Bỏ qua, tới nội dung
1915–1939 · Đế quốc Ottoman, Mêhicô, Tây Ban Nha

Chương 143

Armenia, Mexico, Tây Ban Nha: những hồ sơ máu

1915–1939 · Đế quốc Ottoman, Mêhicô, Tây Ban Nha

Giáo hoàng Bênêđictô XV, Piô XI

Sáng sớm ngày 23 tháng Mười Một năm 1927, trong khoảng sân hẹp của Tổng cục Cảnh sát ở thủ đô Mexico City, một linh mục Dòng Tên ba mươi sáu tuổi, dáng gầy gò, được dẫn ra trước đội lính bồng súng chờ lệnh.

Năm ấy, nơi ấy

1915–2022

  1. Mardin
  2. Thành phố Mêhicô
  3. Jalisco
  4. Barbastro
  5. Guernica
  6. xứ Basque
Ba hồ sơ máu của thế kỷ XX: Mardin năm 1915, Mêhicô năm 1926, Tây Ban Nha năm 1936.
Bắt đầu đọc

Chương 143

1915–1939 · Đế quốc Ottoman, Mêhicô, Tây Ban Nha

Nơi chốn
Mardin, Thành phố Mêhicô, Jalisco, Barbastro, Guernica, xứ Basque
Giáo hoàng
Bênêđictô XV, Piô XI

Sáng sớm ngày 23 tháng Mười Một năm 1927, trong khoảng sân hẹp của Tổng cục Cảnh sát ở thủ đô Mexico City, một linh mục Dòng Tên ba mươi sáu tuổi, dáng gầy gò, được dẫn ra trước đội lính bồng súng chờ lệnh.

Ngài là cha Miguel Agustín Pro, sinh năm 1891 trong một gia đình ở vùng mỏ bang Zacatecas. Học thần học và thụ phong linh mục tại Bỉ, ngài về quê năm 1926, đúng lúc giông bão nhất: mọi thánh đường trên đất Mêhicô bị buộc đóng cửa, phụng vụ công khai bị cấm ngặt. Suốt hơn một năm, vị linh mục trẻ sống như một người du kích của Nước Trời giữa lòng thủ đô.

Dù bệnh dạ dày hành hạ, cha Miguel Pro vẫn nổi tiếng hóm hỉnh, lạc quan, nụ cười rạng rỡ. Ngài cải trang đủ kiểu: khi mặc đồ lấm dầu mỡ của anh thợ máy, lúc khoác áo người giao hàng, khi lại thành một tài xế taxi lịch thiệp. Chiếc xe đạp cũ đưa ngài len lỏi từng con ngõ để dâng Thánh lễ chui trong các căn gác hẹp, giải tội, trao Mình Thánh cho bệnh nhân và đem từng mẩu bánh mì cho những nhà nghèo túng.

Thế rồi, một vụ ném bom ám sát bất thành nhắm vào cựu Tổng thống, Tướng Álvaro Obregón, xảy ra trên đường phố. Cha Pro hoàn toàn vô can, nhưng chiếc xe hơi cũ bọn mưu sát dùng lại từng qua tay người anh trai của ngài. Chừng đó đủ để chính quyền độc tài của Tổng thống Plutarco Elías Calles bắt ngài cùng hai người anh em ruột. Không có một phiên tòa nào. Người anh Humberto rồi cũng bị bắn chết ngay trong buổi sáng ấy. Calles đích thân ra lệnh xử bắn cha Miguel Pro, lại còn mời đông đảo phóng viên và thợ ảnh đến: ông muốn cả nước Mêhicô thấy một linh mục Công giáo run rẩy, quỳ lạy van xin tha mạng trước họng súng để làm nhục Giáo hội.

Thế nhưng, mưu toan ấy sụp đổ. Được hỏi có lời trăn trối nào không, cha Pro chỉ xin vài phút cầu nguyện. Ngài quỳ xuống nền đất lạnh, thinh lặng phó dâng linh hồn cho Chúa, rồi đứng dậy. Ngài từ chối dải băng bịt mắt: ngài muốn ngẩng đầu nhìn thẳng những người sắp kết liễu đời mình. Giọng trầm ấm, tha thiết, ngài nói: “Xin Thiên Chúa thương xót và tha thứ cho anh em!”

