Chương 141
1914–1945 · Châu Âu
Cuối tháng Bảy năm 1941, bầu khí ngột ngạt và chết chóc bao trùm trại tập trung Auschwitz, địa ngục trần gian do quân Đức Quốc xã dựng lên tại miền nam Ba Lan chiếm đóng. Một người tù ở khu nhà số 14 vừa trốn thoát. Trại có một luật man rợ: hễ một người đào tẩu, mười người cùng khu nhà sẽ bị chọn ra chịu chết đói dưới hầm tối.
Sáng hôm sau, dưới nắng hè như thiêu, hàng ngàn tù nhân bị bắt đứng nghiêm suốt ngày ngoài sân, đói khát kiệt sức. Chiều xuống, viên phó chỉ huy trại là Karl Fritzsch chậm rãi đi dọc các hàng, lạnh lùng giơ ngón tay chỉ từng nạn nhân. Người thứ mười bị gọi tên là một trung sĩ người Ba Lan tên là Franciszek Gajowniczek. Người lính nghèo quỵ ngã, ôm mặt bật khóc nức nở: “Khốn nạn thân tôi! Tôi còn vợ dại con thơ, từ nay chẳng bao giờ còn được nhìn thấy mặt nhau nữa!”
Giữa sự im lặng lạnh người của tử thần, một tù nhân gầy gò, đeo kính, năm ấy bốn mươi bảy tuổi, bình thản bước ra khỏi hàng. Tên lính gác lập tức giương súng, quát lớn. Nhưng người đàn ông ấy vẫn điềm tĩnh tiến thẳng đến trước mặt viên chỉ huy trại, kính cẩn ngả chiếc mũ tù sờn rách, rồi cất giọng nhỏ nhẹ nhưng dứt khoát: xin được chết thay cho người tù kia.
Tên phó chỉ huy ngạc nhiên hỏi: “Mày là ai?”
Người tù khiêm tốn thưa:
“Tôi là một linh mục Công giáo.”
Một thoáng sững sờ trôi qua, tên chỉ huy khét tiếng máu lạnh gật đầu đồng ý. Người cha của đàn con thơ được đẩy trở lại hàng ngũ, còn vị linh mục cùng chín người tù xấu số bị áp giải xuống tầng hầm khu nhà số 11, nơi được mệnh danh là “khu nhà chết đói”.
Tại nơi ngục tối ẩm thấp ấy, các tù nhân bị lột sạch quần áo, không được cho một mẩu bánh mì hay một giọt nước lã. Nhưng một phép lạ của tình thương đã biến đổi căn hầm địa ngục. Ông Bruno Borgowiec, một tù nhân Ba Lan làm công việc tạp dịch và thông dịch viên, người hằng ngày phải xuống dọn dẹp các xà lim, về sau đã làm chứng: ở những phòng giam khác, người ta chỉ nghe thấy tiếng la hét điên cuồng, tiếng đập cửa và những lời nguyền rủa tuyệt vọng; riêng từ căn hầm của vị linh mục, ngày đêm chỉ vang lên những lời kinh Kính Mừng tha thiết và tiếng thánh ca ngợi khen Chúa. Vị linh mục kiên trì dẫn dắt các bạn tù dâng lời cầu nguyện, ngài quỳ bên cạnh lắng nghe, nâng đỡ và ban phép giải tội cho từng người trong giờ hấp hối.
Hai tuần lễ trôi qua, các bạn tù lần lượt tắt thở bình an bên ngài; chỉ còn vị linh mục và ba người nữa còn sống, và ngài vẫn hoàn toàn tỉnh táo. Ngày 14 tháng Tám năm 1941, áp ngày đại lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời, quân cai ngục quyết định kết liễu ngài bằng một mũi tiêm axit carbolic vào tĩnh mạch cánh tay. Ngài mỉm cười, bình thản đưa cánh tay ra cho tên đao phủ.
Vị linh mục thánh thiện ấy chính là Thánh Maximiliano Maria Kolbe, tu sĩ Dòng Phanxicô Viện Tu, sinh năm 1894 tại Ba Lan. Say mê truyền giáo, ngài đã sáng lập phong trào Đạo Binh Đức Mẹ Vô Nhiễm và xây dựng tu viện Niepokalanów, nghĩa là Thành của Đức Mẹ Vô Nhiễm, gần thủ đô Warsaw, nơi in những tờ báo Công giáo đến tay hàng triệu tín hữu. Gestapo bắt ngài tháng Hai năm 1941 và đưa vào Auschwitz với số tù 16670. Người từng điều hành cả một cơ sở báo chí lớn nay vác đá dưới đòn roi, và cuối cùng dâng mạng sống mình làm của lễ theo gương Thầy Chí Thánh.
Người lính Franciszek Gajowniczek sống sót qua chiến tranh và thọ đến chín mươi ba tuổi. Ngày 10 tháng Mười năm 1982, người cựu binh già nghẹn ngào đứng giữa muôn ngàn tín hữu ở Quảng trường Thánh Phêrô, nhìn Thánh Gioan Phaolô II tôn phong Hiển Thánh người đã chết thay cho mình, vị tử đạo của đức bác ái.
