Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 143

Kiểm chứng chương 143: Armenia, Mexico, Tây Ban Nha: những hồ sơ máu

Đọc xong chương 143, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: cha Pro có thật đã đứng trước toán hành quyết như những tấm ảnh còn lại không, bao nhiêu người Armenia đã chết và ai là người đếm, và ở Tây Ban Nha ai đã giết ai. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các sử gia còn đang bàn.

Chương kể ba cuộc bách hại đầu thế kỷ XX:

  • cuộc diệt chủng người Armenia năm 1915, qua tấm gương thánh Ignatiô Maloyan;
  • cuộc bách hại ở Mêhicô và chiến tranh Cristero (1926 đến 1929), qua cha Miguel Pro và cậu bé José Sánchez del Río;
  • cuộc Nội chiến Tây Ban Nha (1936 đến 1939).

Ở cả ba hồ sơ, chương kể cả máu của người Công giáo lẫn những tội ác do chính người Công giáo gây ra.

Nguồn chính:

  • hồ sơ phong thánh của các vị tử đạo;
  • các văn kiện của Tòa Thánh, trong đó có bản tuyên bố chung năm 2001 giữa Đức Gioan Phaolô II và Thượng phụ Karekin II;
  • báo chí Mêhicô năm 1927, kể cả những tấm ảnh xử bắn cha Pro.

Sách nên đọc:

  • Về Armenia: A Shameful Act (Một hành động đáng xấu hổ) của Taner Akçam (2006), một sử gia người Thổ.
  • Về Mêhicô: The Cristero Rebellion (Cuộc nổi dậy Cristero) của Jean Meyer (1976).
  • Về Tây Ban Nha: bộ lịch sử cuộc bách hại tôn giáo ở Tây Ban Nha giai đoạn 1936 đến 1939 của Antonio Montero (1961), nguồn của các con số về giáo sĩ bị giết. Sách viết bằng tiếng Tây Ban Nha.
  • Cũng về Tây Ban Nha: The Spanish Holocaust (Cuộc thảm sát ở Tây Ban Nha) của Paul Preston (2012), nói về bạo lực ở cả hai phía.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Cha Miguel Pro

Ngày 23 tháng Mười Một năm 1927. Cha Pro sinh ngày 13 tháng Giêng năm 1891 ở một thị trấn mỏ thuộc bang Zacatecas, nên khi bị xử bắn ngài ba mươi sáu tuổi. Ngài chịu chức ở Bỉ và về nước năm 1926. Ngài bị buộc tội dự phần vào âm mưu giết tướng Álvaro Obregón, một cựu tổng thống, nhưng chưa bao giờ ra tòa. Chiếc xe dùng trong vụ ném bom từng thuộc về người anh em của ngài, chi tiết được kể lại rộng rãi, và người anh Humberto bị bắn ngay sáng hôm ấy. Tổng thống Calles mời báo chí đến chứng kiến. Những tấm ảnh vẫn còn, trong đó có tấm ngài quỳ cầu nguyện và tấm ngài dang hai tay như thánh giá. Câu hô ¡Viva Cristo Rey! có trong lời các nhân chứng. Ngày 25 tháng Chín năm 1988, ngài được phong chân phước. Ý đồ của Calles muốn cả nước thấy một linh mục van xin, cùng những chi tiết nhỏ khác trong cảnh, là cách người kể dựng lại từ ảnh và lời kể về ngày ấy.

Thế kỷ có nhiều người chết vì đức tin nhất. Đức Gioan Phaolô II nói ý này trong tông thư Tertio Millennio Adveniente (1994), số 37. Chương thuật đúng ý ngài.

Mardin, 1915

Năm 301. Đây là năm truyền thống ghi việc vua Tiridates III chịu phép rửa do thánh Grêgôriô Nhà Khai sáng. Chương kể như một truyền thống, nguồn xưa nhất là sử gia Agathangelos. Bảng chữ cái của Mesrop Mashtots, khoảng năm 405, được tả trong Cuộc đời Mashtots của người học trò là Koryun.

Cuộc diệt chủng. Đêm 24 tháng Tư năm 1915, những người trí thức Armenia bị bắt ở Constantinôpôli. Phần lớn các sử gia ước tính từ một triệu đến một triệu rưỡi người chết. Người Assyria, Syria và Hy Lạp cũng bị giết. Raphael Lemkin đặt chữ “diệt chủng” năm 1944 trong cuốn Axis Rule in Occupied Europe, còn tiểu thuyết của Franz Werfel ra đời năm 1933. Nhà nước Thổ Nhĩ Kỳ đến nay vẫn không gọi đó là diệt chủng, đúng như chương nói.

