Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 141

Kiểm chứng chương 141: Giữa hai cuộc thế chiến

Đọc xong chương 141, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: có thật một linh mục đã xin chết thay cho một người tù xa lạ trong hầm đói không, giáo hoàng đã nói gì và chưa nói gì khi châu Âu bốc cháy, và vì sao các sử gia cãi nhau gay gắt đến thế về Đức Piô XII. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào còn đang bàn cãi.

Chương kể ba mươi năm đen tối nhất của châu Âu hiện đại, từ năm 1914 đến năm 1945:

  • Bênêđictô XV và “cuộc tàn sát vô ích”;
  • cách mạng Nga;
  • các hiệp ước với Mussolini và Hitler;
  • thông điệp Mit brennender Sorge;
  • Edith Stein và lá thư của các giám mục Hà Lan;
  • cuộc tranh luận về Đức Piô XII;
  • những người Công giáo đã chống lại cái ác, và cả những người đã đứng về phía nó;
  • thánh Maximilian Kolbe.

Chương kể cả những trang tối của chính người Công giáo, theo đúng nguyên tắc của cuốn sách.

Nguồn chính:

  • các văn kiện của các giáo hoàng (trang vatican.va);
  • lời khai của các nhân chứng trong hồ sơ phong thánh của Kolbe và Edith Stein;
  • văn khố Vatican thời Đức Piô XI (mở năm 2006) và thời Đức Piô XII (mở năm 2020).

Về Đức Piô XII, các sách nói trái chiều nhau:

  • Hitler’s Pope (Giáo hoàng của Hitler) của John Cornwell (1999), rất gay gắt; chính tác giả về sau đã rút lại một phần nhận định;
  • The Catholic Church and the Holocaust, 1930–1965 (Hội Thánh Công giáo và Holocaust) của Michael Phayer (2000);
  • Pius XII and the Second World War (Piô XII và Thế chiến thứ hai) của Pierre Blet (1999), một trong những người biên tập các tập văn kiện của Vatican.

Về các văn khố mới mở, có thể đọc The Pope at War (Giáo hoàng ở thời chiến) của David Kertzer (2022). Bạn nên đọc nhiều phía.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Thánh Maximilian Kolbe

Cuối tháng Bảy năm 1941. Một người tù ở khu nhà số 14 trốn trại. Người đi dọc hàng tù và chọn mười người phải chết là phó chỉ huy trại, Karl Fritzsch. Franciszek Gajowniczek là trung sĩ trong quân đội Ba Lan. Kolbe sinh ngày 8 tháng Giêng năm 1894 nên lúc ấy bốn mươi bảy tuổi. Chương kể theo lời khai của các nhân chứng. Những lời đối đáp trong cảnh, như tiếng kêu của Gajowniczek và câu “Tôi là một linh mục Công giáo.”, là lời các nhân chứng thuật lại.

Trong hầm khu nhà số 11. Lời chứng về tiếng cầu nguyện và tiếng thánh ca vọng ra từ xà lim là của Bruno Borgowiec, một người tù làm thông dịch và tạp vụ cho lính canh. Ngày 14 tháng Tám năm 1941, Kolbe bị tiêm axít carbolic, như chương kể.

Cuộc đời ngài. Ngài sinh năm 1894 ở miền trung Ba Lan, lập tu viện Niepokalanów gần Warsaw, nơi in một tạp chí hằng tháng kính Đức Mẹ đến tay hàng trăm ngàn độc giả. Gestapo bắt ngài hồi tháng Hai năm 1941, và ngài đến Auschwitz tháng Năm, mang số tù 16670. Những chi tiết này lấy từ các tiểu sử chuẩn và hồ sơ phong thánh.

Lễ phong thánh. Ngày 10 tháng Mười năm 1982, Gajowniczek đứng giữa đám đông trong lễ phong thánh. Ông sinh năm 1901 và mất năm 1995, thọ chín mươi ba tuổi.