Rồi ngài dang rộng hai tay theo hình Thánh Giá, như Đấng Cứu Chuộc trên đồi Canvê, tay phải nắm chặt chuỗi Mân Côi, tay trái cầm cây Thánh Giá nhỏ. Ngay khoảnh khắc người chỉ huy hạ kiếm và tiếng súng nổ, cha Miguel Pro hô vang dõng dạc khắp sân giam:

“¡Viva Cristo Rey!”, Chúa Kitô Vua muôn năm!

Sáng hôm sau, những bức ảnh chụp khoảnh khắc hiên ngang ấy đồng loạt xuất hiện trên các trang nhất của báo chí. Thay vì bức tranh về một kẻ hèn nhát, cả đất nước Mêhicô bàng hoàng chiêm ngắm dung mạo ngời sáng của một vị tử đạo. Chính quyền hoảng hốt ra lệnh tịch thu và tiêu hủy toàn bộ các bản in, nhưng ngọn lửa xúc động đã bùng cháy khắp nơi. Hàng chục ngàn người dân đã can đảm đổ ra đường phố thủ đô, rải đầy hoa tươi dọc theo cỗ xe tang đưa thi hài ngài về nơi an nghỉ. Năm 1988, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã long trọng tôn phong cha Miguel Agustín Pro lên bậc Chân phước.

Thế kỷ XX là thế kỷ ghi dấu nhiều Kitô hữu đổ máu đào vì danh Chúa Kitô nhất trong toàn bộ hai ngàn năm lịch sử Hội Thánh. Có những cuộc bách hại do các chế độ vô thần sắt máu phát động; nhưng cũng có những thảm kịch diễn ra ngay trên những mảnh đất mà hạt giống Tin Mừng đã cắm rễ sâu bền suốt cả ngàn năm. Ba hồ sơ lịch sử tại Armenia, Mêhicô và Tây Ban Nha chính là những chứng từ bi tráng về cuộc chiến giữa ánh sáng đức tin và bóng tối của lòng hận thù nhân loại.

Mardin 1915: vết thương đại họa của Giáo hội Armenia

Dân tộc Armenia có một chỗ rất đặc biệt trong lịch sử Kitô giáo: họ là quốc gia đầu tiên nhận Kitô giáo làm quốc giáo, khoảng năm 301, khi Vua Tiridates III được Thánh Grêgôriô Nhà Khai Sáng rửa tội, sớm hơn cả Đế quốc Rôma. Năm 405, đan sĩ Thánh Mesrop Mashtots sáng tạo bảng chữ cái Armenia để Kinh Thánh và kinh nguyện được cất lên bằng chính tiếng mẹ đẻ. Qua bao lần bị xâm lăng, đô hộ, người Armenia vẫn son sắt giữ chữ viết và niềm tin ấy.

Đầu thế kỷ XX, phần lớn người Armenia sống dưới Đế quốc Hồi giáo Ottoman, tức Thổ Nhĩ Kỳ, như một cộng đồng tôn giáo thiểu số. Đa số thuộc Giáo hội Tông truyền Armenia; một cộng đoàn nhỏ hơn hiệp thông trọn vẹn với Tòa Thánh, gọi là Giáo hội Công giáo Armenia.

Hành trang rời quê của một gia đình Armenia
Hành trang rời quê của một gia đình Armenia

Năm 1914, Đệ nhất Thế chiến bùng nổ. Đế quốc Ottoman lâm vào khủng hoảng và phe cầm quyền cực đoan, Đảng Thanh niên Thổ, bắt đầu nhìn cộng đồng Kitô hữu Armenia bằng con mắt ngờ vực, cáo buộc họ là “kẻ thù nội gián” sẵn sàng liên kết với quân đội Nga. Đêm 24 tháng Tư năm 1915, thảm kịch giáng xuống: hàng trăm nhân sĩ, trí thức, nhà giáo, linh mục và các nhà lãnh đạo cộng đồng Armenia tại thủ đô Constantinople, nay là Istanbul, bị lùng bắt, và phần lớn về sau bị sát hại dã man.

Tiếp đó là một kế hoạch diệt chủng tàn bạo trên khắp đế quốc. Đàn ông bị bắt lính rồi bị đưa ra bãi trống bắn chết hàng loạt. Người già, phụ nữ, trẻ em bị đuổi khỏi làng, ép đi bộ hàng trăm cây số dưới nắng thiêu qua sa mạc Syria về phía Deir ez-Zor, không lương thực, không nước uống. Hầu hết gục ngã vì kiệt sức, bệnh tật hoặc bị giết dọc đường. Các sử gia ước tính một triệu đến một triệu rưỡi người Armenia đã chết. Người Armenia gọi biến cố ấy là Medz Yeghern, “Đại Họa”. Cùng chung số phận còn có hàng trăm ngàn Kitô hữu Syria, Assyria và Hy Lạp.

