Tư liệu chương 142
Kiểm chứng chương 142: Những người nhận phần việc của mình
Đọc xong chương 142, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: vị linh mục già người Việt có thật đã quỳ trong Đền thờ Thánh Phêrô không, các giáo hoàng thời ấy thực sự viết gì về các thừa sai, và những cảnh đám đông ra đón cùng những tháng năm 1945 đáng tin đến đâu. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các sử gia còn đang bàn.
Chương kể Hội Thánh đã trao việc cho người bản xứ và cho giáo dân trong những năm 1917 đến 1945. Chương đi qua:
- bộ Giáo luật năm 1917;
- văn kiện Maximum illud và thông điệp Rerum Ecclesiae;
- Đức cha Nguyễn Bá Tòng, giám mục người Việt đầu tiên;
- các giám mục Việt Nam đầu tiên sau ngài;
- cha Cardijn và phong trào Thanh Lao Công;
- Đạo binh Đức Mẹ;
- những tháng năm 1945 ở Việt Nam.
Nguồn chính:
- các văn kiện của Tòa Thánh: Codex Iuris Canonici (1917), Maximum illud (1919), Rerum Ecclesiae (1926), đều có trên vatican.va;
- báo Công giáo Việt Nam thời ấy, như Nam Kỳ Địa Phận;
- tư liệu các giáo phận Phát Diệm và Bùi Chu;
- các sách lịch sử Giáo hội Việt Nam bằng tiếng Việt của linh mục Phan Phát Huồn và linh mục Bùi Đức Sinh.
Về các sự kiện năm 1945, chương dựa vào những văn bản mà sử liệu Công giáo lẫn sử liệu nhà nước đều ghi nhận, và cố giữ giọng trung lập.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Ngày 11 tháng Sáu năm 1933
Lễ tấn phong. Hôm ấy là lễ Chúa Ba Ngôi. Đức Piô XI truyền chức giám mục trong Đền thờ Thánh Phêrô. Đức cha Nguyễn Bá Tòng sinh ngày 7 tháng Tám năm 1868 ở Gò Công, nên đúng ngày lễ ông sáu mươi bốn tuổi như chương nói. Gò Công cách Sài Gòn chừng năm mươi cây số, khoảng cách ai cũng đo được trên bản đồ.
Các con số. Từ năm 1615, khi các tu sĩ Dòng Tên đến Hội An (chương 108), đến năm 1933 là 318 năm. Từ năm 1659, khi Rôma cử các vị đại diện tông tòa đầu tiên (chương 109), đến năm 1933 là 274 năm. Chương tính đúng. “Hơn một triệu” người Công giáo năm 1933 là ước tính dựa trên số liệu của chính Hội Thánh trong thập niên 1930.
“Chưa sẵn sàng”. Đây là lý do các thừa sai thời ấy hay đưa ra, và nhiều tư liệu ghi lại. Chương nói công bằng: các thừa sai vẫn thương người Việt.
Bộ luật giữa thời chiến
Bộ Giáo luật được ban hành ngày 27 tháng Năm năm 1917, lễ Hiện Xuống, gồm 2.414 điều, có hiệu lực từ lễ Hiện Xuống năm 1918. Trước đó Hội Thánh chưa có một cuốn luật duy nhất. Hồng y Pietro Gasparri dẫn đầu công việc suốt mười ba năm. Điều 329, khoản 2, quy định giáo hoàng tự do bổ nhiệm các giám mục. Bộ luật còn hiệu lực đến năm 1983, khi Bộ Giáo luật mới thay thế. Tất cả điều này có trong chính văn bản bộ luật.
Maximum illud
Ngày 30 tháng Mười Một năm 1919. Chương tóm đúng ý văn kiện:
- người thừa sai không được lo mở rộng quyền lợi của nước mình;
- phải đào tạo trọn vẹn linh mục bản xứ, để một ngày kia họ cai quản chính dân tộc mình.
Ba ý chương dẫn lại, nói về những thừa sai quên phẩm giá chức vụ, về quê hương trên trời, và về người thừa sai đích thực là sứ giả của Đức Kitô, đều lấy từ chính thư ấy, theo bản dịch trên vatican.va (các đoạn 19 và 20). Chương thuật bằng lời của mình chứ không trích từng chữ.
Nền Kinh Thánh. Ý về quê hương trên trời gợi nhớ thư Philípphê (Pl 3,20): “Còn chúng ta, quê hương chúng ta ở trên trời.” Chỗ nối này là của người kể, không phải điều văn kiện dẫn.
