Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 144

Kiểm chứng chương 144: Sau Bức màn sắt

Đọc xong chương 144, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: lá thư của vị hồng y có thật không, bao nhiêu nhà thờ đã bị đóng, và hồ sơ của cảnh sát mật có thể tin được đến đâu. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các sử gia còn đang bàn.

Chương kể chuyện các Kitô hữu sống dưới các chế độ cộng sản ở Liên Xô và Đông Âu, từ năm 1917 đến năm 1991. Chương đi qua:

  • hồng y Mindszenty;
  • Giáo hội Chính thống Nga;
  • Giáo hội Công giáo Hy Lạp Ukraina;
  • hồng y Wyszyński và Đức Gioan Phaolô II;
  • “chính sách hướng Đông” của Casaroli;
  • những người chỉ điểm;
  • Lithuania, Albania và cha Popiełuszko;
  • năm 1989.

Chương kể cả những người đứng vững lẫn những người gục ngã.

Nguồn chính:

  • Memoirs (Hồi ký) của hồng y Mindszenty (1974);
  • nhật ký trong tù của hồng y Wyszyński, có bản tiếng Anh tên A Freedom Within;
  • hồi ký Il martirio della pazienza (Sự tử đạo của lòng kiên nhẫn) của hồng y Casaroli (2000);
  • Biên niên Hội Thánh Công giáo ở Lithuania, có bản dịch tiếng Anh;
  • hồ sơ cảnh sát mật mở ra sau năm 1989, nhất là ở Ba Lan (Viện Ký ức Quốc gia) và ở Hungary.

Sách nên đọc:

  • The Russian Church under the Soviet Regime, 1917–1982 (Giáo hội Nga dưới chế độ Xô Viết) của Dimitry Pospielovsky (1984), về Giáo hội Chính thống Nga;
  • Witness to Hope (Chứng nhân hy vọng) của George Weigel (1999), tiểu sử Đức Gioan Phaolô II.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Hồng y Mindszenty

Lá thư tháng Mười Một năm 1948. Ý về sự yếu đuối của xác thịt con người có trong thư; chương thuật bằng lời của mình chứ không đặt trong ngoặc kép. Thư được công bố sau khi ông bị bắt. Ông là con một nông dân, làm tổng giám mục Esztergom năm 1945 và hồng y tháng Hai năm 1946. Ông từng ngồi tù năm 1919 dưới chế độ của Béla Kun và năm 1944 dưới tay đảng Chữ Thập Mũi Tên (Arrow Cross). Những điều này lấy từ Hồi ký của ông.

Bị bắt và xét xử. Ông bị bắt ngày 26 tháng Chạp năm 1948. Phiên tòa mở ngày 3 tháng Hai năm 1949, và ngày 8 tháng Hai ông bị tuyên chung thân vì tội phản quốc, gián điệp và buôn bán ngoại tệ chợ đen. Ông bị giam ở số 60 đại lộ Andrássy, nay là bảo tàng Ngôi nhà Khủng bố. Cách ông bị tra tấn là điều ông kể trong Hồi ký, nên chương viết “theo lời ông kể về sau”.

Nước Nga

Thượng phụ Tikhon. Ngài được bầu tháng Mười Một năm 1917, là vị thượng phụ đầu tiên kể từ năm 1721, khi Phêrô Đại đế bãi chức ấy. Năm 1922, chính quyền tịch thu đồ thánh. Bức thư mật ngày 19 tháng Ba năm 1922 của Lênin gửi Bộ Chính trị được biết qua cuốn Russia under the Bolshevik Regime của Richard Pipes, và chương thuật ý thư chứ không trích từng chữ. Tháng Tám năm 1922, tổng giám mục Benjamin ở Petrograd bị xử bắn. Tikhon qua đời năm 1925. Giáo hội Chính thống Nga suy tôn ngài là thánh.

Những người vô thần. Liên minh Những người Vô thần Chiến đấu lập năm 1925, “kế hoạch năm năm không có Thiên Chúa” được công bố năm 1932, như Pospielovsky ghi lại. Tuyên bố trung thành của tổng giám mục Sergiô là vào năm 1927, và một số tín hữu đoạn tuyệt với ngài đã đi vào hoạt động ngầm.

Solovki. Trại lập năm 1923. Đây là một trong những trại đầu tiên và là khuôn mẫu của hệ thống Gulag. Cha Leonid Fyodorov bị đưa đến đó những năm 1920 và mất năm 1935. Nay ngài được gọi là chân phước.

Đại Khủng bố, 1937 và 1938. Các nghiên cứu từ năm 1991 cho thấy hàng chục ngàn giáo sĩ bị bắn trong hai năm ấy. Trước năm 1917, nước Nga có chừng năm mươi bốn ngàn nhà thờ. Đến năm 1939 chỉ còn vài trăm nhà thờ mở cửa, và chỉ còn khoảng bốn giám mục được tự do, còn tại chức.