Chính từ nỗi kinh hoàng năm 1915 ấy mà năm 1944, luật gia Raphael Lemkin đặt ra thuật ngữ pháp lý quốc tế: “tội ác diệt chủng”. Trước đó, năm 1933, nhà văn Áo Franz Werfel đã đem câu chuyện đến với cả thế giới qua cuốn tiểu thuyết Bốn mươi ngày ở Musa Dagh, kể về những dân làng Armenia cố thủ trên một ngọn núi chống lại quân Ottoman.

Maloyan thăm cộng đoàn
Maloyan thăm cộng đoàn

Tại thị trấn cổ Mardin, nay thuộc đông nam Thổ Nhĩ Kỳ, nơi các tín hữu Armenia và Syria đã chung sống hòa bình hàng ngàn năm, vị chủ chăn của đoàn chiên Công giáo Armenia lúc bấy giờ là Đức Tổng Giám mục Ignatiô Maloyan. Ngài sinh ra tại chính mảnh đất này, tu học tại một đan viện ở Liban và được đặt làm Tổng Giám mục Mardin năm 1911.

Ngày 3 tháng Sáu năm 1915, chính quyền Ottoman ập vào bắt giữ Đức cha Maloyan cùng toàn bộ các linh mục và hàng trăm giáo dân nam giới trong giáo phận. Quan chức địa phương đưa ra tối hậu thư: nếu ngài chịu bỏ Chúa Kitô để cải sang Hồi giáo, ngài sẽ được tha mạng và ban chức tước giàu sang. Vị chủ chăn bình thản đáp:

“Tôi sẵn sàng đổ đến giọt máu cuối cùng vì Đức Kitô và Hội Thánh của Người. Tôi sinh ra trong đức tin Công giáo và sẽ chết trong đức tin ấy!”

Ngài bị tra tấn dã man suốt nhiều ngày ròng, quân lính dùng kìm nhổ từng móng chân của ngài, nhưng không thể khuất phục được tâm hồn trung kiên ấy.

Ngày 11 tháng Sáu năm 1915, Đức cha Maloyan cùng hơn bốn trăm Kitô hữu bị giải đi giữa sa mạc hoang vu. Biết giờ chết đã cận kề, ngài dừng lại bên các bạn tù, khích lệ mọi người hãy vững lòng trông cậy vào ơn phục sinh. Không có bánh rượu phụng vụ, ngài cầm lấy những mẩu bánh mì khô ít ỏi trong tay, đọc lời thánh hiến làm phép như Mình Thánh Chúa, rồi kính cẩn phân phát cho từng linh mục và giáo dân rước lấy làm của ăn đàng vượt qua cõi chết. Quân lính xả súng thảm sát tất cả, và vị Tổng Giám mục nhân hiền là người ngã xuống sau cùng.

Tại Rôma, Đức Giáo hoàng Bênêđictô XV đã gửi thư tha thiết van nài Sultan Mehmed V hãy thương xót những người Kitô hữu vô tội, nhưng tiếng kêu của vị Cha chung hoàn toàn rơi vào vô vọng. Năm 2001, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã tôn vinh Đức cha Ignatiô Maloyan lên bậc Chân phước. Cũng năm ấy, vào tháng Chín, ngài cùng Đức Thượng phụ Karekin II, vị đứng đầu Giáo hội Tông truyền Armenia, ký một tuyên bố chung gọi biến cố năm 1915 là cuộc diệt chủng đầu tiên của thế kỷ XX. Năm 2015, nhân kỷ niệm 100 năm thảm kịch, Đức Thánh Cha Phanxicô nhắc lại lời ấy trong một Thánh lễ, can đảm khẳng định rằng việc che giấu hay chối bỏ sự dữ cũng giống như để cho vết thương tiếp tục rỉ máu mà không bao giờ được băng bó và chữa lành. Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ liền triệu hồi đại sứ khỏi Vatican. Đến nay Thổ Nhĩ Kỳ vẫn không chấp nhận chữ “diệt chủng”, chỉ nói về nỗi khổ của nhiều dân tộc trong thời chiến. Ngày 19 tháng Mười năm 2025, Đức Giáo hoàng Lêô XIV tôn phong Đức cha Ignatiô Maloyan lên bậc Hiển thánh.