Thánh Ignatiô Maloyan. Ngài sinh năm 1869 ở Mardin, nên lúc ấy bốn mươi sáu tuổi. Ngài được đào tạo ở Liban và làm tổng giám mục từ năm 1911. Ngày 3 tháng Sáu năm 1915, ngài bị bắt. Ngày 11 tháng Sáu năm 1915, ngài bị giết gần Mardin cùng khoảng bốn trăm người khác. Chuyện tra tấn, móng chân bị nhổ và việc chia bánh đã làm phép lấy từ hồ sơ tử đạo, vốn dựa trên lời kể của những người sống sót. Chi tiết ngài là người chết sau cùng là lời truyền lại. Ngài được phong chân phước ngày 7 tháng Mười năm 2001 và được Đức Lêô XIV phong thánh ngày 19 tháng Mười năm 2025. Peter To Rot, vị thánh được phong cùng ngày, xuất hiện ở chương 136.

Bênêđictô XV. Ngày 10 tháng Chín năm 1915, ngài viết thư cho vua Hồi Mehmed V.

Năm 2001 và năm 2015. Bản tuyên bố chung được ký ở Etchmiadzin ngày 27 tháng Chín năm 2001. Đức Phanxicô nói cụm từ ấy trong Thánh lễ kỷ niệm một trăm năm, ngày 12 tháng Tư năm 2015. Thổ Nhĩ Kỳ triệu hồi đại sứ.

Mêhicô, 1926

Hiến pháp năm 1917. Các điều 3, 5, 24, 27 và 130 hạn chế Hội Thánh. Năm 1926, “Luật Calles” ra đời. Trước đó, các đạo luật Cải cách của Juárez trong thập niên 1850 đã tịch thu đất của Hội Thánh. Về Guadalupe, xem chương 102.

Ngày 31 tháng Bảy năm 1926. Các giám mục đình chỉ việc thờ phượng công khai, với sự đồng ý của Rôma. Liên đoàn Bảo vệ Tự do Tôn giáo kêu gọi tẩy chay. Mùa thu năm ấy, Đức Piô XI lên án cuộc bách hại trong thư Iniquis afflictisque.

Chiến tranh Cristero. Kéo dài từ năm 1926 đến năm 1929. Khoảng chín mươi ngàn người chết, theo ước tính thường dùng. Chuyện treo cổ người trên cột điện báo có trong nhiều nguồn. Lữ đoàn phụ nữ mang tên Joan of Arc được tả trong sách của Meyer.

José Sánchez del Río. Cậu bị giết ngày 10 tháng Hai năm 1928 ở Sahuayo, bang Michoacán, và được phong thánh ngày 16 tháng Mười năm 2016. Lá thư cậu viết cho mẹ có trong hồ sơ phong thánh.

Anacleto González Flores. Ông bị giết hồi tháng Tư năm 1927 và được phong chân phước năm 2005.

Vụ tấn công đoàn tàu. Tháng Tư năm 1927, gần La Barca ở Jalisco, một toán Cristero do linh mục José Reyes Vega dẫn đầu tấn công một đoàn tàu, khoảng năm mươi thường dân chết. Đây là một trang tối, và chương nói thẳng.

Vụ giết Obregón. José de León Toral giết ông hồi tháng Bảy năm 1928.

Năm 2000. Ngày 21 tháng Năm năm 2000, hai mươi lăm vị tử đạo được phong thánh, đứng đầu là cha Cristóbal Magallanes, gồm hai mươi hai linh mục và ba giáo dân. Phần lớn là linh mục không mang vũ khí.

Thỏa thuận năm 1929. Đại sứ Mỹ Dwight Morrow đứng ra làm trung gian. Các nhà thờ mở cửa lại ngày 30 tháng Sáu năm 1929.

Sau thỏa thuận. Nhiều cựu thủ lĩnh Cristero bị giết. Ở Tabasco, thống đốc Tomás Garrido Canabal đặt tên con trai là Lucifer. Năm 1938, Graham Greene đến Mêhicô, và năm 1940 in tiểu thuyết The Power and the Glory (Quyền lực và Vinh quang).

Tây Ban Nha, mùa hè năm 1936

Đầu thập niên 1930. Tháng Năm năm 1931, nhiều nhà thờ bị đốt. Năm 1932, Dòng Tên bị giải tán. Năm 1933, một đạo luật về các dòng tu cấm tu sĩ dạy học; chương gom các việc ấy lại trong một đoạn cho gọn. Tháng Mười năm 1934, trong cuộc nổi dậy của thợ mỏ ở Asturias, ba mươi bốn giáo sĩ và tu sĩ bị giết, theo các sách sử Tây Ban Nha và hồ sơ phong chân phước.

Các con số. Theo nghiên cứu của Montero, có khoảng 6.832 giáo sĩ và tu sĩ bị giết:

  • 13 giám mục;
  • 4.184 linh mục giáo phận;
  • 2.365 tu sĩ nam;
  • 283 nữ tu.

Chương làm tròn thành chừng sáu ngàn tám trăm. Chính quyền xứ Basque bảo vệ các linh mục, và nhiều gia đình giấu họ, như Preston ghi lại. Câu nói đây là cuộc bách hại giáo sĩ đẫm máu nhất của châu Âu kể từ thời Cách mạng Pháp là cách đánh giá của người kể, đặt cạnh các con số trên.