Vincent Lebbe. Cha nài xin cho có linh mục Trung Hoa, bị bề trên phạt, và nhập quốc tịch Trung Hoa năm 1927. Nhiều người cho rằng ý tưởng của cha ảnh hưởng đến Maximum illud, nhưng đó là nhận định, chưa phải một chuỗi chứng cứ đã được chứng minh. Chương nói “nhiều người cho rằng”, đúng mức ấy.
Đức Piô XI
Rerum Ecclesiae. Thông điệp ngày 28 tháng Hai năm 1926 đặt câu hỏi Hội Thánh sẽ ra sao nếu các thừa sai ngoại quốc bị trục xuất. Câu “Ngài không thể biết rằng chỉ hai mươi lăm năm sau, điều ấy xảy ra thật” là lời của người kể, nhìn lại từ đời sau. Cũng năm 1926, ngài lập Chúa nhật Truyền giáo. Năm 1925, Cuộc triển lãm Truyền giáo ở Vatican đón hàng trăm ngàn khách. Cả hai việc này đều được biết rõ.
Các giám mục bản xứ.
- Tháng Mười năm 1926, sáu giám mục người Trung Hoa được truyền chức (chương 138).
- Ngày 30 tháng Mười năm 1927, Januarius Hayasaka được truyền chức, vị giám mục Nhật Bản đầu tiên của thời hiện đại.
- Năm 1939, Kiwanuka được truyền chức (chương 137).
Đức cha Nguyễn Bá Tòng
Cuộc đời. Ông học ở chủng viện Sài Gòn và chịu chức linh mục năm 1895. Ông làm cha xứ, dạy chủng viện, viết sách. Chương theo các tiểu sử chuẩn của ông.
Phát Diệm. Năm 1933, ông làm giám mục phó Phát Diệm. Năm 1935, ông kế vị Đức cha Marcou làm giám mục chính tòa. Về Cụ Sáu, xem chương 133.
Ngày ông về nước. Nhiều người ra đón và báo chí đưa tin rộng rãi. Chi tiết “hàng chục ngàn người” là theo các tư liệu Công giáo, nên chương mới viết “theo lời kể của người Công giáo”.
Các giám mục sau ông.
- Năm 1935, Đức cha Đaminh Hồ Ngọc Cẩn làm giám mục Bùi Chu.
- Năm 1938, Đức cha Phêrô Martinô Ngô Đình Thục làm giám mục Vĩnh Long. Em ngài là Ngô Đình Diệm sau làm tổng thống Nam Việt Nam, còn ngài sau làm tổng giám mục Huế.
- Năm 1945, Đức cha Gioan Maria Thiên Ân Lê Hữu Từ, đan sĩ Xitô, làm giám mục Phát Diệm.
Nước Việt Nam được cai trị ra sao. Pháp lấy dần đất nước trong khoảng những năm 1860 đến 1880: Nam Kỳ là thuộc địa, Trung Kỳ và Bắc Kỳ là xứ bảo hộ. Phần lớn các giám mục thuộc Hội Thừa sai Paris, hoặc là các cha Đaminh Tây Ban Nha ở miền đông Bắc Kỳ.
Phước Sơn. Năm 1918, cha Henri Denis thuộc Hội Thừa sai Paris, người Việt gọi là cha Biển Đức Thuận, lập đan viện Phước Sơn cho các đan sĩ người Việt. Về sau đan viện gia nhập dòng Xitô. Cha là thừa sai người Pháp, không phải linh mục Việt, đúng như chương nói.
Dòng Mến Thánh Giá. Đức cha Lambert de la Motte lập dòng năm 1670.
Cardijn và Thanh Lao Công
Joseph Cardijn. Các nguồn nói hơi khác nhau về nghề của cha ông: người bảo ông buôn than, người bảo ông khuân than. Chương viết người cha là phu khuân than. Cha ông chết vì kiệt sức năm 1903. Phong trào hình thành khoảng năm 1924 đến 1925, và chương ghi năm 1925. Cha dạy phương pháp ba bước “xem, xét, làm”. Ý về giá trị của người thợ trẻ có trong các bài nói của cha; nên coi câu “Một người thợ trẻ có giá trị hơn tất cả vàng bạc trên thế giới, vì người ấy là con cái Thiên Chúa.” là cách chương diễn lại ý ấy. Đức Gioan XXIII nhắc ba bước ấy trong thông điệp Mater et Magistra (1961), như chính văn bản cho thấy. Năm 1965, cha Cardijn được phong hồng y, và cha mất năm 1967. Phong trào sau cũng đến Việt Nam.