Mêhicô: bản hùng ca và nỗi giằng xé của phong trào Cristero

Tại Mêhicô, một đất nước có truyền thống Công giáo sâu đậm gắn liền với Đền thánh Đức Mẹ Guadalupe, những cơn sóng ngầm chống tôn giáo đã âm ỉ từ thế kỷ XIX. Ngay từ thập niên 1850, các đạo luật Cải cách của Tổng thống Benito Juárez đã tịch thu đất đai của Giáo hội và đóng cửa các đan viện. Suốt thế kỷ ấy, các chính phủ theo phái tự do coi Giáo hội là kẻ thù của tiến bộ, vì Giáo hội giàu có, nắm các trường học và thường đứng về phía phe bảo thủ. Sau cuộc Cách mạng Mêhicô, bản Hiến pháp năm 1917 ra đời mang đậm tư tưởng bài giáo sĩ cực đoan: các dòng tu bị giải tán, linh mục bị tước quyền công dân, bị cấm mặc tu phục ngoài đường phố, các trường học tôn giáo bị đóng cửa, và mọi tài sản nhà thờ đều bị tịch thu.

Đến năm 1926, Tổng thống Plutarco Elías Calles quyết định ban hành “Luật Calles”, áp dụng các biện pháp trừng phạt hình sự tàn khốc nhắm vào các linh mục và giáo dân. Đứng trước nguy cơ phẩm trật Hội Thánh bị can thiệp thô bạo, các Đức Giám mục Mêhicô, với sự chuẩn thuận của Tòa Thánh Rôma, đã đưa ra một quyết định chưa từng có: tuyên bố đình chỉ phụng vụ công khai trên toàn quốc kể từ ngày 31 tháng Bảy năm 1926. Lần đầu tiên sau hơn bốn trăm năm kể từ ngày Tin Mừng được loan báo trên lục địa này, tiếng chuông nhà thờ trên khắp đất nước Mêhicô bỗng chốc im bặt, cửa các thánh đường đóng kín.

Nhà thờ vắng lễ
Nhà thờ vắng lễ

Không thể cam chịu nhìn đức tin bị bóp nghẹt, nông dân các bang miền trung và miền tây, như Jalisco, Michoacán, Guanajuato, vùng lên. Họ giương cờ in hình Đức Mẹ Guadalupe, hô “¡Viva Cristo Rey y Santa María de Guadalupe!”, và người đời gọi họ là Cristeros, những chiến sĩ của Đức Kitô. Năm 1925, Đức Piô XI vừa ban hành Thông điệp Quas Primas, lập lễ Chúa Kitô Vua để nhắc nhân loại rằng Đức Kitô là Vua của mọi tâm hồn và mọi quốc gia. Tiếng hô ấy thành lẽ sống của những người lính chân đất.

Cuộc chiến Cristero, người Mêhicô gọi là La Cristiada, kéo dài ba năm, từ 1926 đến 1929, biến làng quê thành chiến trường, làm khoảng chín mươi ngàn người chết. Hàng vạn phụ nữ Công giáo lập “Lữ đoàn Nữ Thánh Jeanne d’Arc”, bí mật chở đạn dược, thuốc men, lương thực cho nghĩa quân. Quân chính phủ trả thù bằng khủng bố: treo cổ hàng loạt nông dân và tín hữu lên cột điện tín dọc đường sắt để răn đe.

Giữa cuộc chiến khốc liệt ấy, những bông hoa đức tin tuyệt đẹp đã nở.

Đó là Thánh José Sánchez del Río, cậu bé mười bốn tuổi tình nguyện theo đoàn quân Cristeros làm người cầm cờ. Khi bị quân chính phủ bắt trong một trận đánh đầu năm 1928, cậu bị giam ngay trong ngôi nhà thờ giáo xứ Sahuayo, nơi cậu từng lãnh nhận Bí tích Rửa Tội.

Bọn lính lóc da hai lòng bàn chân em, rồi bắt em đi bộ trên con đường sỏi đá nhọn về phía nghĩa trang. Dọc đường, lính gác liên tục thúc: “Chỉ cần mày hô: ‘Chết đi Chúa Kitô Vua!’ là bọn tao sẽ thả mày về với mẹ ngay lập tức!”

Nhưng cậu bé mười bốn tuổi, đau đến ứa nước mắt, vẫn cắn môi và dồn hết sức hô vang: “¡Viva Cristo Rey! ¡Viva la Virgen de Guadalupe!”