Cuộc tàn sát vô ích và vị giáo hoàng của hòa bình
Hai mươi bảy năm trước ngày cha Kolbe hy sinh, tháng Tám năm 1914, cả châu Âu bị cuốn vào một cơn cuồng phong đẫm máu. Đời sau gọi là Đệ nhất Thế chiến, còn người đương thời chỉ gọi là “Đại chiến”, vì họ không hình dung nổi nhân loại còn có thể gây ra một thảm kịch khốc liệt hơn. Thánh Piô X qua đời trong đau đớn chỉ ba tuần sau những phát súng đầu tiên.
Người kế vị là Đức Bênêđictô XV, tên thật Giacomo della Chiesa, gốc Genoa, dáng người nhỏ bé, đi khập khiễng, nhưng có trí tuệ ngoại giao uyên bác và trái tim mục tử bao la. Được bầu ngày 3 tháng Chín năm 1914, ngài dồn hết sức cho một mục tiêu: dập tắt lửa chiến tranh. Ngay Giáng Sinh đầu tiên của cuộc chiến, ngài kêu gọi các bên ngừng bắn đón bình an của Chúa Hài Nhi, nhưng các chính phủ lạnh lùng từ chối. Dẫu vậy, chính đêm Giáng Sinh năm 1914 ấy, trong các chiến hào lạnh giá ở Mặt trận phía Tây, lính Anh và lính Đức tự buông súng, cùng hát Đêm Thánh Vô Cùng bằng tiếng mẹ đẻ, rồi trèo lên khỏi chiến hào bắt tay, tặng quà, giúp nhau chôn đồng đội. Tiếc thay, phút thức tỉnh ngắn ngủi ấy bị cuốn trôi khi súng lại nổ.

Đức Thánh Cha Bênêđictô XV kiên quyết giữ Tòa Thánh ở vị thế trung lập tuyệt đối, không thiên vị bất kỳ liên minh quân sự nào. Trớ trêu thay, chính thái độ công tâm ấy lại khiến cả hai phe đều ngờ vực: phía Pháp cay đắng gọi ngài là “Giáo hoàng của phe Đức”, còn phe Đức lại gọi ngài là “Giáo hoàng của phe Pháp”.
Bỏ qua những lời thị phi, Tòa Thánh trở thành trung tâm cứu trợ nhân đạo lớn nhất thế giới lúc bấy giờ: ngài thành lập Cơ quan Tù binh Vatican để tìm kiếm tung tích những binh sĩ mất tích, hồi âm cho hàng chục ngàn bức thư đẫm nước mắt của các gia đình ly tán, thu xếp trao đổi tù binh thương tật nặng hồi hương, và trích cạn kiệt ngân khố Tòa Thánh để cứu đói cho trẻ em nghèo tại Bỉ và Trung Âu.
Ngày 1 tháng Tám năm 1917, Đức Bênêđictô XV gửi đến nguyên thủ các nước giao chiến một kế hoạch hòa bình bảy điểm hết sức cụ thể: kêu gọi các đạo quân rút khỏi các vùng đất chiếm đóng, giải trừ vũ khí đồng loạt, từ bỏ đòi bồi thường chiến phí và thành lập một tòa trọng tài quốc tế để giải quyết các tranh chấp. Ngài đanh thép lên án cuộc chiến này là “một cuộc tàn sát vô ích”.
Thế nhưng các chính phủ gạt bỏ kế hoạch của vị Cha chung. Cuộc chiến kéo dài thêm hơn một năm, cướp thêm hàng triệu mạng người. Nơi các chiến hào lầy lội, hàng ngàn linh mục Công giáo, bị động viên vào quân ngũ như mọi công dân, đã âm thầm thi hành tác vụ thánh: các ngài giải tội cho binh sĩ trước giờ xung phong, dâng Thánh lễ dã chiến trên những chiếc hòm đạn giữa bùn lầy, và xức dầu cho những người hấp hối ngay nơi bom rơi đạn nổ.
Khi tiếng súng ngưng hẳn vào năm 1918, khoảng hai mươi triệu sinh linh, cả binh sĩ lẫn dân thường, đã vĩnh viễn nằm xuống. Bốn đế quốc hùng mạnh là Nga, Đức, Áo-Hung và Ottoman hoàn toàn sụp đổ. Châu Âu bước ra khỏi tro tàn trong giận dữ, nghèo đói và hận thù. Đau lòng hơn, khi Hội nghị Hòa bình Versailles vẽ lại bản đồ thế giới, Tòa Thánh bị gạt ra ngoài, vì một điều khoản bí mật mà nước Ý đã buộc các nước đồng minh ký từ năm 1915 để loại Giáo hoàng khỏi việc quốc tế.
