích lệ anh chị em rồi mới thanh thản lên đường.

Từ khi rời Philípphê, chữ “chúng tôi” tạm biến mất khỏi sách Công vụ: rất có thể Thánh Luca ở lại chăm sóc giáo đoàn non trẻ này nhiều năm, cho đến chuyến truyền giáo thứ ba, khi Phaolô ghé lại, chữ “chúng tôi” mới xuất hiện trở lại.

Ba tuần lễ sóng gió tại Thêxalônica

Rời Philípphê, Phaolô, Sila và Timôthê đi trên con đường lát đá nổi tiếng của Đế quốc Rôma là Via Egnatia, qua Amphípôli và Apôlônia để tới Thêxalônica. Tuyến đường huyết mạch này cắt ngang bán đảo Balkan, nối bờ biển Ađria phía tây với các tỉnh phương đông, và nhiều đoạn đá lát thời ấy nay vẫn còn.

Thêxalônica, ngày nay là thành phố Thessaloniki, đô thị lớn thứ hai của nước Hy Lạp, thời ấy là thủ phủ tỉnh Makêđônia, một thành cảng giàu có nơi đường bộ gặp đường biển. Vua Cassander xây thành phố này vào khoảng năm 315 trước Công nguyên và đặt theo tên người vợ yêu dấu của mình là công chúa Thessalonike, em gái cùng cha khác mẹ của Alexanđê Đại Đế.

Như thường lệ, vừa tới thành phố mới, Phaolô tìm ngay vào hội đường Do Thái. Suốt ba ngày Sabát liền, ông mở Kinh Thánh ra giảng giải, chứng minh rằng theo lời các ngôn sứ, Đấng Mêsia thiết yếu phải chịu đau khổ, chịu chết rồi sống lại từ cõi chết, và Đấng Mêsia ấy không ai khác chính là Đức Giêsu mà ông đang loan báo. Một số người Do Thái tin theo, nhưng đông hơn nhiều là những người Hy Lạp thuộc nhóm “kính sợ Thiên Chúa”, cùng không ít phụ nữ thượng lưu trong thành.

Ba ngày Sabát liền, Phaolô mở Kinh Thánh ở hội đường Thêxalônica, chỉ cho họ thấy Đấng Kitô phải chịu khổ hình rồi sống lại
Ba ngày Sabát liền, Phaolô mở Kinh Thánh ở hội đường Thêxalônica, chỉ cho họ thấy Đấng Kitô phải chịu khổ hình rồi sống lại

Ba ngày Sabát tính ra chỉ vỏn vẹn ba tuần. Thật ra Phaolô có thể đã lưu lại đây lâu hơn một chút, bởi sau này trong thư gửi tín hữu Philípphê, ông có nhắc rằng khi ông đang ở Thêxalônica, anh chị em ở Philípphê đã hai lần gửi quà tiếp tế sang. Ngắn ngủi đến thế, vậy mà một cộng đoàn sống động và nhiệt thành đã kịp hình thành. Và sóng gió bách hại cũng ập tới ngay sau đó.

Vì lòng ghen tức khi thấy ảnh hưởng của mình bị suy giảm, một số người Do Thái bảo thủ đã bỏ tiền thuê mướn đám côn đồ lang thang ngoài phố chợ, kích động gây náo loạn khắp cả thành phố, rồi kéo nhau ùa đến bao vây ngôi nhà của ông Giaxon, nơi Phaolô và các bạn đồng hành đang trọ. Vì không tìm thấy Phaolô và Sila trong nhà, đám đông hung hăng liền túm lấy chủ nhà là ông Giaxon cùng vài anh em tín hữu lôi thẳng ra trước mặt các vị quan đầu thành mà gào thét tố cáo:

Đám đông xông vào nhà Giaxon ở Thêxalônica
Đám đông xông vào nhà Giaxon ở Thêxalônica

“Cái bọn làm loạn khắp thiên hạ nay đã kéo tới đây rồi! Ông Giaxon này lại ngang nhiên chứa chấp chúng trong nhà! Tất cả bọn chúng đều chống lại chiếu chỉ của Hoàng đế Xêda, vì dám tuyên bố rằng có một vị vua khác tên là Giêsu!”