Trước khi ngã xuống vì nhát đao và phát súng ân huệ, José đã kịp gửi cho mẹ một lá thư chan chứa niềm tin:

“Mẹ yêu dấu, con xin mẹ đừng đau buồn vì cái chết của con. Con ra đi thanh thản vì được chết cho Chúa Giêsu. Mẹ hãy tin rằng con sắp được về Thiên Đàng và sẽ luôn cầu nguyện cho mẹ cùng gia đình.”

Cậu bé anh dũng ấy đã được Đức Thánh Cha Phanxicô tôn phong Hiển thánh vào năm 2016.

Bên cạnh những người cầm vũ khí, có những tâm hồn chọn con đường kháng cự bất bạo động. Tiêu biểu là Chân phước Anacleto González Flores, một luật sư trí thức Công giáo nhiệt thành, được ví như “nhà Gandhi của Mêhicô”. Ông kêu gọi giáo dân biểu tình hòa bình, tẩy chay kinh tế để phản kháng luật bất công. Ông bị bắt, bị tra tấn dã man và bị xử bắn vào tháng Tư năm 1927.

Đồng thời, hai mươi lăm vị Tử đạo Mêhicô được Đức Gioan Phaolô II phong thánh năm 2000, đứng đầu là Thánh linh mục Cristóbal Magallanes, tuyệt đại đa số là những vị mục tử hiền lành, không hề cầm tấc sắt trong tay, bị giết chỉ vì kiên quyết ở lại với đoàn chiên để dâng Thánh lễ và ban các bí tích nơi rừng sâu hẻo lánh.

Tuy nhiên, chiến tranh bao giờ cũng kéo theo những mặt tối xót xa. Một số nhóm Cristeros vì quá phẫn uất đã có những hành vi bạo lực quá khích, như vụ phục kích đoàn tàu hỏa tại La Barca vào tháng Tư năm 1927 khiến hàng chục thường dân vô tội thiệt mạng. Đỉnh điểm là vào tháng Bảy năm 1928, một thanh niên Công giáo cực đoan tên José de León Toral đã ám sát tân Tổng thống đắc cử Álvaro Obregón. Hành động này tuy không hề có sự chấp thuận của các giám mục, nhưng đã khiến lập trường của chính quyền thêm cứng rắn và làm lu mờ phần nào căn tính Tin Mừng của cuộc đấu tranh.

Hòa ước mong manh và số phận những người bị lãng quên

Tháng Sáu năm 1929, nhờ Đại sứ Hoa Kỳ Dwight Morrow đứng giữa hòa giải, các Giám mục Mêhicô và chính phủ đạt được một thỏa ước, thường gọi là Los Arreglos. Trên giấy, các điều luật chống tôn giáo vẫn nguyên, nhưng chính phủ hứa không áp dụng khắt khe, và cho linh mục đăng ký trở lại giáo xứ.

Ngày 30 tháng Sáu năm 1929, sau ba năm câm nín, tiếng chuông giáo đường lại vang lên khắp Mêhicô trong niềm vui vỡ òa của hàng triệu giáo dân.

Ngày chuông giáo đường vang trở lại
Ngày chuông giáo đường vang trở lại

Nhưng cái giá của hòa ước thật cay đắng cho những người lính Cristeros. Vâng lời chủ chăn, họ nộp vũ khí, về quê làm ăn. Vậy mà ngay sau khi họ giải giáp, chính phủ bội ước: hàng trăm thủ lĩnh và chiến binh Cristeros bị mật vụ truy lùng, ám sát hoặc bắn lén.

Ở vài nơi, lòng thù ghét tôn giáo vẫn hoành hành. Tại bang Tabasco, Thống đốc độc tài Tomás Garrido Canabal lập đội dân quân “Sơ mi Đỏ”, triệt hạ mọi bàn thờ, cấm linh mục làm mục vụ trừ phi lấy vợ, và ngạo mạn đặt tên con trai là Lucifer.

Năm 1938, văn hào Công giáo người Anh Graham Greene đã sang tận Tabasco. Hiện thực cay đắng ấy thành bối cảnh cho tiểu thuyết Quyền lực và Vinh quang của ông, xuất bản năm 1940: chuyện một linh mục đơn độc, đầy yếu đuối của thân phận con người, nhưng giữa vòng săn đuổi của tử thần vẫn không bỏ đoàn chiên, sẵn sàng liều mạng để mang Mình Thánh Chúa đến cho một người đang hấp hối.