Mây mù Petrograd và tiếng gọi Fatima năm 1917
Giữa lúc chiến hào châu Âu đang sôi sục, tại nước Nga xa xôi, một cơn địa chấn chính trị đã làm thay đổi dòng lịch sử nhân loại. Tháng Ba năm 1917, Đế chế Nga hoàng sụp đổ sau khi Sa hoàng thoái vị. Đến tháng Mười Một cùng năm, phe Bolshevik do Vladimir Lenin lãnh đạo đã tiến hành cuộc Cách mạng Tháng Mười tại Petrograd, nay là Saint Petersburg, lập nên nhà nước đầu tiên trên thế giới lấy chủ nghĩa vô thần làm nền tảng ý thức hệ chính thức.

Vừa nắm quyền, nhà nước mới phát động chiến dịch xóa bỏ đức tin tôn giáo. Giáo hội Chính thống Nga, dù vừa bầu lại Thượng phụ Tikhon sau hơn hai thế kỷ trống ngôi, đã phải hứng chịu những đòn tấn công nghiệt ngã nhất. Sắc lệnh tháng Giêng năm 1918 tước bỏ mọi tư cách pháp nhân và quốc hữu hóa toàn bộ tài sản của các giáo hội. Trong những thập niên tiếp theo, hàng vạn giám mục, linh mục, tu sĩ và giáo dân, của cả Chính thống giáo lẫn Giáo hội Công giáo, đã bị hành quyết dã man hoặc bị lưu đày đến các trại cải tạo lao khổ ở vùng băng giá Siberia. Hàng ngàn nhà thờ cổ kính bị phá, san phẳng hoặc biến thành kho thóc, chuồng ngựa, câu lạc bộ và “bảo tàng vô thần”.
Cũng năm 1917 ấy, tại thung lũng nghèo Cova da Iria thuộc làng Fatima bên Bồ Đào Nha, Đức Mẹ Maria hiện ra sáu lần với ba trẻ chăn chiên: Lucia, Phanxicô và Giaxinta. Lời Mẹ nhắn nơi làng quê hẻo lánh ấy chạm đúng vào tâm điểm thời đại: Mẹ cảnh báo hiểm họa chiến tranh, cuộc bách hại đức tin, và kêu gọi siêng năng lần hạt Mân Côi, đền tạ Trái Tim Vô Nhiễm Mẹ, nhất là cầu cho nước Nga trở lại cùng Chúa. Sứ điệp Fatima thành nguồn nâng đỡ cho cả Hội Thánh suốt một thế kỷ giông bão.
Những hiệp ước chông gai và sự trỗi dậy của bạo quyền
Sau khi Đức Bênêđictô XV qua đời vào năm 1922, Đức Giáo hoàng Piô XI, tên thật Achille Ratti, được bầu lên kế vị. Ngài là học giả uyên thâm, từng làm thủ thư ở Thư viện Ambrosiana thành Milan và Thư viện Vatican, lại là tay leo núi cừ khôi từng chinh phục những đỉnh băng hiểm trở trên dãy Alps. Năm 1920, làm Sứ thần Tòa Thánh tại Ba Lan, ngài tận mắt thấy Hồng quân vây cửa ngõ Warsaw, nên hiểu rõ bản chất chủ nghĩa cộng sản vô thần. Ngài là vị mục tử cương nghị, thực tế, không ngại sóng gió.
Năm 1929, Đức Piô XI đã đi đến một quyết định lịch sử: ký kết Hiệp ước Latêranô với chính quyền Phát xít Ý của Benito Mussolini. Văn kiện này đã đặt dấu chấm hết cho “Vấn đề Rôma” tồn tại suốt sáu mươi năm kể từ khi quân đội Ý đánh chiếm Rôma vào năm 1870 khiến các giáo hoàng phải tự giam mình như “người tù nơi Vatican”.
Qua hiệp ước, Tòa Thánh chính thức công nhận nhà nước Ý với Rôma là thủ đô; đổi lại, nước Ý công nhận chủ quyền độc lập hoàn toàn của Đức Giáo hoàng trên một vùng lãnh thổ nhỏ bé rộng bốn mươi bốn héc-ta: Quốc gia Thành Vatican, quốc gia độc lập có chủ quyền nhỏ nhất thế giới. Hiệp ước cũng bồi thường một khoản tài chính cho những vùng đất Giáo hội đã mất, và công nhận đạo Công giáo là quốc giáo của nước Ý. Quyết định này giúp Giáo hội thoát khỏi sự phụ thuộc thế tục và bảo đảm quyền tự do loan báo Tin Mừng, nhưng cũng khiến không ít người băn khoăn lo ngại khi thấy Tòa Thánh phải đặt bút ký thỏa thuận với một chế độ độc tài.
Bản chất của chủ nghĩa Phát xít nhanh chóng bộc lộ. Chỉ hai năm sau, vào năm 1931, khi Mussolini ra lệnh giải tán các tổ chức Công giáo Tiến hành của giới trẻ để độc quyền nhồi sọ thanh thiếu niên, Đức Piô XI đã phản ứng quyết liệt. Ngài ban hành Thông điệp tiếng Ý Non Abbiamo Bisogno, nghĩa là “Chúng tôi không cần”, thẳng thừng lên án chủ nghĩa Phát xít là một thứ tà thuyết tôn thờ nhà nước trần tục. Để khỏi bị chặn, Tòa Thánh cho người bí mật mang bản văn ra nước ngoài công bố trước khi phát hành tại Ý.