Có một chi tiết khảo cổ thú vị ở đây: Thánh Luca gọi các quan đầu thành Thêxalônica bằng một chữ Hy Lạp rất hiếm là politarchai. Suốt nhiều thế kỷ, giới phê bình ngờ rằng Luca dùng sai chữ, vì không sách cổ nào khác có danh xưng này. Thế nhưng các cuộc khai quật ở Thessaloniki đã tìm thấy hàng chục bia đá khắc rõ đúng chức danh politarchai; một phiến lấy từ cổng vòm Vardar nay đang trưng bày ở Bảo tàng Anh tại London.

Lời vu cáo ấy rất thâm độc: trong Đế quốc Rôma, tôn thờ một “vị vua khác” ngoài hoàng đế là tội phản nghịch. Tuy vậy, các quan thành Thêxalônica xử khá chừng mực: họ không bắt giam ai, chỉ bắt ông Giaxon và các anh em nộp tiền bảo lãnh giữ trật tự rồi thả về.

Ngay đêm ấy, để khỏi liên lụy ông Giaxon và cộng đoàn non trẻ, anh em vội đưa Phaolô và Sila bí mật rời thành phố, xuôi về phía nam.

Đêm ấy, anh em vội đưa Phaolô và Sila ra khỏi Thêxalônica
Đêm ấy, anh em vội đưa Phaolô và Sila ra khỏi Thêxalônica

Phaolô bước đi trên con đường đêm mà lòng nặng trĩu âu lo. Ông buộc phải bỏ lại phía sau một đàn con tinh thần mới chào đời vẻn vẹn vài tuần lễ: nền tảng giáo lý còn chưa kịp học sâu, những người lãnh đạo cộng đoàn chưa kịp đào tạo, lại phải đơn độc sống giữa vòng vây thù địch của những người hàng xóm hung hăng. Dọc theo hành trình xuôi về phương nam qua Bêrêa, ghé qua kinh thành Athêna rồi dừng chân tại Côrintô, tâm trí vị Tông đồ lúc nào cũng đau đáu hướng về Thêxalônica. Sau này ông viết lại rằng đã hơn một lần ông tìm mọi cách quay trở lại thăm viếng họ, nhưng “Satan đã cản đường chúng tôi”, rất có thể nguyên nhân thực tế là do khoản tiền bảo lãnh pháp lý của ông Giaxon vẫn đang còn hiệu lực: nếu Phaolô đột ngột quay trở lại thành phố thì chính ông Giaxon sẽ lập tức gặp đại họa. Cuối cùng, không thể kìm nén nổi nỗi lo âu khắc khoải của người cha, khi đang ở tại thành Athêna, Phaolô đành chấp nhận ở lại một mình và sai người học trò cưng là Timôthê quay ngược lên phía bắc tới Thêxalônica để thăm hỏi và củng cố đức tin cho anh chị em.

Tin vui và nỗi trăn trở Timôthê mang về

Ít lâu sau, khi Phaolô đã di chuyển xuống tới thành Côrintô, chàng thanh niên Timôthê trở về mang theo những tin tức làm vị Tông đồ thở phào nhẹ nhõm: bất chấp mọi cơn bách hại bủa vây tứ phía, cộng đoàn tín hữu tại Thêxalônica vẫn kiên cường đứng vững! Anh chị em vẫn giữ trọn niềm tin son sắt, yêu thương đùm bọc lẫn nhau và luôn nhớ đến Phaolô với tất cả tấm lòng quý mến, hệt như chính ông vẫn ngày đêm nhớ thương họ. Nghe được tin vui ấy, Phaolô xúc động thốt lên trong thư:

Timôthê từ Thêxalônica trở về Côrintô: cộng đoàn vẫn đứng vững, nhưng có người đã chết và họ hoang mang
Timôthê từ Thêxalônica trở về Côrintô: cộng đoàn vẫn đứng vững, nhưng có người đã chết và họ hoang mang

“Giờ đây chúng tôi mới thật sự được sống, vì thấy anh em vẫn đứng vững trong Chúa!”