Hòa ước chưa khép mọi vết thương
Hòa ước chưa khép mọi vết thương

Tây Ban Nha 1936: cơn lốc hận thù và dòng máu tử đạo

Tại châu Âu, một thảm kịch đẫm máu khác đã bùng nổ trên quê hương của Thánh Têrêsa Avila và Thánh Ignatiô Loyola.

Suốt nhiều thế kỷ, Giáo hội Tây Ban Nha đã gắn bó mật thiết với ngai vàng quân chủ, giới quý tộc và các đại địa chủ. Khi xã hội bước vào thời kỳ công nghiệp hóa, hàng triệu nông dân nghèo không có tấc đất cắm dùi và giới công nhân đô thị phải sống trong cảnh bần cùng cơ cực. Nhìn thấy hàng giáo phẩm và các dòng tu sở hữu nhiều đất đai, tài sản lớn, nhiều tầng lớp lao động đã sinh lòng chua xót và cho rằng Giáo hội chỉ đứng về phía người giàu và giới cai trị.

Năm 1931, nền Đệ Nhị Cộng hòa Tây Ban Nha được thành lập sau khi nhà vua thoái vị. Làn sóng bài giáo sĩ cực đoan lập tức bùng phát: các đám đông quá khích phóng hỏa đốt phá hàng chục tu viện và nhà thờ cổ kính tại Madrid mà cảnh sát không hề can thiệp. Chính quyền mới ban hành hiến pháp giải tán Dòng Tên và tước quyền giảng dạy của các dòng tu. Tháng Mười năm 1934, trong cuộc nổi dậy của công nhân mỏ tại vùng Asturias, ba mươi tư linh mục, tu sĩ và chủng sinh đã bị giết hại dã man.

Tháng Bảy năm 1936, một nhóm tướng lĩnh quân đội do Tướng Francisco Franco đứng đầu đã phát động cuộc binh biến nhằm lật đổ chính phủ Cộng hòa, châm ngòi cho cuộc Nội chiến Tây Ban Nha kéo dài ba năm, từ 1936 đến 1939.

Tây Ban Nha, mùa hè năm 1936
Tây Ban Nha, mùa hè năm 1936

Tại những vùng đất do phe Cộng hòa kiểm soát, nơi các lực lượng vô chính phủ và cộng sản nắm nhiều quyền, một chiến dịch tàn sát tôn giáo khốc liệt chưa từng có đã diễn ra, được lịch sử gọi là “Thời kỳ Khủng bố Đỏ”. Hàng ngũ giáo sĩ bị truy lùng và sát hại như những kẻ thù giai cấp. Suốt cuộc chiến, mà phần lớn ngay trong mấy tháng đầu, có tới 6.832 linh mục và tu sĩ đã bị tước đoạt mạng sống, bao gồm:

  • 13 vị Giám mục giáo phận,
  • 4.184 linh mục triều,
  • 2.365 nam tu sĩ,
  • 283 nữ tu, cùng hàng ngàn giáo dân trung kiên bị hành quyết chỉ vì mang trong mình danh xưng Kitô hữu.

Dẫu vậy, ngay giữa vùng Cộng hòa vẫn có những tấm lòng: ở xứ Basque, chính quyền địa phương che chở các linh mục, và ở nhiều thành phố, những gia đình bình thường liều mạng giấu linh mục trong nhà mình. Còn ở những nơi khác, thánh đường bị đốt, tượng thánh bị đập nát, thi hài các đan sĩ và nữ tu trong tu viện cổ bị đào lên đem ra đường bêu rếu. Đây là cuộc bách hại giáo sĩ đẫm máu nhất tại lục địa châu Âu kể từ thời Cách mạng Pháp năm 1789.

Trong cơn cuồng phong ấy, những trang sử của Giáo hội sơ khai như sống lại.

Ở thị trấn Barbastro miền đông bắc, tháng Tám năm 1936, năm mươi mốt tu sĩ Dòng Thừa Sai Claret đã làm rạng danh Hội Thánh. Phần lớn là những thầy trẻ mới ngoài đôi mươi, đang chuẩn bị lãnh chức linh mục. Bị nhốt trong một hội trường ngột ngạt, các thầy được hứa trả tự do nếu cởi áo dòng, bỏ ơn gọi. Tất cả đều từ chối.