Ở Đức, sau khi Adolf Hitler lên làm Thủ tướng đầu năm 1933, người Công giáo lâm vào thế nguy ngập. Sáu tháng sau, Tòa Thánh ký kết một Hiệp ước với chính phủ Đức, dưới sự thương thuyết của Đức Hồng y Quốc vụ khanh Eugenio Pacelli, vị Giáo hoàng Piô XII tương lai.
Hiệp ước này là một nỗ lực tuyệt vọng của Tòa Thánh nhằm bảo vệ sự an toàn cho các trường học Công giáo, các dòng tu, các hội đoàn giáo dân và tài sản của Hội Thánh trước bàn tay sắt của Đảng Quốc xã. Đổi lại, giới giáo sĩ bị cấm tham gia hoạt động chính trị đảng phái, và Đảng Trung tâm Công giáo Đức đã buộc phải tự giải tán. Nhiều nhà sử học xem đây là một bước đi đầy cay đắng và là một thế kẹt đau lòng của Giáo hội, bởi ngay khi mực ký chưa ráo, Hitler đã ngang nhiên xé bỏ từng điều khoản và phát động các chiến dịch bách hại tinh vi nhắm vào người Công giáo.
Tiếng kêu trên tòa giảng: “Với nỗi âu lo cháy bỏng”
Trước sự trơ trẽn và tàn bạo của chế độ Hitler, Đức Piô XI đã quyết định giáng một đòn sấm sét vào lương tâm nhân loại.
Vào Chúa nhật Lễ Lá, ngày 21 tháng Ba năm 1937, tại hơn mười một ngàn nhà thờ Công giáo trên khắp nước Đức, các cha sở đồng loạt bước lên tòa giảng và cất giọng đọc to một bức Thông điệp của Đức Thánh Cha. Bức thư không viết bằng tiếng Latinh truyền thống mà được viết bằng chính tiếng Đức mẹ đẻ, mở đầu bằng những lời khắc khoải: Mit brennender Sorge, “Với nỗi âu lo cháy bỏng”.
Để qua mặt mạng lưới mật vụ Gestapo dày đặc, bức thông điệp do Đức Hồng y Michael von Faulhaber thành Munich khởi thảo và Đức Hồng y Pacelli chỉnh lý đã được bí mật chuyển vào nước Đức. Khoảng một chục xưởng in nhỏ của các giáo phận đã âm thầm in ấn thâu đêm, rồi hàng trăm người giao liên can đảm, nhiều người đi xe đạp, đã lén lút mang từng tập tài liệu đến các giáo xứ trong sự bảo mật tuyệt đối. Gestapo hoàn toàn bị bất ngờ.
Thông điệp vạch trần những vi phạm trắng trợn của chính quyền Quốc xã và kết án thứ tà giáo tôn thờ chủng tộc:
“Bất kỳ ai tôn vinh chủng tộc, dân tộc, hay nhà nước… lên làm chuẩn mực tối hậu của mọi giá trị và tôn thờ những thứ ấy như thần thánh, kẻ đó đang làm đảo lộn trật tự do chính Thiên Chúa thiết lập.”
Cũng trong tháng Ba năm 1937, ngày 19, lễ Thánh Cả Giuse, Đức Piô XI ban hành Thông điệp Divini Redemptoris, lên án chủ nghĩa cộng sản vô thần là sai lầm từ gốc rễ và cảnh báo tín hữu không được thỏa hiệp với nó dưới bất cứ hình thức nào. Vị chủ chăn can trường không chọn liên minh với một chế độ độc tài này để chống một chế độ độc tài khác.
Hitler lồng lộn. Mật vụ lập tức đột kích, tịch thu các nhà in đã in thông điệp và tống giam hàng trăm linh mục, giáo dân.
Bất chấp hiểm nguy, Đức Piô XI vẫn bênh vực người bị bách hại. Năm 1938, tiếp một đoàn hành hương Bỉ, ngài nghẹn ngào thốt lên câu nói bất hủ: “Về mặt tâm linh, tất cả chúng ta đều là những người Semite”, bởi người Kitô hữu chính là con cháu của Tổ phụ Áp-ra-ham về mặt đức tin. Ngài âm thầm chỉ thị soạn thảo một bức thông điệp toàn cầu mới mang tên Humani Generis Unitas, “Sự hiệp nhất của nhân loại”, nhằm triệt để lên án chủ nghĩa bài Do Thái và thuyết phân biệt chủng tộc. Đáng tiếc thay, ngày 10 tháng Hai năm 1939, Đức Piô XI đã về với Chúa trước khi bức thông điệp kịp hoàn tất và ban hành.
Edith Stein: lễ dâng nơi phòng hơi ngạt
Giữa cuộc bách hại người Do Thái tăm tối, rạng ngời một tâm hồn thánh thiện: Thánh Nữ Têrêsa Bênêđicta Thập Giá, tên đời là Edith Stein.