Gương đức tin của giáo đoàn trẻ ấy còn vang khắp Makêđônia và Akhaia: đi đâu người ta cũng kể chuyện dân Thêxalônica đã đón nhận Lời Chúa giữa bao gian nan với niềm vui của Chúa Thánh Thần, từ bỏ ngẫu tượng để quay về phụng sự Thiên Chúa hằng sống và chân thật, và kiên nhẫn trông đợi Con của Người là Đức Giêsu từ trời ngự đến.

Nhưng bên cạnh tin vui, Timôthê cũng mang về một nỗi hoang mang đau buồn đang đè nặng lòng anh chị em ở đó:

  • Trong những tuần lễ ngắn ngủi giảng dạy ở Thêxalônica, Phaolô đã nói rất nhiều về Ngày Chúa Giêsu trở lại trong vinh quang, tức Ngày Quang Lâm. Đối với những người tân tòng đang ngày ngày chịu đựng sự chèn ép và bắt bớ, ngày Chúa ngự đến giải thoát chính là niềm hy vọng cháy bỏng nhất; họ đinh ninh rằng biến cố trọng đại ấy sẽ xảy ra rất sớm, ngay trong khi họ vẫn còn đang sống trên trần gian này.
  • Thế rồi, trong quãng thời gian Phaolô đi vắng, tại cộng đoàn Thêxalônica có một số tín hữu đã qua đời, có thể vì tuổi già sức yếu, vì bệnh tật, hoặc cũng có thể vì những đòn thù bách hại. Người thân yêu đã nhắm mắt xuôi tay mà Chúa Giêsu vẫn chưa ngự đến trên mây trời. Những người thân nhân ở lại rơi vào tâm trạng hoang mang tột độ: liệu những anh chị em đã chết trước ngày Chúa quang lâm có bị thiệt thòi gì không? Liệu họ có bị mất phần trong ngày hội ngộ vinh hiển của Nước Trời hay không? Thương người đã khuất, lại thêm lo âu, nhiều tín hữu khóc than chẳng khác gì người ngoại giáo không tin vào sự sống đời sau.

“Để anh em khỏi phải đau buồn
như những người không có niềm hy vọng”

Thấu hiểu nỗi day dứt của đàn con, Thánh Phaolô đọc cho thư ký chép Bức thư thứ nhất gửi tín hữu Thêxalônica. Ông mở đầu thật ấm áp: ông nhắc những ngày sống giữa họ, ông chưa hề cậy quyền Tông đồ để đè nặng lên ai, mà trái lại “đã sống thật hiền hậu giữa anh em, chẳng khác nào một người mẹ hiền ấp ủ con thơ vào lòng”. Rồi ông đi thẳng vào câu hỏi đang làm lòng họ trĩu nặng:

“Thưa anh em, về phần những người đã an giấc ngàn thu, chúng tôi không muốn để anh em chẳng hiểu biết gì, hầu anh em khỏi phải đau buồn như những người khác là những kẻ không có niềm hy vọng. Vì nếu chúng ta tin rằng Đức Giêsu đã chết và đã sống lại, thì chúng ta cũng tin rằng những người đã an giấc trong Đức Giêsu cũng sẽ được Thiên Chúa đưa về cùng với Người.”

“Để anh em khỏi buồn phiền như những người không có hy vọng”
“Để anh em khỏi buồn phiền như những người không có hy vọng”

Vị Tông đồ khẳng định người đã qua đời không hề bị thiệt thòi: trái lại, trong ngày Chúa quang lâm, chính những người đã chết trong Đức Kitô sẽ được sống lại trước tiên; sau đó, những ai còn sống sẽ được cất lên cùng họ để đón gặp Chúa trên không trung, “và như thế, chúng ta sẽ được ở cùng Chúa mãi mãi. Vậy anh em hãy lấy những lời này mà an ủi nâng đỡ nhau”.