Không có giấy, các thầy viết lời trăn trối gửi cha mẹ và nhà dòng lên giấy gói sô-cô-la, mảnh gỗ cũ, lề sách nguyện. Từng tốp lần lượt bị điệu ra bãi bắn, miệng vẫn đọc kinh tha thứ và hát ngợi khen Chúa Kitô Vua. Năm 1992, Thánh Gioan Phaolô II tôn phong Chân phước cho cả năm mươi mốt vị tử đạo trẻ này.

Bóng đen phía sau chiến thắng và bài học hòa giải

Thế nhưng, bức tranh lịch sử của cuộc Nội chiến Tây Ban Nha không hề đơn giản theo kiểu một bên hoàn toàn thánh thiện và một bên hoàn toàn xấu xa.

Trước cuộc tàn sát của phe Cộng hòa, hầu hết các giám mục Tây Ban Nha công khai nghiêng về phía Tướng Franco. Năm 1937, các ngài cùng ký một bức Thư Chung gửi hàng giám mục toàn cầu để biện minh cho cuộc nổi dậy, và một số vị, như Đức Giám mục Enrique Pla y Deniel trong một thư mục vụ năm 1936, còn gọi cuộc nội chiến huynh đệ tương tàn này là “cuộc thập tự chinh” bảo vệ văn minh Kitô giáo.

Giữa cao trào ấy, chỉ có hai vị giám mục can đảm từ chối đặt bút ký: Đức Hồng y Francesc Vidal i Barraquer xứ Tarragona và Đức Giám mục Mateo Múgica xứ Vitoria. Đức Hồng y Vidal i Barraquer kiên quyết giữ lập trường hòa giải, và rồi phải chết nơi đất khách.

Trong vùng do quân Franco kiểm soát, cuộc thanh trừng tàn bạo gọi là “Thời kỳ Khủng bố Trắng” cũng cướp đi hàng chục vạn người bị nghi ủng hộ Cộng hòa: thầy giáo, thị trưởng, công đoàn viên, cả những dân thường chỉ vì một lời tố giác vu vơ.

Đau lòng hơn cả là bi kịch xứ Basque, vùng đất Công giáo rất sùng đạo. Vì chính phủ Cộng hòa hứa trao quyền tự trị cho người Basque, nên dân chúng và các linh mục ở đây đứng về phía Cộng hòa. Khi quân Franco tiến vào, họ xử bắn mười sáu linh mục người Basque chỉ vì tinh thần dân tộc của các ngài.

Ngày 26 tháng Tư năm 1937, máy bay Đức Quốc xã, đồng minh của Franco, dội bom hủy diệt Guernica, thị trấn thiêng của người Basque, đúng ngày phiên chợ đông, giết hàng trăm thường dân. Chính tội ác ấy đã thôi thúc Picasso vẽ bức tranh Guernica. Suốt gần bốn mươi năm độc tài sau đó, tên các linh mục Basque bị quân đội giết không được nhắc tới nơi công cộng.

Ký ức trở về Zeanuri
Ký ức trở về Zeanuri

Năm 1939, Tướng Franco toàn thắng và thiết lập chế độ độc tài kéo dài suốt ba mươi sáu năm, đưa đạo Công giáo trở lại vị thế quốc giáo độc tôn. Trên các đồng tiền kim loại thời bấy giờ, hình ảnh Franco được khắc ghi với dòng chữ: “Thủ lĩnh tối cao của Tây Ban Nha nhờ ơn Thiên Chúa”. Những nạn nhân Công giáo tử đạo trong vùng Cộng hòa được tôn vinh trọng thể; nhưng biết bao nạn nhân của phe bên kia lại bị chôn vùi trong những hố chôn tập thể vô danh dọc theo các triền đồi và vệ đường.

Mãi sau khi chế độ Franco sụp đổ vào năm 1975, Tây Ban Nha mới từng bước hàn gắn vết thương lịch sử. Người ta tin rằng còn hơn một trăm ngàn nạn nhân nằm trong những hố chôn không tên. Tháng Mười năm 2019, thi hài Franco được dời khỏi Thung lũng Những người Ngã xuống, khu tưởng niệm đồ sộ do chính ông cho xây, mà một phần sức lao động là của tù nhân phe Cộng hòa. Các đạo luật năm 2007 và năm 2022 giúp các gia đình tìm kiếm và nhận diện người thân mất tích.