Cô chào đời ngày 12 tháng Mười năm 1891 tại Breslau nước Đức, trong một gia đình Do Thái sùng đạo, đúng vào ngày đại lễ Đền Tội của người Do Thái. Mồ côi cha năm hai tuổi, cô được người mẹ tần tảo nuôi bằng nghề buôn gỗ. Thông minh xuất chúng, Edith Stein theo đường học thuật, nhưng năm mười bốn tuổi, cô mất niềm tin và thôi cầu nguyện.
Cô học triết và trở thành nữ tiến sĩ triết học xuất sắc bậc nhất nước Đức dưới sự hướng dẫn của triết gia hiện tượng luận Edmund Husserl. Trong Đệ nhất Thế chiến, cô tình nguyện làm y tá ở bệnh viện chăm sóc thương binh mắc bệnh truyền nhiễm.
Thế rồi một đêm hè năm 1921, ghé nhà một người bạn, Edith Stein tình cờ rút trên kệ sách cuốn Tự thuật của Thánh Têrêsa Avila. Cô đọc một mạch suốt đêm. Gấp trang cuối khi trời rạng sáng, cô thốt lên: “Đây chính là Chân Lý!”
Ngày 1 tháng Giêng năm 1922, Edith Stein chính thức lãnh nhận Bí tích Rửa Tội gia nhập Giáo hội Công giáo. Người mẹ Do Thái của cô khóc cạn nước mắt, nhưng cô vẫn dịu dàng giữ trọn lòng hiếu kính. Suốt tám năm sau đó, cô dạy học tại trường của các nữ tu Đa Minh ở Speyer, dành những giờ rảnh rỗi để dịch các công trình của Thánh Tôma Aquinô và Thánh John Henry Newman, đồng thời đi diễn thuyết khắp nước Đức về vai trò cao quý của người phụ nữ và nền giáo dục Kitô giáo.
Năm 1933, khi Quốc xã bắt đầu ban hành các luật bài Do Thái, Edith Stein viết thư cho Đức Piô XI, tha thiết xin ngài lên tiếng. Cô viết rằng lòng thù ghét người Do Thái trái ngược với Tin Mừng, và sự im lặng sẽ làm tổn thương khuôn mặt thánh thiện của Hội Thánh. Một Viện phụ Dòng Biển Đức mang thư đến Rôma, nhưng mãi năm 2003, khi văn khố triều Đức Piô XI được mở, nội dung xúc động ấy mới được công bố.
Vì mang dòng máu Do Thái, cô bị tước quyền giảng dạy. Tháng Mười năm 1933, cô thanh thản bỏ lại mọi vinh quang để vào Đan viện Cát Minh kín ở Köln, nhận tu phục với tên dòng là Têrêsa Bênêđicta Thập Giá, nghĩa là Têrêsa được Thánh Giá chúc phúc. Sau sự kiện “Đêm Kính Vỡ” năm 1938 khi các hội đường Do Thái bị phóng hỏa thiêu rụi, để bảo vệ sự an toàn cho cô, nhà dòng đã chuyển cô sang Đan viện Cát Minh tại thị trấn Echt bên Hà Lan. Tại đây, ngài đã viết tác phẩm thần học sâu sắc Khoa học Thập Giá.
Bức thư của các giám mục Hà Lan và cái giá của lời chứng
Năm 1940, quân Đức chiếm Hà Lan. Mùa hè năm 1942, những đoàn tàu chở người Do Thái về các trại ở phương Đông bắt đầu lăn bánh. Các vị lãnh đạo Công giáo và Tin Lành tại Hà Lan cùng soạn một thư ngỏ phản đối việc trục xuất vô nhân đạo ấy.
Quốc xã lập tức đe dọa: nếu thư được đọc công khai, chúng sẽ bắt và trục xuất hết những người Do Thái đã theo Kitô giáo, vốn đến giờ còn được tạm miễn.
Trước lời đe dọa ấy, các giáo hội Tin Lành đành lùi bước. Nhưng các Giám mục Công giáo Hà Lan, do Đức Tổng Giám mục Johannes de Jong xứ Utrecht dẫn dắt, dứt khoát không khuất phục. Chúa nhật 26 tháng Bảy năm 1942, thư phản kháng của Hội đồng Giám mục được đọc to trước mọi bàn thờ khắp Hà Lan.
Quốc xã trả thù tàn bạo và nhanh chóng. Đúng một tuần sau, ngày 2 tháng Tám năm 1942, Gestapo lùng bắt khoảng hai trăm bốn mươi tín hữu Công giáo gốc Do Thái trên đất Hà Lan.
Hai chị em Edith Stein và Rosa Stein, người chị gái cũng đã theo đạo và làm người phục vụ tại đan viện, bị lính ập vào tu viện Echt điệu đi. Giữa lúc cả đan viện bàng hoàng rơi lệ, chị Têrêsa Bênêđicta nắm chặt bàn tay run rẩy của chị mình, bình thản nói:
“Đi nào chị, chúng ta cùng đi vì dân tộc của chúng ta!”