Nền Kinh Thánh. Chương không dẫn Kinh Thánh ở đây, nhưng bài đọc trong lễ kính thánh Kolbe là Ga 15,13 (Tin Mừng Gioan): “Không có tình thương nào cao cả hơn tình thương của người đã hy sinh tính mạng vì bạn hữu của mình.”

Bênêđictô XV

Hai biệt danh. Người Pháp gọi ngài là le pape boche, nghĩa là “giáo hoàng của bọn Đức”. Người Đức gọi ngài là der französische Papst, “giáo hoàng người Pháp”. Chương kể đúng.

Cuộc đời. Ngài tên khai sinh Giacomo della Chiesa, sinh ở Genoa, được bầu ngày 3 tháng Chín năm 1914. Tháng Chạp năm ấy ngài kêu gọi ngừng bắn dịp Giáng Sinh.

Văn phòng tù binh. Văn phòng ở Vatican giúp hàng chục ngàn gia đình tìm tin người thân.

Ngày 1 tháng Tám năm 1917. Ngài gửi bản đề nghị hòa bình, người ta quen gọi theo mấy chữ đầu là Dès le début. Bản đề nghị xin rút quân khỏi đất chiếm đóng, không bên nào bồi thường cho bên nào, cùng giảm vũ khí và nhờ trọng tài phân xử. Ngài gọi chiến tranh là “cuộc tàn sát vô ích” (tiếng Ý: inutile strage). Một số ý trong bản đề nghị trở lại trong Mười bốn điểm của Tổng thống Wilson tháng Giêng năm 1918; các sử gia thường nói như vậy.

Bị gạt khỏi bàn hòa bình. Một điều khoản bí mật, điều 15 của Hiệp ước Luân Đôn năm 1915, không cho Tòa Thánh ngồi vào bàn hòa đàm. Chương kể đúng.

Linh mục trong chiến hào. Các linh mục Pháp làm lính cáng thương và cả lính cầm súng, còn cha Francis Duffy phục vụ ở Trung đoàn 69 của New York. Chuyện này được ghi chép rõ.

Đêm Giáng Sinh 1914. Còn nhiều thư từ và ảnh của chính những người lính thời ấy.

Con số. Khoảng hai mươi triệu người chết, cả lính lẫn dân thường. Đây là ước tính thường dùng.

Nước Nga năm 1917

Tháng Mười Một năm 1917. Tikhon được bầu làm thượng phụ vào tháng ấy. Một sắc lệnh tháng Giêng năm 1918 tách Giáo hội khỏi nhà nước, tước tư cách pháp lý và tài sản của Giáo hội. Về các cuộc bách hại sau đó, xem chương 144. Về Fatima, xem chương 130. Chuyện ba đứa trẻ chăn chiên ở Fatima được kể ở chương 130.

Các hiệp ước

Piô XI. Ngài tên khai sinh Achille Ratti, từng coi Thư viện Ambrosiana và Thư viện Vatican, là nhà leo núi có tiếng, mở những lối leo mới lên Monte Rosa và Mont Blanc. Ngài làm sứ thần giáo hoàng ở Ba Lan từ năm 1919 đến năm 1921 và được bầu năm 1922.

Hiệp ước Latêranô. Ký ngày 11 tháng Hai năm 1929. Quốc gia Thành Vatican rộng chừng bốn mươi bốn héc-ta. Văn kiện gồm một hiệp ước chính trị, một thỏa thuận tài chính và một giáo ước. Năm 1984, một giáo ước mới bỏ điều khoản coi Công giáo là quốc giáo của nước Ý.

Năm 1931. Đức Piô XI ra thông điệp Non abbiamo bisogno. Đức ông Francis Spellman, về sau là hồng y ở New York, mang bản văn sang Paris để công bố.