Những ngôi mộ đòi được gọi tên
Những ngôi mộ đòi được gọi tên

Giáo hội Tây Ban Nha đã tôn phong Chân phước cho khoảng hai ngàn vị tử đạo thời 1934–1939, riêng một ngày năm 2007 đã có 498 vị: các ngài được tôn vinh không vì lý tưởng chính trị nào, mà vì lòng trung thành với Đức Kitô và lời tha thứ dành cho những kẻ giết mình.

Giáo hội cũng can đảm nhìn lại chính mình: năm 1971, tại Đại hội chung của Giám mục và Linh mục toàn quốc, đa số đại biểu bỏ phiếu cho một bản tuyên bố xin lỗi toàn dân, thừa nhận rằng trong những năm đen tối của nội chiến, Giáo hội đã không làm tròn vai người kiến tạo hòa bình giữa những người con cùng một bọc đang chém giết nhau. Bản tuyên bố chưa đủ hai phần ba số phiếu để chính thức được thông qua, nhưng tiếng xin lỗi ấy đã vang lên.

Ba hồ sơ đẫm máu tại Armenia, Mêhicô và Tây Ban Nha mang những bối cảnh văn hóa và chính trị khác nhau, nhưng đều để lại cho người Kitô hữu hôm nay một bài học đức tin sâu sắc.

Máu của Các Thánh Tử Đạo đổ ra vì lòng mến Chúa và yêu thương tha nhân mãi mãi là gia sản thánh thiêng và cao quý nhất của Hội Thánh. Thế nhưng, Tin Mừng của Đức Kitô tuyệt đối không bao giờ là một ý thức hệ trần thế, và đức tin không thể bị biến thành công cụ hay ngọn cờ phục vụ cho các mưu toan chính trị bạo quyền. Khi xưa trong vườn Cây Dầu, khi thấy người môn đệ nhiệt thành rút gươm định dùng bạo lực để bảo vệ Thầy, Chúa Giêsu đã nghiêm giọng bảo ông:

“Hãy xỏ gươm vào bao, vì tất cả những ai cầm gươm sẽ phải chết vì gươm.”

Chính vì dòng máu tử đạo của các vị thánh là vô giá trước tôn nhan Thiên Chúa, nên không một ai được phép biến dòng máu ấy thành ngọn cờ thù hận trong những toan tính trần gian của riêng mình. Người Kitô hữu chỉ chiến thắng sự dữ bằng một vũ khí duy nhất: đó là tình yêu tự hiến, sự tha thứ và lòng trung kiên với Đức Kitô Vua Tình Yêu.

Người Kitô hữu chỉ chiến thắng sự dữ bằng một vũ khí duy nhất: đó là tình yêu tự hiến, sự tha thứ và lòng trung kiên với Đức Kitô Vua Tình Yêu.

Chương 143 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Chúa Kitô Vua muôn năm!”

Cha Miguel Agustín Pro, 23 tháng Mười Một 1927
Ba hồ sơ máu của thế kỷ XX: Mardin năm 1915, Mêhicô năm 1926, Tây Ban Nha năm 1936.

Những người trong chương

  • Miguel Agustín Pro · Năm 1988 ngài được phong chân phước. Những tấm ảnh chụp ngài dang tay thành thánh giá trước toán lính bắn vẫn còn đó.
  • Ignatiô Maloyan · Đức Lêô XIV tuyên phong ngài hiển thánh ngày 19 tháng Mười năm 2025. Ngài là chủ chăn Armenia Công giáo ở Mardin.
  • José Sánchez del Río · Cậu bé mười bốn tuổi viết thư cho mẹ từ nhà thờ làm nhà giam, được phong thánh năm 2016.

Nơi ấy hôm nay

  • Mardin là thị trấn cổ trên đồi, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ, nơi người Armenia và các Kitô hữu Syria từng sống bên nhau hàng thế kỷ.
  • Guernica nay là thị trấn của xứ Basque. Bức tranh Guernica của Picasso hiện được trưng bày ở Bảo tàng Reina Sofía, Madrid.
  • Thung lũng Những người Ngã xuống, gần Madrid, là nơi thi hài Franco được dời đi tháng Mười năm 2019.

Muốn đọc thêm

Mt 26,52 · Graham Greene, Quyền lực và Vinh quang · Franz Werfel, Bốn mươi ngày ở Musa Dagh · Thư cuối của các chủng sinh Barbastro · Thông điệp Quas Primas (1925), vatican.va

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 144

Sau Bức màn sắt

Trước khi bị bắt, hồng y Mindszenty viết sẵn một lá thư dặn thế giới đừng tin điều gì?

Khoảng 25 phút đọc