Trên chuyến tàu định mệnh chở các nạn nhân đi về cõi chết, khi tàu dừng lại chốc lát tại một nhà ga trên đất Đức, ngài vẫn kịp nhờ một người nhân viên hỏa xa tốt bụng gửi lời chào bình an sau cùng về cho Mẹ Bề trên đan viện. Ngày 9 tháng Tám năm 1942, ngài đã bước vào phòng hơi ngạt tại trại diệt chủng Auschwitz-Birkenau, cùng với hàng ngàn đồng bào của mình, dâng hiến mạng sống như của lễ toàn thiêu kết hiệp với hy tế Thập giá của Đức Kitô.
Năm 1998, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã tôn vinh ngài lên hàng hiển thánh, và một năm sau, tuyên phong ngài là một trong sáu vị Thánh Bổn mạng của toàn cõi Âu châu.
Nỗi giằng xé của lương tâm: Đức Piô XII giữa vòng vây
Biến cố thảm sát tại Hà Lan sau khi các giám mục lên tiếng công khai đã trở thành một bài học đầy day dứt, phủ bóng đen lên mọi quyết sách ngoại giao của vị Giáo hoàng mới: Đức Piô XII, tức Eugenio Pacelli.
Đắc cử Giáo hoàng vào ngày 2 tháng Ba năm 1939, chỉ sáu tháng trước khi Đệ nhị Thế chiến bùng nổ, Đức Piô XII là một nhà ngoại giao trầm tĩnh và thận trọng. Từng có mười hai năm sống trên đất Đức trong cương vị Sứ thần Tòa Thánh tại Munich và Berlin, ngài hiểu rất rõ bản chất tàn độc của chế độ Hitler.

Trong Thông điệp đầu tiên vào tháng Mười năm 1939, ngài đau đớn lên án cuộc xâm lăng Ba Lan, nhưng theo truyền thống ngoại giao của Tòa Thánh, ngài không nêu đích danh nước Đức. Suốt những năm tháng khói lửa của cuộc chiến, Đức Giáo hoàng không trực tiếp gọi tên Hitler hay công khai lên án tội ác diệt chủng người Do Thái. Trong Sứ điệp truyền thanh Giáng Sinh nổi tiếng năm 1942, ngài chỉ dùng ngôn từ ngoại giao thận trọng để nói về “hàng trăm ngàn người vô tội, không vì một lỗi lầm nào của bản thân, đôi khi chỉ vì quốc tịch hay chủng tộc, đang bị kết án phải chết dần mòn”. Quốc xã hiểu rõ lời cảnh cáo ấy và rất tức tối, nhưng nhiều người khác thấy những lời ấy quá nhẹ trước một thảm họa diệt chủng chưa từng có.
Nữ tu Pascalina Lehnert, quản gia thân cận của Đức Piô XII, về sau kể rằng khi nghe tin quân Đức trả thù đẫm máu sau lá thư của các giám mục Hà Lan, Đức Thánh Cha đã lặng lẽ đốt bản tuyên bố phản kháng mạnh mẽ ngài vừa soạn xong. Ngài sợ rằng một lời lên án công khai chẳng những không chặn được cỗ máy giết người của Hitler, mà còn khiến thêm vô số người, nhất là những người Do Thái đang lẩn trốn, bị đưa ngay vào lò sát sinh.
Thay vì những lời công khai đao to búa lớn, Tòa Thánh chọn hành động âm thầm mà hiệu quả.
Tháng Mười năm 1943, khi quân Đức chiếm Rôma và vây bắt người Do Thái ngay dưới mắt Tòa Thánh, Đức Piô XII chỉ thị cho các cơ sở Công giáo mở cửa che chở nạn nhân. Hơn một ngàn người Do Thái ở khu phố cổ Rôma đã bị bắt đi Auschwitz, nhưng hơn bốn ngàn người khác được cứu nhờ ẩn náu trong các đan viện, dòng tu, chủng viện, ngay trong các dinh thự của Vatican và khu nghỉ hè Castel Gandolfo của Giáo hoàng.
Lòng biết ơn trước sự che chở ấy dẫn đến một chuyện kỳ diệu sau chiến tranh: năm 1945, ông Israel Zolli, vị Đại Giáo sĩ Trưởng của cộng đồng Do Thái tại Rôma, đã xin gia nhập Giáo hội Công giáo và nhận lãnh Bí tích Rửa Tội, chọn cho mình tên thánh là Eugenio để bày tỏ lòng tri ân sâu nặng đối với Đức Giáo hoàng Eugenio Pacelli, tức Đức Piô XII.
Cuộc tranh luận về sự “im lặng” của Đức Piô XII kéo dài nhiều thập kỷ. Một bên trân trọng những mạng sống ngài âm thầm cứu khỏi tay tử thần; một bên tiếc rằng ngai Phêrô đã không cất lên một tiếng thét ngôn sứ mạnh hơn trước tội diệt chủng. Ngày 2 tháng Ba năm 2020, dưới thời Đức Phanxicô, Vatican mở toàn bộ văn khố triều Đức Piô XII để giới nghiên cứu khắp thế giới tiếp tục tìm sự thật cách công tâm.