Hiệp ước với nước Đức. Ký ngày 20 tháng Bảy năm 1933. Đảng Trung tâm tự giải tán ngày 5 tháng Bảy năm 1933. Các sử gia còn cãi nhau việc đảng giải tán có phải là cái giá để có hiệp ước không. Trước đó, tháng Ba năm 1933, đảng đã bỏ phiếu cho Luật Trao quyền của Hitler, đạo luật cho ông ta quyền độc tài. Chương cẩn thận không nói quá hơn thế: chỉ nói nhiều sử gia coi các việc ấy gắn với nhau. Chuyện Đảng Trung tâm đứng lên chống Bismarck được kể ở chương 129.

Mit brennender Sorge

Chúa nhật Lễ Lá, 21 tháng Ba năm 1937. Thông điệp được in lén ở chừng một chục nhà in rồi đọc trong các nhà thờ Công giáo khắp nước Đức. Con số “hơn mười một ngàn nhà thờ” là ước tính. Văn bản viết bằng tiếng Đức, do hồng y Faulhaber soạn bản nháp, rồi hồng y Pacelli sửa lại. Câu mở đầu và ý về những ai tôn vinh chủng tộc, dân tộc hay nhà nước lấy từ bản dịch chính thức, bạn đọc được trên vatican.va. Đức Piô XI ra thông điệp Divini Redemptoris chống chủ nghĩa cộng sản năm ngày sau, như chương nói.

Câu nói năm 1938. Ngày 6 tháng Chín năm 1938, Đức Piô XI nói với các phóng viên đài phát thanh Công giáo Bỉ rằng về mặt tinh thần, chúng ta đều là người Sêmít. Báo L’Osservatore Romano của Vatican không đăng, nhưng báo chí Bỉ và Pháp có đăng.

Thông điệp bị giấu. Bản thảo Humani generis unitas, “Sự hiệp nhất của nhân loại”, do ba cha Dòng Tên soạn: John LaFarge, Gustav Gundlach và Gustave Desbuquois. Văn bản không bao giờ được ban hành. Đức Piô XI mất ngày 10 tháng Hai năm 1939.

Thánh Edith Stein

Gốc gác. Bà sinh ngày 12 tháng Mười năm 1891, đúng lễ Yom Kippur, là con út trong mười một người con. Cha mất khi bà lên hai, mẹ bà là Auguste một mình lo việc buôn bán của nhà. Năm 1916, bà bảo vệ luận án tiến sĩ dưới sự hướng dẫn của Husserl. Trong cuộc chiến thứ nhất bà làm y tá. Các chi tiết này lấy từ những người viết tiểu sử bà và hồ sơ phong thánh.

Mùa hè năm 1921. Ở nhà bà Hedwig Conrad-Martius tại Bergzabern, Edith đọc cuốn Tự thuật của thánh Têrêsa Avila (chương 99). Câu “Đây là sự thật.” là lời chính bà kể lại về sau. Bà chịu phép rửa ngày 1 tháng Giêng năm 1922, rồi dạy học ở Speyer và dịch Tôma Aquinô, Newman.

Lá thư gửi Đức Piô XI, tháng Tư năm 1933. Thư được công bố năm 2003, khi văn khố thời Piô XI mở ra. Hồng y Pacelli trả lời qua cha viện phụ Raphael Walzer, người đã mang thư đến Rôma, bằng một lời cảm ơn và một phép lành.

Dòng Cát Minh. Tháng Mười năm 1933, bà vào tu viện Cát Minh ở Köln. Ngày 31 tháng Chạp năm 1938, bà sang Echt. Ở đó bà viết một cuốn sách về thánh Gioan Thánh Giá, và các chị em tìm cách đưa bà sang Thụy Sĩ. Lời gửi chào bề trên mà bà nhờ một nhân viên đường sắt chuyển ở nhà ga là do các nhân chứng thuật lại. Chuyện ấy có thể xảy ra như vậy, nhưng không phải điều chắc chắn.

Các giám mục Hà Lan

Ngày 26 tháng Bảy năm 1942. Thư chung của các giám mục được đọc trong các nhà thờ Công giáo. Tổng giám mục Johannes de Jong ở Utrecht là một trong những người ký. Phần lớn các Giáo hội Tin Lành rút lại sau lời đe dọa. Khoảng ba trên bốn người Do Thái ở Hà Lan bị giết, theo số liệu mà Yad Vashem giữ.