Frank Duff và Đạo binh Đức Mẹ. Buổi họp đầu tiên diễn ra ngày 7 tháng Chín năm 1921 ở Dublin, trong một ngôi nhà ở phố Francis. Về sau ông Duff được mời làm khách giáo dân ở Công đồng Vaticanô II. Nay Đạo binh có mặt ở hơn một trăm nước.
Công giáo Tiến hành. Đức Piô XI dùng chữ này nhiều lần, nhất là trong thông điệp Ubi arcano (1922).
Việt Nam năm 1945
Nạn đói. Các ước tính thường từ một đến hai triệu người chết. Chương 145 kể kỹ hơn. Quân Nhật gạt chính quyền Pháp sang bên hồi tháng Ba năm 1945. Nạn đói do cưỡng bức thu mua lúa gạo, chiến tranh và lũ lụt. Chuyện các giáo xứ mở kho lúa nấu cháo phát cho người đói được ghi trong tư liệu của nhiều giáo phận.
Ngày 23 tháng Chín năm 1945. Bốn giám mục người Việt gửi thư cho Tòa Thánh và người Công giáo thế giới, xin ủng hộ nền độc lập của Việt Nam. Cả sử liệu Công giáo lẫn sử liệu nhà nước đều ghi nhận lời kêu gọi này. Trước đó, Việt Minh lãnh đạo Cách mạng Tháng Tám, Bảo Đại thoái vị, và Tuyên ngôn Độc lập được đọc ở Hà Nội ngày 2 tháng Chín. Tuần lễ Vàng diễn ra vào nửa cuối tháng Chín.
Đức cha Lê Hữu Từ và cha Phạm Bá Trực. Đức cha Lê Hữu Từ được mời làm cố vấn cho chính phủ. Cha Phạm Bá Trực là đại biểu Quốc hội khóa đầu tiên và phó chủ tịch Ủy ban Thường vụ. Chương chỉ ghi lại sự kiện, không đánh giá chính trị.
Đức cha Nguyễn Bá Tòng qua đời. Ngài mất ở Sài Gòn năm 1949. Câu kết về giấc mơ của Đức cha Lambert và cha Đắc Lộ là lời của người kể.
Những người trong chương
Gioan Baotixita Nguyễn Bá Tòng là giám mục người Việt đầu tiên.
Bênêđictô XV, Piô X, Piô XI, Piô XII, Gioan XXIII và Phaolô VI là các giáo hoàng.
Januarius Hayasaka là giám mục Nhật Bản đầu tiên của thời hiện đại.
Joseph Kiwanuka là giám mục người Uganda.
Đaminh Hồ Ngọc Cẩn, Phêrô Martinô Ngô Đình Thục và Gioan Maria Thiên Ân Lê Hữu Từ là các giám mục Việt Nam.
Henri Denis (Biển Đức Thuận) là linh mục thừa sai.
Pierre Lambert de la Motte là giám mục. Alexandre de Rhodes (Đắc Lộ) là linh mục Dòng Tên.
Joseph Cardijn là hồng y.
Frank Duff là người lập Đạo binh Đức Mẹ.
Phạm Bá Trực là linh mục.
Những nơi trong chương
Ở Rôma có Đền thờ Thánh Phêrô. Gò Công, Sài Gòn, Hội An, Phát Diệm, Bùi Chu, Vĩnh Long, Phước Sơn và Hà Nội đều ở Việt Nam. Còn có Brussels và Dublin.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc Maximum illud trên vatican.va. Văn kiện ngắn thôi, nhưng đã đổi hướng cả công cuộc truyền giáo của thế kỷ XX. Năm 2019, Đức Phanxicô mở một Tháng Truyền giáo Ngoại thường để kỷ niệm một trăm năm văn kiện này.
Về Hội Thánh Việt Nam dưới thời Pháp thuộc, có các sách tiếng Việt của linh mục Phan Phát Huồn và linh mục Bùi Đức Sinh. Ai đọc được tiếng Anh có thể bắt đầu với cuốn Catholic Vietnam: A Church from Empire to Nation của Charles Keith.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 108 (Đắc Lộ), chương 109 (Hội Thừa sai Paris), chương 133 (Phát Diệm và Cụ Sáu), chương 134 (Rerum Novarum), chương 137 (Kiwanuka), chương 138 (Trung Hoa) và chương 145 (Việt Nam từ năm 1945).