Những ngọn đèn sáng giữa đêm đen và những góc khuất xót xa
Trong những năm tăm tối ấy, không chỉ Tòa Thánh, mà biết bao linh mục, tu sĩ và giáo dân bình dị đã can đảm đứng ra bảo vệ công lý và tình thương, bất chấp hiểm nguy.
Ở Berlin, cha xứ Nhà thờ Chính tòa Thánh Hedwig là Đức ông Bernhard Lichtenberg, từ sau “Đêm Kính Vỡ” năm 1938, tối nào cũng cầu nguyện công khai cho người Do Thái và các nạn nhân trong trại tập trung. Gestapo liên tục đe dọa, ngài vẫn không lùi bước. Tháng Mười năm 1941, ngài bị bắt và bị kết án tù vì tội “lạm dụng tòa giảng”. Vị mục tử thánh thiện qua đời trên đường bị giải về trại Dachau tháng Mười Một năm 1943.
Ở Áo, một nông dân chất phác, Chân phước Franz Jägerstätter, cha của ba con thơ, can đảm từ chối thề trung thành với Hitler và không chịu nhập ngũ. Lương tâm Kitô giáo không cho ông cầm súng phục vụ một chế độ phi nhân, dù cả cha xứ lẫn giám mục địa phương khuyên ông tạm vâng phục để giữ mạng. Ông hiên ngang chịu chết dưới lưỡi máy chém ngày 9 tháng Tám năm 1943, để lại tấm gương sáng về lòng trung thành với tiếng nói lương tâm.
Tại trại tập trung Dachau ở miền nam nước Đức, quân Quốc xã đã lập hẳn một dãy trại giam đặc biệt dành riêng cho các giáo sĩ, gọi là “khu linh mục”. Gần ba ngàn linh mục, giám mục từ khắp châu Âu, trong đó phần lớn là các mục tử Ba Lan, đã bị giam cầm trong những điều kiện vô cùng nghiệt ngã, và hơn một ngàn vị đã chịu chết rũ tù vì danh Chúa Kitô.
Chính tại nơi địa ngục trần gian ấy, vào mùa Vọng năm 1944, một cử hành phụng vụ kỳ diệu đã diễn ra: một thầy phó tế trẻ tuổi người Đức tên là Karl Leisner đang hấp hối vì căn bệnh lao phổi giai đoạn cuối. Một vị giám mục người Pháp cũng đang bị giam tại đây là Đức cha Gabriel Piguet đã bí mật đặt tay truyền chức linh mục cho thầy ngay trong phòng giam vào ngày 17 tháng Mười Hai năm 1944. Tân linh mục trẻ tuổi chỉ kịp dâng một Thánh lễ đầu tiên và duy nhất trong đời mình giữa chốn lao tù trước khi an nghỉ trong Chúa ít tháng sau ngày giải phóng trại.
Thế nhưng, nhìn lại lịch sử với sự thật khiêm tốn của Tin Mừng, Hội Thánh cũng không ngần ngại nhìn nhận những trang sử đau xót khi một số Kitô hữu đã lầm đường lạc lối, dung túng hoặc thậm chí tiếp tay cho cái ác. Tại Croatia, chế độ Ustaše cực đoan tự xưng là Công giáo đã gây nên những vụ thảm sát tàn khốc nhắm vào người Serb Chính thống giáo và người Do Thái, với sự tham gia đáng hổ thẹn của một số giáo sĩ. Tại Slovakia, Tổng thống là một linh mục Công giáo, ông Jozef Tiso, đã dung túng cho việc trục xuất hàng vạn người Do Thái đưa sang các trại hủy diệt của Đức Quốc xã, bất chấp những lời cảnh báo nghiêm khắc từ Tòa Thánh; sau chiến tranh ông bị kết án tử hình. Và sau khi chiến tranh kết thúc, một số giám chức, tiêu biểu như Giám mục Alois Hudal tại Rôma, đã mù quáng tiếp tay thiết lập những “đường dây chuột chui” giúp nhiều tội phạm chiến tranh phát xít trốn chạy sang Nam Mỹ. Đó là những vết nhơ lịch sử mà Hội Thánh luôn đau buồn nhìn nhận và cầu xin ơn tha thứ.
Hạt giống hy vọng từ Nagasaki đến tinh thần hòa giải của Công đồng
Lịch sử của ơn cứu độ luôn có những mối dây liên kết mầu nhiệm vượt qua không gian và thời gian.
Năm 1930, trước khi trở về Ba Lan chịu tử đạo, Cha Maximiliano Kolbe đã từng đặt chân đến truyền giáo tại thành phố Nagasaki bên Nhật Bản. Ngài đã chọn xây dựng một tu viện nhỏ mang tên “Vườn Đức Mẹ Vô Nhiễm” trên sườn ngọn đồi phía sau thành phố, quay lưng lại với thung lũng Urakami, bất chấp sự can ngăn của nhiều người cho rằng vị trí ấy quá xa xôi, bất tiện.