Ngày 2 tháng Tám năm 1942. Khoảng hai trăm bốn mươi người Công giáo gốc Do Thái bị bắt. Câu “Đi nào, chúng ta đi vì dân tộc của mình.” là lời các nữ tu nghe được, chương kể theo lời các chị. Ngày 9 tháng Tám năm 1942, bà chết ở Auschwitz-Birkenau. Ngày 11 tháng Mười năm 1998, bà được phong thánh, và ngày 1 tháng Mười năm 1999 được tôn làm một trong những đồng bổn mạng châu Âu (xem thêm chương 80).

Ảnh hưởng đến Đức Piô XII. Nhiều nhân chứng, trong đó có chị Pascalina Lehnert, nói rằng chuyện ở Hà Lan khiến ngài sợ lên tiếng. Lời kể của chị về bản phản kháng ngài đã đốt là chuyện được truyền lại, và các sử gia cân nhắc rất cẩn thận. Chương nêu cả hai lập luận mà không kết luận.

Đức Piô XII

Cuộc đời. Ngài được bầu ngày 2 tháng Ba năm 1939. Từ năm 1917 đến năm 1929, ngài làm sứ thần ở München rồi Berlin.

Tháng Mười năm 1939. Trong thông điệp Summi Pontificatus, ngài lên án cuộc xâm lăng Ba Lan mà không nêu tên nước Đức.

Sứ điệp Giáng Sinh năm 1942. Chương thuật ý lời ngài chứ không trích từng chữ, và nêu cả hai cách đánh giá.

Ngày 16 tháng Mười năm 1943. Khoảng một ngàn hai trăm năm mươi người bị bắt ở Rôma. Hơn một ngàn người bị đưa đi Auschwitz, mười sáu người trở về.

Người Do Thái Rôma được giấu. Các nghiên cứu ước tính chừng bốn ngàn người được giấu trong các cơ sở Công giáo. Đó là con số đoán có cơ sở, không phải số đếm được. Vai trò của chính giáo hoàng đến đâu thì còn tranh luận. Chương viết “không ai biết chắc”, và đó là cách nói trung thực.

Israel Zolli. Ông chịu phép rửa năm 1945 và lấy tên Eugenio.

Văn khố năm 2020. Mở ngày 2 tháng Ba năm 2020.

Những người không im lặng, và những người đứng về phía cái ác

Bernhard Lichtenberg. Ngài là chánh xứ nhà thờ chính tòa Thánh Hedwig ở Berlin. Ngài bắt đầu đọc lời cầu nguyện mỗi tối sau đêm tháng Mười Một năm 1938, bị bắt tháng Mười năm 1941 và bị kết án hai năm tù. Ngài mất ở Hof ngày 5 tháng Mười Một năm 1943, trên đường bị đưa đến Dachau. Năm 1996, ngài được phong chân phước.

Franz Jägerstätter. Ông từ chối tuyên thệ với Hitler, bị chém đầu ở Brandenburg ngày 9 tháng Tám năm 1943, và được phong chân phước năm 2007.

Dachau. Khoảng hai ngàn bảy trăm hai mươi giáo sĩ bị giam ở đó, hơn một ngàn người chết. Ngày 17 tháng Chạp năm 1944, giám mục Gabriel Piguet ở Clermont-Ferrand truyền chức linh mục cho Karl Leisner. Ông mất ngày 12 tháng Tám năm 1945 và được phong chân phước năm 1996.

Croatia và Slovakia. Chế độ Ustaše giết hàng trăm ngàn người, và có những tu sĩ tham gia, như Miroslav Filipović. Jasenovac là một trong những nơi nhiều người chết. Jozef Tiso bị xử tử năm 1947. Năm 1942, Tòa Thánh có phản kháng với ông ta, và hàng chục ngàn người Do Thái vẫn bị đưa đi khỏi Slovakia. Những đường dây giúp tội phạm chiến tranh trốn chạy, gọi là ratlines, trong đó có giám mục Alois Hudal, đã được ghi chép đầy đủ.