Hẳn trong buổi họp mặt lắng nghe đọc bức thư của Thánh Phaolô hôm ấy tại Thêxalônica, có những người con vừa mới chôn cất mẹ già, có những người vợ trẻ vừa mới mất chồng. Phaolô không hề cấm cản họ rơi nước mắt: đứng trước sự chia ly của người thân yêu, nước mắt thương tiếc là điều hoàn toàn tự nhiên, ngay cả chính Chúa Giêsu cũng từng bật khóc trước nấm mồ của người bạn thân Ladarô. Vị Tông đồ chỉ ân cần khuyên nhủ họ đừng bao giờ đau buồn tuyệt vọng như những người không có niềm hy vọng phục sinh.

Suốt hai ngàn năm qua, những dòng ủi an ấy vẫn được đọc trong các Thánh lễ an táng, và cũng là bài đọc hai trong Chúa Nhật 32 Thường Niên năm A vào tháng Mười Một, tháng cầu nguyện cho các tín hữu đã qua đời. Ngay cách Phaolô gọi người đã khuất là “những người đã an giấc” cũng để lại dấu ấn đẹp trong ngôn ngữ Kitô giáo: danh từ tiếng Hy Lạp koimeterion, gốc từ của chữ cemetery, tức “nghĩa trang”, trong các ngôn ngữ phương Tây ngày nay, nghĩa đen là “phòng ngủ”, nơi thân xác người tín hữu tạm nằm nghỉ chờ buổi bình minh thức dậy trong ánh sáng Phục Sinh.

Còn về câu hỏi bao giờ thì Chúa mới trở lại? Phaolô khuyên anh em đừng mất công đoán ngày đoán giờ, bởi lẽ “Ngày của Chúa sẽ đến như kẻ trộm ban đêm”. Điều cốt yếu không phải là bấm đốt ngón tay tính ngày tận thế, mà là sống xứng đáng như con cái ánh sáng, tỉnh thức và kiên vững trong đức tin và đức mến.

Cuối thư, vị Tông đồ để lại ba lời dặn ngắn như ba viên ngọc mà người tín hữu nào cũng có thể ghi lòng:

“Anh em hãy luôn luôn vui mừng; hãy cầu nguyện không ngừng; và hãy tạ ơn trong mọi hoàn cảnh, vì đó là thánh ý Thiên Chúa muốn nơi anh em trong Đức Kitô Giêsu.”

Trước khi tự tay ký tên, ông còn dặn một điều quan trọng: “Nhân danh Chúa, tôi truyền cho anh em phải đọc bức thư này cho tất cả mọi người anh em cùng nghe”, nghĩa là ngay từ buổi đầu Hội Thánh, thư các Tông đồ đã được đọc lớn tiếng khi cộng đoàn họp nhau cầu nguyện, mở đường cho phần Phụng vụ Lời Chúa trong Thánh lễ hôm nay.

Chuyện những người bỏ bê công việc làm ăn

Thế nhưng, lòng mong chờ ngày Chúa quang lâm ở Thêxalônica lại kéo theo một rắc rối rất đời thường.

Có một số tín hữu suy diễn lệch lạc rằng: nếu Chúa sắp sửa trở lại ngay ngày mai và thế gian này sắp qua đi rồi, thì còn phải vất vả cày cuốc, làm ăn buôn bán làm gì cho mệt thân! Thế là họ bỏ bê việc mưu sinh, ăn không ngồi rồi, suốt ngày la cà nhà này sang nhà khác ăn bám lòng tốt của anh em khá giả, lại còn tọc mạch chuyện người khác. Tệ hơn, có kẻ phao tin đồn, có khi kèm cả thư mạo danh Phaolô, tuyên bố rằng “Ngày của Chúa đã đến rồi!”, khiến nhiều người hoang mang, mất ăn mất ngủ.

Bức thư thứ hai gửi tín hữu Thêxalônica ra đời để chấn chỉnh tình trạng ấy, giọng nghiêm khắc và dứt khoát hơn hẳn. Hội Thánh đón nhận bức thư này trong quy điển Kinh Thánh như một lá thư chính thức của Thánh Phaolô. Một số học giả hiện đại đặt giả thuyết có thể một môn đệ thân tín đã viết thư này nhân danh thầy mình, nhưng nhiều nhà nghiên cứu khác vẫn tin chính Phaolô đã viết nó chỉ ít tháng sau bức thư thứ nhất, để kịp gỡ những hiểu lầm mới phát sinh. Thư trấn an anh em đừng để lời đồn nào làm mình hoảng loạn: ngày tận thế chưa đến ngay đâu, trước đó còn nhiều biến cố khác.