Barbastro. Tháng Tám năm 1936, năm mươi mốt tu sĩ dòng Clarétianô bị giết. Những lá thư viết trên giấy gói sô-cô-la vẫn còn được giữ. Các vị được phong chân phước ngày 25 tháng Mười năm 1992.

Thư chung năm 1937. Thư đề ngày 1 tháng Bảy năm 1937. Hồng y Vidal i Barraquer và giám mục Múgica không ký. Chính bức thư chung không gọi cuộc chiến là thập tự chinh, nhưng có những giám mục khác dùng chữ ấy, như giám mục Pla y Deniel trong thư mục vụ Hai thành đô năm 1936. Chương giữ sự phân biệt cẩn thận này: thư chung là việc của năm 1937, còn chữ “thập tự chinh” gắn với thư mục vụ của riêng ông Pla y Deniel.

Bạo lực ở phía Franco. Các sử gia ước tính hơn một trăm ngàn người bị giết trong và sau chiến tranh.

Xứ Basque. Khoảng mười bốn đến mười sáu linh mục Basque bị phe Franco xử bắn. Guernica bị đánh bom ngày 26 tháng Tư năm 1937, đúng ngày họp chợ. Lời văn không nêu tên làng nào, vì chi tiết ấy chưa kiểm chứng được.

Những ngôi mộ đòi được gọi tên

Franco. Ông cầm quyền từ năm 1939 đến năm 1975, và trên đồng tiền ông được ghi là Caudillo của Tây Ban Nha nhờ ơn Chúa. Người ta tin hơn một trăm ngàn người nằm trong các hố chôn tập thể. Ngày 24 tháng Mười năm 2019, thi hài ông được dời khỏi Thung lũng Những người Ngã xuống, công trình xây một phần bằng sức lao động của tù nhân Cộng hòa. Các đạo luật năm 2007 và 2022 giúp các gia đình tìm người mất tích.

Phong chân phước. Từ năm 1987, gần hai ngàn vị tử đạo của những năm ấy đã được phong chân phước, trong đó có 498 vị năm 2007.

Đại hội chung năm 1971. Lời xin tha thứ được đa số tán thành nhưng chưa đủ hai phần ba số phiếu.

Đoạn kết. Đây là lời của chính người kể, nói lên điều cuốn sách giữ từ đầu đến cuối: máu của các vị tử đạo đáng được kính trọng, và không ai được dùng nó làm cờ cho chiến tranh. Chương dẫn lời Đức Giêsu trong Tin Mừng Mátthêu 26,52, lúc một môn đệ rút gươm trong vườn: “Hãy xỏ gươm vào bao, vì tất cả những ai cầm gươm sẽ chết vì gươm.”

Những người trong chương

Miguel Agustín Pro là linh mục Dòng Tên, và là chân phước.

Plutarco Elías Calles là tổng thống Mêhicô.

Álvaro Obregón là cựu tổng thống.

Ignatiô Maloyan là tổng giám mục Công giáo Armenia ở Mardin, và là thánh.

Bênêđictô XV, Gioan Phaolô II, Phanxicô và Lêô XIV là các giáo hoàng.

Karekin II là Thượng phụ Giáo hội Tông truyền Armenia.

José Sánchez del Río là thánh.

José Reyes Vega là linh mục chỉ huy quân Cristero.

Cristóbal Magallanes là linh mục, và là thánh.

Dwight Morrow là đại sứ Mỹ.

Tomás Garrido Canabal là thống đốc bang Tabasco.

Graham Greene là nhà văn.

Francisco Franco là tướng.

Francesc Vidal i Barraquer là hồng y. Mateo Múgica là giám mục.

Pablo Picasso là họa sĩ.

Những nơi trong chương

Thành phố Mêhicô, cùng các bang Jalisco, Michoacán, Guanajuato, Tabasco, và các thị trấn Sahuayo, La Barca. Trong Đế quốc Ottoman có Constantinôpôli, Mardin và sa mạc Syria. Ở Tây Ban Nha có Madrid, Barbastro, Tarragona, Vitoria, xứ Basque và Guernica.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một trang, hãy xem những tấm ảnh xử bắn cha Pro năm 1927, rồi đọc những lá thư cuối cùng của các chủng sinh Barbastro. Họ là những người trẻ hai mươi mấy tuổi, viết trên giấy gói sô-cô-la, và không có một lời cay đắng. Muốn có một lối vào dễ, tiểu thuyết The Power and the Glory của Graham Greene đang bán rộng rãi.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 102 (Guadalupe), chương 136 (Peter To Rot), chương 141 (giữa hai cuộc thế chiến), chương 144 (sau Bức màn sắt) và chương 158 (Đức Gioan Phaolô II).

Trở lại chương 143