Tư liệu chương 140
Kiểm chứng chương 140: Vườn đậu ở Brno và nguyên tử nguyên sơ: đức tin và khoa học
Đọc xong chương 140, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: Mendel có thật đếm hai mươi tám ngàn cây đậu không, người ta thật sự nói gì trong cuộc tranh luận ở Oxford, và Einstein có thật bảo một linh mục rằng vật lý của ông kinh khủng không. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.
Chương theo dõi chuyện đức tin và khoa học từ thế kỷ XIX sang thế kỷ XX, và nối tiếp chương 113 về Galilêô.
Nguồn chính gồm bài Thí nghiệm lai tạo thực vật của Mendel (1866), cuốn Nguồn gốc các loài của Darwin (1859), và bài báo năm 1927 của Lemaître trong tập san Annales de la Société scientifique de Bruxelles. Còn lại là các văn kiện của Tòa Thánh, đều đọc được trên vatican.va: tự sắc Ut mysticam về Đài Thiên văn Vatican (1891), các thông điệp Providentissimus Deus (1893) và Humani generis (1950), bài nói Un’Ora của Piô XII (1951), sứ điệp của Gioan Phaolô II gửi Hàn lâm viện Giáo hoàng về Khoa học (1996), và thông điệp Fides et Ratio (1998).
Về sách, có thể đọc Galileo Goes to Jail and Other Myths about Science and Religion (Galilêô vào tù và những ngộ nhận khác về khoa học và tôn giáo, 2009) do Ronald Numbers biên tập, và cuốn tiểu sử Lemaître The Day Without Yesterday (Ngày không có hôm qua) của John Farrell.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Gregor Mendel
Mendel sinh năm 1822, nên năm 1856 ông ba mươi ba tuổi. Ông thi trượt kỳ thi giáo viên hai lần, năm 1850 và năm 1856. Viện phụ Cyril Napp cho ông sang Vienna học, nơi ông học vật lý với Doppler, và ông vào dòng Augustinô năm 1843. Hai tiểu sử chuẩn là của Hugo Iltis (1932) và cuốn The Monk in the Garden (Tu sĩ trong khu vườn) của Robin Marantz Henig.
Từ năm 1856 đến năm 1863, ông trồng khoảng hai mươi tám ngàn cây, và ở chừng ba cây trong bốn thì một đặc điểm hiện ra. Ông đọc kết quả ở Hội Khoa học Tự nhiên Brno vào tháng Hai và tháng Ba năm 1865, và bài được in năm 1866. Năm 1868 ông làm viện phụ, rồi mất năm 1884. Những năm cuối đời, ông có cuộc tranh chấp với nhà nước về loại thuế đánh vào các đan viện, năm 1874. Năm 1900, ba nhà khoa học tìm lại công trình của ông: de Vries, Correns và Tschermak. Khu vườn, nhà kính và Bảo tàng Mendel ở Brno khách có thể đến thăm.
Sau Galilêô
“Cuộc chiến” giữa khoa học và tôn giáo. Ý tưởng này đến từ các sách của John William Draper (1874) và Andrew Dickson White (1896). Phần lớn các sử gia khoa học hôm nay thấy nó quá đơn giản.
Secchi và Riccioli. Angelo Secchi là tu sĩ Dòng Tên, mất năm 1878. Những năm 1860, ông xếp loại các vì sao theo quang phổ của chúng. Bản đồ Mặt Trăng của Riccioli nằm trong sách Almagestum novum (1651).
Đài Thiên văn Vatican. Năm 1891, Đức Lêô XIII lập lại đài bằng tự sắc Ut mysticam, và ý câu chương thuật lại khớp với văn bản. Những năm 1930, đài dời đến Castel Gandolfo. Năm 1993, các linh mục Dòng Tên điều hành đài đặt một kính thiên văn trên núi Graham ở Arizona.
Vaticanô I và Lêô XIII. Về Công đồng Vaticanô I, xem chương 131. Ý rằng chân lý không thể mâu thuẫn với chân lý nằm ở số 23 của thông điệp Providentissimus Deus năm 1893. Ý ấy có từ thánh Augustinô, trong bản chú giải sách Sáng Thế của ngài (De Genesi ad litteram, quyển 1), nơi ngài dặn các Kitô hữu rằng nhân danh Kinh Thánh mà nói điều vô lý về thiên nhiên là đáng xấu hổ và nguy hiểm. Chương thuật lại ý của ngài, không phải trích nguyên văn.