Để chữa trị tận gốc căn bệnh lười biếng nhân danh lòng đạo đức giả tạo ấy, Phaolô đã nhắc lại tấm gương lao động của chính bản thân mình trong những ngày còn sống tại Thêxalônica. Với tư cách là một vị Tông đồ rao giảng Tin Mừng, ông hoàn toàn có quyền chính đáng được cộng đoàn nuôi dưỡng; thế nhưng ông đã tự nguyện từ bỏ đặc quyền ấy để nêu gương sáng cho mọi người: “Chúng tôi đã chẳng ăn bám một ai; trái lại, đã làm lụng vất vả cực nhọc suốt ngày đêm để khỏi trở thành gánh nặng cho bất cứ người nào trong anh em”.

Sách Công vụ Tông đồ ở chương 18 cho chúng ta biết rõ nghề nghiệp thủ công của Thánh Phaolô: ông là một thợ may lều. Miền quê hương Kilikia của ông vốn nổi tiếng khắp thế giới cổ đại về một loại vải bạt thô dệt từ lông dê, cực kỳ bền chắc và không thấm nước, chuyên dùng để khâu lều trại cho quân đội hành quân và các đoàn thương buôn du mục, chính tên Latinh của loại vải bạt này là cilicium cũng được đặt theo tên miền Kilikia. Theo truyền thống giáo dục tốt đẹp của người Do Thái xưa, các bậc thầy dạy Luật bắt buộc phải học thành thạo một nghề lao động chân tay để tự nuôi sống bản thân, tuyệt đối không được phép biến việc giảng dạy Lời Chúa thành một kế sinh nhai trục lợi. Chính vì thế, cậu bé Saolô ngày xưa, dẫu sinh trưởng trong một gia đình khá giả ở thành Tácxô, vẫn được cha cho học nghề cắt khâu vải lều từ thuở nhỏ.

Hẳn trong những ngày ở Thêxalônica cũng như tại Côrintô, cứ đến ngày lễ Sabát là ông lại bước vào hội đường để hăng say giảng đạo; còn vào những buổi sáng tinh sương hay những đêm khuya thanh vắng dưới ánh đèn dầu leo lét, đôi bàn tay chai sần của vị Tông đồ lại cặm cụi khâu từng đường kim mũi chỉ trên những tấm vải bạt dày cứng để tự tay kiếm lấy miếng bánh hằng ngày.

Ban ngày giảng dạy, ban đêm khâu vải bạt dưới ánh đèn dầu
Ban ngày giảng dạy, ban đêm khâu vải bạt dưới ánh đèn dầu

Từ chính tấm gương ấy, Phaolô nhắc lại nguyên tắc ông từng dạy họ:

“Ai không chịu làm việc thì cũng đừng ăn!”

Câu ấy về sau đi rất xa: vào năm 1609, thuyền trưởng John Smith dùng đúng câu này làm luật sinh tồn cho khu định cư Jamestown đang đói ở Bắc Mỹ; năm 1936, Hiến pháp Liên Xô cũng chép câu này thành một nguyên tắc, và rất nhiều người dùng nó mà quên rằng nó xuất phát từ Kinh Thánh.

Ở đây, Thánh Phaolô đã lựa chọn từng từ ngữ vô cùng chuẩn xác và nhân văn: ông nói “ai không chịu làm việc”, tức là ám chỉ những kẻ có đủ sức khỏe nhưng cố tình trốn tránh lao động để ăn bám, chứ tuyệt nhiên không nói đến những người già cả yếu đau hay bệnh tật “không thể làm việc”. Ông truyền lệnh cho những kẻ sống vô kỷ luật phải chấm dứt ngay thói ăn bám, hãy yên ổn làm việc lương thiện để tự nuôi sống chính mình; nếu ai cố tình bướng bỉnh không chịu vâng nghe, cộng đoàn nên tạm thời giữ khoảng cách tiếp xúc để người ấy biết xấu hổ mà sửa đổi. Thế nhưng, ngay cả trong lúc thi hành kỷ luật nghiêm khắc ấy, trái tim của người mục tử vẫn không quên dặn dò thêm một câu đượm tình bác ái:

“Tuy nhiên, anh em đừng coi người ấy như kẻ thù, mà hãy khuyên bảo họ như một người anh em.”