Nagasaki

Kolbe ở Nhật. Ngài ở Nhật từ năm 1930 đến năm 1936. Tu viện Mugenzai no Sono nằm trên sườn núi Hiko, và còn đứng vững sau quả bom ngày 9 tháng Tám năm 1945 (xem chương 106). Chuyện ngài chọn sườn đồi quay lưng với thành phố, trái với lời khuyên của mọi người, là lời truyền lại.

Tờ báo của Kolbe. Tờ Mały Dziennik có những bài mang giọng chống Do Thái. Các sử gia, kể cả sử gia Công giáo, đều ghi nhận điều này. Chương nói thẳng, đúng như sách đã hứa.

Phần kết. Năm 1965, Công đồng ban tuyên ngôn Nostra Aetate, số 4. Chương thuật ý hai điều: người Do Thái không được trình bày như bị Thiên Chúa loại bỏ hay nguyền rủa, và Hội Thánh lên án mọi hận thù, bách hại, bài Do Thái, vào bất cứ thời nào và do bất cứ ai. Bạn có thể đọc trọn bản tuyên ngôn trên vatican.va. Ngày 26 tháng Ba năm 2000, Đức Gioan Phaolô II đặt lời cầu nguyện của ngài vào Bức Tường Phía Tây (Bức Tường Than Khóc) ở Giêrusalem.

Những người trong chương

Maximilian Kolbe là tu sĩ Phanxicô, và là thánh.

Franciszek Gajowniczek là người được Kolbe cứu mạng.

Karl Fritzsch là phó chỉ huy trại Auschwitz.

Bênêđictô XV, Piô XI, Piô XII và Gioan Phaolô II là các giáo hoàng.

Lênin, Benito Mussolini và Adolf Hitler là những người cầm quyền ở Nga, Ý và Đức.

Edith Stein (Têrêsa Bênêđicta Thánh Giá) là thánh. Rosa Stein là chị gái bà.

Edmund Husserl là triết gia.

Israel (Eugenio) Zolli là giáo sĩ trưởng Do Thái của Rôma.

Bernhard Lichtenberg là linh mục, và là chân phước.

Franz Jägerstätter là nông dân, và là chân phước.

Karl Leisner là linh mục, và là chân phước. Gabriel Piguet là giám mục.

Jozef Tiso là linh mục và là tổng thống Slovakia.

Những nơi trong chương

Auschwitz ở miền nam Ba Lan. Ở Rôma có Vatican và Castel Gandolfo. Petrograd nay là Saint Petersburg. Breslau nay là thành phố Wrocław của Ba Lan. Bergzabern, Köln và Berlin ở Đức, còn Echt ở Hà Lan. Dachau gần München. Còn có Croatia, Slovakia, Nagasaki với thung lũng Urakami, và Giêrusalem. Chương cũng nhắc nước Áo.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc Mit brennender Sorge trên vatican.va. Chỉ vài trang thôi, và bạn sẽ thấy một giáo hoàng nói thẳng với cả một đế chế. Rồi đọc lá thư năm 1933 của Edith Stein gửi Đức Piô XI, để thấy một người phụ nữ nhìn ra điều nhiều người khác chưa thấy.

Về cuộc tranh luận quanh Đức Piô XII, hãy đọc các sách đã nêu ở đầu: Cornwell, Phayer, Blet và Kertzer. Cả bốn đều viết bằng tiếng Anh.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 99 (Têrêsa Avila), chương 106 (Nhật Bản và Nagasaki), chương 129 (Đức Piô IX và Đảng Trung tâm), chương 130 (Fatima), chương 139 (Thánh Piô X), chương 143 (những hồ sơ máu), chương 144 (sau Bức màn sắt), chương 149 (người Do Thái và đối thoại liên tôn), và chương 163, nơi Đức Bênêđictô XVI đến Auschwitz.

Trở lại chương 141