Thế rồi mười lăm năm sau, vào ngày 9 tháng Tám năm 1945, khi quả bom nguyên tử thứ hai giáng xuống xóa sổ thung lũng Urakami và ngôi nhà thờ chính tòa cổ kính, chính ngọn núi đá vững chãi ấy đã che chở trọn vẹn cho ngôi tu viện của cha Kolbe, giúp các tu sĩ bên trong bình an vô sự.
Cha Kolbe cũng là người của thời đại mình. Thuở đầu ở Ba Lan, báo của tu viện Niepokalanów đôi khi không tránh khỏi định kiến xã hội thời ấy đối với người Do Thái. Nhưng trong trại Auschwitz, đức mến đã thanh luyện mọi giới hạn: bạn tù thấy vị linh mục luôn nhường phần bánh ít ỏi của mình cho người khổ nhất, không phân biệt người ấy là ai, theo đạo nào, thuộc dân tộc nào.
Hai cuộc thế chiến khép lại với hơn tám mươi triệu mạng người, trong đó hơn sáu triệu người Do Thái bị giết có hệ thống trong thảm họa diệt chủng. Nỗi đau khôn cùng ấy thúc đẩy Hội Thánh bước vào một cuộc hoán cải sâu xa.
Năm 1965, Công đồng Chung Vaticanô II đã ban hành Tuyên ngôn lịch sử Nostra Aetate về mối quan hệ của Hội Thánh với các tôn giáo ngoài Kitô giáo. Công đồng long trọng khẳng định: người Do Thái không hề bị Thiên Chúa nguyền rủa hay ruồng bỏ, đồng thời dứt khoát lên án mọi hình thức thù ghét, bách hại và bài trừ người Do Thái ở mọi nơi và trong mọi thời đại.
Đỉnh cao của hành trình sám hối và hòa giải thiêng liêng ấy diễn ra vào tháng Ba năm 2000. Trong chuyến hành hương lịch sử về Thánh Địa, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II, người con của đất nước Ba Lan từng nếm trải mọi nỗi đau thương của chiến tranh, đã khiêm nhường tiến đến trước Bức Tường Than Khóc tại Giêrusalem. Ngài đặt tay lên đá cầu nguyện và nhét vào kẽ đá một mảnh giấy nhỏ, xin Thiên Chúa tha thứ những lỗi lầm các Kitô hữu trong lịch sử đã gây cho con cháu Tổ phụ Áp-ra-ham, để cùng bước đi trên đường hòa bình và yêu thương của con cái một Cha trên trời.
Ngài đặt tay lên đá cầu nguyện và nhét vào kẽ đá một mảnh giấy nhỏ, xin Thiên Chúa tha thứ những lỗi lầm các Kitô hữu trong lịch sử đã gây cho con cháu Tổ phụ Áp-ra-ham, để cùng bước đi trên đường hòa bình và yêu thương của con cái một Cha trên trời.
Chương 141 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Tôi là một linh mục Công giáo.”
Những người trong chương
- Maximilianô Kolbe · Hội Thánh kính nhớ ngài ngày 14 tháng Tám. Khách hành hương vẫn đến cầu nguyện nơi hầm khu nhà số 11 ở Auschwitz.
- Edith Stein · Từ năm 1999 cô là một trong sáu thánh bổn mạng châu Âu. Hội Thánh kính nhớ cô ngày 9 tháng Tám.
- Karl Leisner · Thầy phó tế trẻ được truyền chức ngay trong trại Dachau, và dâng một Thánh lễ duy nhất giữa chốn lao tù.
Nơi ấy hôm nay
- Auschwitz ở miền nam Ba Lan nay là nơi tưởng niệm và bảo tàng, mở cửa cho khách đến viếng.
- Quốc gia Thành Vatican rộng bốn mươi bốn héc-ta, là nước nhỏ nhất thế giới, ra đời từ hiệp ước Latêranô năm 1929.
- Nagasaki còn tu viện Vườn Đức Mẹ Vô Nhiễm do cha Kolbe lập năm 1930, trên sườn đồi tránh thung lũng Urakami.
Muốn đọc thêm
Thông điệp Mit brennender Sorge, vatican.va · Edith Stein, Khoa học Thập giá · Thánh Têrêsa Avila, Tự thuật · David Kertzer, The Pope at War
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Maximilian Kolbe
- Franciszek Gajowniczek
- Karl Fritzsch
- Bênêđictô XV
- Piô XI
- Piô XII
- Gioan Phaolô II
- Lênin
- Benito Mussolini
- Adolf Hitler
- Edith Stein
- Rosa Stein
- Edmund Husserl
- Israel Zolli
- Bernhard Lichtenberg
- Franz Jägerstätter
- Karl Leisner
- Gabriel Piguet
- Jozef Tiso
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 142
Những người nhận phần việc của mình
Hơn ba trăm năm sau ngày các thừa sai đầu tiên cập bến, vì sao người Việt mới có giám mục của mình?
Khoảng 19 phút đọc