Năm 1943 và năm 1959. Ngày 4 tháng Chín năm 1943, Stalin gặp ba giám mục Sergiô, Alexy và Nikolai. Từ năm 1959 đến năm 1964, Khrushchev mở chiến dịch chống tôn giáo.

Bức màn sắt

Churchill. Ông nói ngày 5 tháng Ba năm 1946 ở Fulton, bang Missouri. Câu về bức màn sắt có trong bài diễn văn The Sinews of Peace (Sức mạnh của hòa bình). Câu tiếng Việt trong chương là bản dịch từ nguyên văn tiếng Anh của ông.

Các nước khác.

  • Rumani, năm 1948: Giáo hội Công giáo Hy Lạp bị ép nhập vào Giáo hội Chính thống, bảy giám mục bị bắt.
  • Nam Tư: tổng giám mục Stepinac bị kết án mười sáu năm tù năm 1946, mất trong cảnh quản thúc năm 1960 và được phong chân phước năm 1998.
  • Tiệp Khắc: tổng giám mục Beran bị bắt năm 1949; năm 1965 ngài sang Rôma và không được trở về.
  • Tiệp Khắc, đêm 13 rạng 14 tháng Tư năm 1950 là “Chiến dịch K”, nhắm vào các đan viện nam. Mùa thu năm 1950 là “Chiến dịch R”, nhắm vào các nữ tu.

Giáo hội Công giáo Hy Lạp Ukraina

Hiệp ước Brest năm 1596. Năm 1945, Giáo hội này có khoảng ba triệu rưỡi đến bốn triệu tín hữu.

Năm 1945 và 1946. Tháng Tư năm 1945, tất cả các giám mục bị bắt. Tháng Ba năm 1946, một “công đồng” họp ở Lviv. Không có giám mục Công giáo nào dự.

Andrey Sheptytsky. Ngài đứng đầu Giáo hội này từ năm 1901 đến ngày 1 tháng Mười Một năm 1944, và che giấu người Do Thái trong thời Đức chiếm đóng.

Josyf Slipyj. Ngài bị giam mười tám năm, từ năm 1945 đến năm 1963. Tháng Hai năm 1963, nhờ Đức Gioan XXIII can thiệp, ngài được thả. Ngài làm hồng y năm 1965 và mất ở Rôma năm 1984. Năm 1992, hài cốt ngài được đưa về Lviv.

Ba Lan

Wyszyński. Ngày 8 tháng Năm năm 1953, các giám mục ra bản ghi nhớ Non possumus. Ngày 25 tháng Chín năm 1953, ngài bị bắt và bị giữ đến tháng Mười năm 1956. Ý về bàn thờ của Caesar có trong bản ghi nhớ. Về lời Đức Giêsu mà chương nhắc, xem Tin Mừng Mátthêu 22,21: “Của Caesar, hãy trả về Caesar; của Thiên Chúa, hãy trả về Thiên Chúa.” Giám mục Czesław Kaczmarek bị kết án mười hai năm tù hồi tháng Chín năm 1953.

Lời thề ở Jasna Góra. Ngày 26 tháng Tám năm 1956, một triệu người hành hương về đền thánh, và chiếc ghế của Wyszyński để trống.

Cuộc Đại Tuần Cửu nhật. Từ năm 1957 đến năm 1966, bản sao bức ảnh Đức Mẹ Đen Częstochowa được rước qua các giáo xứ. Năm 1966, công an “bắt giữ” bức ảnh, và người ta tiếp tục rước chiếc khung trống.

Đức Gioan Phaolô II năm 1979. Ngài được bầu ngày 16 tháng Mười năm 1978. Ngày 2 tháng Sáu năm 1979, ngài giảng ở quảng trường Chiến thắng, Varsava, đúng như chương nói là chưa đầy tám tháng sau ngày được bầu. Lời cầu “Xin Chúa Thánh Thần ngự xuống, và canh tân bộ mặt trái đất, bộ mặt của miền đất này.” lấy ý từ Thánh vịnh 104,30, thêm hai chữ “miền đất này” của ngài. Mười bốn phút vỗ tay là theo các tường thuật thời ấy. Tháng Tám năm 1980, công đoàn Đoàn Kết ra đời, và chưa đầy một năm sau có khoảng mười triệu thành viên. Đức Wyszyński qua đời tháng Năm năm 1981 và được phong chân phước năm 2021. Thiết quân luật bắt đầu tháng Chạp năm 1981.

Chính sách hướng Đông

Casaroli. Hồi ký của ngài là Il martirio della pazienza. Thỏa thuận với Hungary vào năm 1964, nghị định thư với Nam Tư năm 1966, và năm 1975 ngài dẫn đầu phái đoàn Tòa Thánh ở hội nghị Helsinki.

Mindszenty từ năm 1956 đến năm 1975.