Darwin
Các tác phẩm. Nguồn gốc các loài in ngày 24 tháng Mười Một năm 1859, và Nguồn gốc loài người in năm 1871. Lời ngợi ca vẻ kỳ vĩ của sự sống có từ ấn bản đầu. Cụm “Đấng Tạo Hóa” được thêm vào ấn bản thứ hai năm 1860.
Oxford, ngày 30 tháng Sáu năm 1860. Cuộc tranh luận giữa Wilberforce và Huxley là có thật, trước vài trăm người. Lời qua lại về tổ tiên khỉ thì không có biên bản, và các bản kể khác nhau xa. Chương đã nói rõ điều này.
Danh mục sách cấm. Sách của Darwin chưa bao giờ bị đưa vào. St. George Mivart, một người cải đạo sang Công giáo, chấp nhận việc thân thể con người hình thành qua tiến hóa nhưng phê bình cách giải thích của Darwin, trong sách On the Genesis of Species (1871). Trong những năm khủng hoảng Duy tân (chương 139), một số sách viết về tiến hóa phải rút lại, như sách của linh mục người Mỹ John Zahm. Năm 1909, Ủy ban Kinh Thánh của Tòa Thánh ra quyết định về các chương đầu sách Sáng Thế.
Humani generis và năm 1996. Thông điệp Humani generis ra năm 1950, và đoạn chương nói đến ở số 36, xem chương 146. Ngày 22 tháng Mười năm 1996, Gioan Phaolô II nói với Hàn lâm viện Giáo hoàng về Khoa học rằng thuyết tiến hóa lúc này là điều hơn một giả thuyết.
Nền Kinh Thánh. Kinh Thánh mở đầu bằng sách Sáng Thế, chương 1, câu 1, nói về việc Thiên Chúa sáng tạo trời đất. Sách Sáng Thế, chương 2, câu 7, tả việc Thiên Chúa nặn con người từ bụi đất và thổi sinh khí vào.
Nguyên tử nguyên sơ
Lemaître. Bài về vũ trụ giãn nở ra năm 1927, và năm 1929 Hubble công bố các quan sát. Lemaître từng là sĩ quan pháo binh trong Thế chiến thứ nhất, chịu chức năm 1923, học ở Cambridge với Eddington và ở Harvard. Ông mê những chiếc máy tính đời đầu.
Lời của Einstein. Câu Einstein nói rằng phép tính của Lemaître đúng nhưng vật lý của ông thật kinh khủng là lời hồi tưởng của chính Lemaître về một cuộc gặp tại Hội nghị Solvay năm 1927. Chương thuật lại theo lời ông kể. Năm 1931, ông đưa ra ý “nguyên tử nguyên sơ”, cụm từ do chính ông đặt. Chữ “vụ nổ lớn” do Fred Hoyle đặt trên đài BBC năm 1949, nửa đùa nửa thật.
Piô XII và Lemaître. Ngày 22 tháng Mười Một năm 1951, Piô XII đọc bài nói Un’Ora, nói rằng vũ trụ có một khởi đầu cách đây vài tỉ năm. Lemaître chuyển nỗi áy náy của mình qua những người gần Giáo hoàng.
Năm 1933. Câu “Không có xung đột nào giữa tôn giáo và khoa học cần phải hòa giải.” là lời ông nói với tờ New York Times, được chương dịch ra tiếng Việt. Có lời kể rằng Einstein, sau một buổi thuyết trình ở California cùng năm, gọi lý thuyết của ông là lời giải thích đẹp nhất về sự sáng tạo. Chuyện này được truyền lại, chứ chưa có tài liệu xác nhận.