Trang mở đầu của Tân Ước

Hai bức thư gửi tín hữu Thêxalônica đọc lên ấm áp như thư của người cha bôn ba phương xa gửi về đàn con đang chập chững những bước đầu đời. Những trang mở đầu Tân Ước này trả lời hai câu hỏi lớn của mọi kiếp người: những người thân yêu đã khuất của chúng ta hiện đang ở đâu, và chúng ta phải sống cuộc đời trần thế này như thế nào trong lúc kiên nhẫn chờ đợi ngày trở về Nhà Cha?

Ngay câu thứ ba của bức thư thứ nhất, Phaolô đã nêu bộ ba nhân đức đối thần mà suốt đời rao giảng ông sẽ luôn đặt bên nhau: đức tin thể hiện qua việc làm cụ thể, đức mến thúc đẩy những hy sinh vất vả, và đức cậy giúp kiên vững trông chờ Đức Giêsu Kitô, Chúa chúng ta.

Bức thư tràn đầy tình thương gửi về miền bắc ấy đã được viết xong tại thành phố cảng Côrintô. Và cũng chính thành cảng giàu có, phồn hoa nhưng khét tiếng ăn chơi phóng túng ấy sẽ đem lại cho trái tim nhạy cảm của người mục tử Phaolô nhiều nỗi truân chuyên và nhiều giọt nước mắt nhất trong suốt cuộc đời truyền giáo của ông.

Và cũng chính thành cảng giàu có, phồn hoa nhưng khét tiếng ăn chơi phóng túng ấy sẽ đem lại cho trái tim nhạy cảm của người mục tử Phaolô nhiều nỗi truân chuyên và nhiều giọt nước mắt nhất trong suốt cuộc đời truyền giáo của ông.

Chương 14 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Anh em hãy luôn luôn vui mừng; hãy cầu nguyện không ngừng; và hãy tạ ơn trong mọi hoàn cảnh…”

1 Tx 5,16-18
Phaolô, Sila và Timôthê sang châu Âu từ Trôa, đi qua Philípphê, Thêxalônica, Bêrêa, Athêna, rồi dừng ở Côrintô. Nét đứt chỉ hướng đi.

Những người trong chương

  • Bà Lyđia · Người buôn vải đỏ tía, quê Thyatira (nay là Akhisar). Các nhà khảo cổ còn tìm thấy ở đó những bia đá nhắc đến một hội thợ nhuộm.
  • Giaxon · Chủ nhà ở Thêxalônica. Thánh Luca gọi các quan thành bằng chữ rất hiếm, politarchai; về sau tìm được hàng chục bia ghi đúng chữ ấy. Một tấm nay ở Bảo tàng Anh.
  • Sila (Silvanô) · Tên ông đứng cùng tên Phaolô và Timôthê ngay dòng đầu của cả hai thư gửi Thêxalônica.

Nơi ấy hôm nay

  • Philípphê gần thị trấn Kavala, miền bắc Hy Lạp. Khu phế tích được UNESCO ghi vào Di sản Thế giới năm 2016.
  • Via Egnatia, con đường lát đá của người Rôma chạy ngang bán đảo Balkan, nay còn nhiều đoạn đi bộ được.
  • Thêxalônica nay là Thessaloniki, thành phố lớn thứ hai của Hy Lạp.

Muốn đọc thêm

1 Tx 1-5 (đọc chừng mười lăm phút) · Cv 16,6-17,15 · Pl 4,15-16 · 2 Tx · ktcgkpv.org

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 15

Rắc rối ở hải cảng Côrintô

Bữa tiệc của Chúa ở Côrintô sao lại có người no say, còn người nghèo đến muộn phải nhịn đói?

Khoảng 26 phút đọc