  • Ông sống trong sứ quán Mỹ từ ngày 4 tháng Mười Một năm 1956 đến ngày 28 tháng Chín năm 1971.
  • Ngày 5 tháng Hai năm 1974, Tòa Thánh tuyên bố tòa Esztergom trống ngôi.
  • Ông mất ở Viên ngày 6 tháng Năm năm 1975.
  • Năm 1991, hài cốt ông được đưa về Esztergom.

Chương ghi lời “cây thập giá nặng nhất đời ngài” là điều chính ông viết trong hồi ký, bạn có thể kiểm ở Hồi ký. Việc đánh giá chính sách hướng Đông đến nay vẫn còn chia rẽ. Chương cho thấy cái giá của nó mà không phán xét.

Những người chỉ điểm. Tổng giám mục Stanisław Wielgus từ chức ngày 7 tháng Giêng năm 2007. Chương cũng nhắc rằng có hồ sơ chính nó được viết để đánh lừa, nên phải đọc thận trọng.

Những người không bao giờ im lặng

Lithuania. Biên niên ra từ năm 1972 đến năm 1989, tức mười bảy năm. Đồi Thập Giá gần Šiauliai bị san phẳng năm 1961, 1973 và 1975. Đức Gioan Phaolô II đến cầu nguyện ở đó năm 1993.

Albania. Năm 1967, nước này tuyên bố là quốc gia vô thần. Cha Shtjefën Kurti bị bắn năm 1971 vì rửa tội cho một em bé, và được phong chân phước năm 2016 cùng các vị tử đạo khác của Albania. Đức Phanxicô viếng Tirana năm 2014.

Popiełuszko. Ngài bị sát hại ngày 19 tháng Mười năm 1984, xác bị ném xuống hồ chứa nước gần Włocławek. Ngài được phong chân phước ngày 6 tháng Sáu năm 2010. Lời thánh Phaolô trong thư gửi tín hữu Rôma, chương 12, câu 21, mà chương dẫn: “Đừng để cái ác thắng được mình, nhưng hãy lấy điều thiện thắng cái ác.” Ngài ba mươi bảy tuổi, và những người thợ luyện thép đến nghe ngài.

Năm 1989

Leipzig và Praha. Những buổi cầu nguyện ở nhà thờ Thánh Nicôla tại Leipzig diễn ra trong một nhà thờ Luther. Hồng y František Tomášek sinh năm 1899 nên lúc ấy chín mươi tuổi. Ở Ba Lan, Tadeusz Mazowiecki làm thủ tướng, người đứng đầu chính phủ phi cộng sản đầu tiên trong khối Xô Viết.

Gorbachev. Ông gặp Đức Gioan Phaolô II ngày 1 tháng Chạp năm 1989. Năm 1990, Liên Xô có đạo luật về tự do lương tâm.

Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô Đấng Cứu Thế. Bị phá hồi tháng Chạp năm 1931 và được dựng lại từ năm 1995 đến năm 2000.

Những dòng cuối. Lời về Đức cha Nguyễn Văn Thuận ở cuối chương được kiểm chứng trong tư liệu chương 145.

Những người trong chương

József Mindszenty là hồng y, tổng giám mục Esztergom.

Tikhon là thượng phụ Mátxcơva, và là thánh của Giáo hội Chính thống.

Benjamin là tổng giám mục Petrograd.

Stalin, Khrushchev và Gorbachev là các lãnh tụ Liên Xô.

Winston Churchill là thủ tướng Anh thời chiến.

Josyf Slipyj là tổng giám mục Lviv, và là hồng y.

Stefan Wyszyński là hồng y, giáo chủ Ba Lan, và là chân phước.

Gioan Phaolô II (Karol Wojtyła), Gioan XXIII và Phaolô VI là các giáo hoàng.

Agostino Casaroli là hồng y.

Stanisław Wielgus là tổng giám mục.

Enver Hoxha là nhà độc tài Albania.

Jerzy Popiełuszko là linh mục, và là chân phước.

František Tomášek là hồng y.

Những nơi trong chương

Ở Hungary có Esztergom và Budapest. Ở Nga có Petrograd, Mátxcơva, quần đảo Solovki và Siberia. Ở Tiệp Khắc có Praha. Ở Ukraina có Lviv. Ở Ba Lan có Varsava, Kraków, Częstochowa và Gdańsk. Šiauliai ở Lithuania, còn Albania là một nước riêng. Ở Đông Đức có Leipzig và Berlin. Còn có Viên.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc bài giảng của Đức Gioan Phaolô II ở Varsava ngày 2 tháng Sáu năm 1979. Nhiều sử gia coi đó là ngày năm 1989 bắt đầu. Rồi đọc vài trang trong Hồi ký của Mindszenty, để thấy những năm ấy đã đòi giá nào.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 122 (Ba Lan bị chia cắt), chương 138 (Trung Hoa), chương 141 (cách mạng Nga), chương 145 (Việt Nam), chương 157 (Đức Gioan Phaolô II) và chương 158 (những chuyến đi của ngài).

Trở lại chương 144