Hàn lâm viện và những ngày cuối. Năm 1960, ông làm chủ tịch Hàn lâm viện Giáo hoàng về Khoa học, lập năm 1936 và có nguồn gốc từ Hàn lâm viện Lincei năm 1603, nơi Galilêô từng là hội viên. Penzias và Wilson công bố bức xạ nền vũ trụ năm 1965. Đồng nghiệp của Lemaître là Godart báo tin cho ông lúc ông đau nặng, và ông mất ngày 20 tháng Sáu năm 1966.
Người đi tìm xương cổ
Teilhard de Chardin tham gia nghiên cứu Người Bắc Kinh ở Chu Khẩu Điếm năm 1929. Ông từng là người khiêng cáng trong Thế chiến thứ nhất, và các hóa thạch thất lạc cuối năm 1941. Năm 1923, giữa sa mạc Ordos, ông viết một lời nguyện dâng cả trái đất làm bàn thờ, về sau nằm trong tác phẩm Hymne de l’univers (Thánh ca vũ trụ).
Ông bị cấm xuất bản các sách triết học và thần học. Ông mất ở New York đúng Chúa nhật Phục Sinh, ngày 10 tháng Tư năm 1955. Năm 1962, Thánh bộ Thánh vụ ra lời cảnh báo (monitum) về sách của ông. Năm 2009, Bênêđictô XVI nhắc đến ông trong giờ kinh chiều ở Aosta, và năm 2015, Đức Phanxicô trích ông trong Laudato Si’, chú thích 53.
Hai đôi cánh
Lejeune và Breuil. Jérôme Lejeune tìm ra nhiễm sắc thể 21 thừa năm 1959. Năm 1994, ông là chủ tịch đầu tiên của Học viện Giáo hoàng về Sự sống. Năm 2021, ông được tuyên bố là Đấng Đáng Kính. Henri Breuil, một linh mục, được nhớ đến vì công trình về nghệ thuật hang động.
Năm 1992 và 1998. Năm 1992, Hội Thánh nhìn nhận sai lầm trong vụ án Galilêô (chương 113). Một ủy ban đã nghiên cứu vụ việc từ năm 1981 đến năm 1992. Thông điệp Fides et Ratio ra năm 1998, và hình ảnh hai đôi cánh nâng tinh thần con người lên chiêm ngắm chân lý nằm ngay ở phần mở đầu.
Câu kết. Mấy dòng cuối chương là lời của người kể, và dẫn sang các chương 174 và 175.
Những người trong chương
Gregor Mendel là tu sĩ Augustinô, viện phụ.
Angelo Secchi là nhà thiên văn Dòng Tên.
Lêô XIII, Piô XI, Piô XII, Phaolô VI, Gioan Phaolô II, Bênêđictô XVI và Phanxicô là các giáo hoàng.
Charles Darwin là nhà tự nhiên học.
Samuel Wilberforce là giám mục Anh giáo. Thomas Huxley là nhà sinh học.
Georges Lemaître là linh mục, nhà vũ trụ học.
Albert Einstein và Edwin Hubble là các nhà khoa học.
Pierre Teilhard de Chardin là nhà cổ sinh vật học Dòng Tên.
Jérôme Lejeune là bác sĩ, Đấng Đáng Kính.
Những nơi trong chương
Brno, với đan viện Thánh Tôma. Oxford. Rôma, với Học viện Rôma và Vatican. Castel Gandolfo. Núi Graham ở Arizona. Louvain. Chu Khẩu Điếm, gần Bắc Kinh. New York. Paris.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc phần mở đầu thông điệp Fides et Ratio (Đức tin và Lý trí), có trên trang vatican.va. Rồi tìm đọc câu chuyện về Lemaître, vị linh mục cho thế giới thấy vũ trụ có một khởi đầu.
Hai cuốn Galileo Goes to Jail do Ronald Numbers biên tập và The Day Without Yesterday của John Farrell có trong nhiều thư viện, đều bằng tiếng Anh. Kinh Thánh bản Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ có trên trang ktcgkpv.org.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 76 (Phanxicô, Đa Minh, Tôma), chương 113 (Galilêô), chương 117 (Thời Khai Sáng), chương 131 (Công đồng Vaticanô I), chương 134 (Đức Lêô XIII), chương 139 (Thánh Piô X), chương 146 (Gioan XXIII và Humani generis), và các chương 174 và 175.