Chương 144
1917–1991 · Liên Xô và Đông Âu
- Nơi chốn
- Moskva, Solovki, Budapest, Lviv, Varsava, Praha, Vilnius, Tirana, Rôma
- Giáo hoàng
- Nhiều đời
Trước khi những bước chân nặng nề của mật vụ ập vào dinh thự, vị hồng y ngồi một mình bên bàn viết, châm ngọn nến nhỏ và nén đau thương viết một bức thư ngắn gửi lại trần gian.
Đó là những ngày cuối tháng Mười Một năm 1948, tại thành phố cổ Esztergom thơ mộng bên dòng sông Danube, trung tâm thiêng liêng nơi đặt tòa của vị Giáo chủ Công giáo Hungary. Đức Hồng y József Mindszenty biết rõ chiếc thòng lọng đang siết dần quanh cổ mình. Chính quyền độc tài lúc bấy giờ đã lần lượt quốc hữu hóa toàn bộ hệ thống trường học Công giáo, cưỡng bức giải tán các hội đoàn, và bắt giam hầu hết các linh mục phụ tá thân cận của ngài. Ngày nào trên hệ thống loa phóng thanh và báo chí nhà nước, tên của ngài cũng bị bôi nhọ là “kẻ thù của nhân dân”, là “gián điệp tay sai của đế quốc phương Tây”.
Xuất thân từ một gia đình nông dân nghèo khó, cả đời ngài chỉ biết tận tụy phụng sự bàn thờ Chúa và chăm lo cho người nghèo. Được tấn phong Tổng Giám mục Esztergom năm 1945 và nhận mũ đỏ hồng y từ tay Đức Giáo hoàng Piô XII vào năm 1946, ngài không hề xa lạ với gông cùm lao lý: ngài từng bị giam cầm trong cuộc biến động chính trị năm 1919, rồi lại bị chế độ thân phát xít bắt giam năm 1944 vì can đảm lên tiếng bảo vệ người Do Thái. Người mục tử ấy mang một tâm hồn bằng thép, không bao giờ biết cúi đầu thỏa hiệp với sự dữ.
Hiểu rõ những thủ đoạn đê hèn có thể bẻ gãy thân xác con người, ngài đã viết bức thư tuyệt mệnh ấy và bí mật trao cho vài giáo dân tin cẩn, căn dặn chỉ được công bố một khi ngài đã bị bắt. Bức thư khẳng định ngài chưa bao giờ tham gia bất kỳ âm mưu chính trị nào và sẽ không bao giờ tự ý từ chức. Cuối thư, vị hồng y để lại một lời trăn trối xé lòng:
“Nếu mai này thế giới có nghe thấy tin tôi thú nhận các tội trạng, hoặc tuyên bố từ bỏ ngai tòa mục tử, dẫu dưới văn bản ấy có chính chữ ký của tôi đi chăng nữa, thì xin mọi người hãy hiểu rằng: đó chỉ là sự gục ngã vì yếu đuối của xác thịt con người dưới đòn roi tra tấn mà thôi.”
Ngay sau lễ Giáng Sinh, ngày 26 tháng Mười Hai năm 1948, cảnh sát mật ập vào bắt ngài, giải về trụ sở khét tiếng số 60 đại lộ Andrássy ở Budapest, nay là Bảo tàng Nhà Khủng Bố.
Nhiều tuần ròng, ngài bị bỏ đói, bị lột áo dòng, bị đánh đập thâu đêm, không được chợp mắt, bị ép uống thuốc liều cao để làm tê liệt ý chí.
Ngày 3 tháng Hai năm 1949, một phiên tòa dàn dựng mở ra trước ống kính. Cả thế giới bàng hoàng thấy một vị Hồng y khả kính đứng trước vành móng ngựa, mắt trũng sâu vô hồn, giọng đờ đẫn lặp lại những lời thú tội được mớm sẵn. Ngày 8 tháng Hai năm 1949, tòa tuyên án ngài tù chung thân vì “phản quốc và gián điệp”. Nhưng với ai từng đọc bức thư viết tay trước ngày ngài bị bắt, phiên tòa ấy là một cuộc tử đạo của đức tin.

Nước Nga từ năm 1917: cuộc thử thách đại quy mô và những nhà nguyện Gulag
Thảm kịch giáng xuống vị Hồng y Hungary năm 1948 thực ra đã được báo trước từ những gì diễn ra trên đất nước Nga ba thập niên trước đó.
Sau cuộc Cách mạng Tháng Mười năm 1917 tại Petrograd, chính quyền Bolshevik công khai tuyên bố mục tiêu triệt hạ tôn giáo. Đúng vào thời điểm cam go ấy, Giáo hội Chính thống Nga, sau gần hai trăm năm bị triều đình Nga hoàng bãi bỏ chức vụ thượng phụ, đã bầu chọn Thánh Tikhon làm Đức Thượng phụ. Vị chủ chăn can đảm đã không ngần ngại lên án những hành vi tàn sát vô cớ của chính quyền mới.
Năm 1922, viện cớ cứu tế nạn đói khủng khiếp đang hoành hành, chính quyền ra sắc lệnh cưỡng chế tịch thu toàn bộ đồ vàng bạc trong các thánh đường, kể cả chén thánh và bình thánh. Trong một bức thư mật gửi Bộ Chính trị, Lênin đã chỉ thị tàn nhẫn: nạn đói chính là thời cơ ngàn năm có một để tiêu diệt các chức sắc tôn giáo, và “càng xử bắn được nhiều đại diện của giới giáo sĩ phản động thì càng tốt”.
Tại nhiều giáo xứ, các linh mục và giáo dân đã lấy thân mình che chắn bàn thờ, dẫn đến những vụ thảm sát đẫm máu. Hàng ngàn giáo sĩ bị bắt và xử bắn, trong đó có Đức Tổng Giám mục Benjamin của Petrograd, một vị mục tử nhân từ được giáo dân hết lòng yêu mến. Đức Thượng phụ Tikhon bị quản thúc ngặt nghèo và qua đời trong đau đớn năm 1925.
Đến năm 1925, nhà nước thành lập “Liên minh Những người Vô thần Chiến đấu”, mở các chiến dịch tuyên truyền báng bổ Thiên Chúa khắp các ngõ ngách. Năm 1932, họ rầm rộ phát động một “Kế hoạch ngũ niên không có Thiên Chúa”, huênh hoang tuyên bố mục tiêu đến ngày 1 tháng Năm năm 1937 sẽ xóa sổ hoàn toàn ngôi nhà thờ, tu viện và linh mục cuối cùng trên toàn cõi Liên Xô.
Đứng trước nguy cơ Giáo hội bị diệt chủng hoàn toàn, năm 1927, Đức Tổng Giám mục Sergius, người tạm quyền điều hành khi hầu hết các giám mục thâm niên đều đang ngồi tù, đã buộc phải ra một tuyên bố thỏa hiệp trung thành với nhà nước Xô Viết nhằm giữ lại một vài thánh đường mở cửa. Quyết định đau đớn ấy đã gây ra sự phân rẽ sâu sắc: một bộ phận lớn tín hữu trung kiên không chấp nhận thỏa hiệp đã rút vào bóng tối, hình thành nên “Giáo hội Hầm trú”, âm thầm đọc kinh dâng lễ trong những cánh rừng bạch dương lạnh giá.
Xa xôi tận phương bắc, giữa làn nước lạnh buốt của Biển Trắng, quần đảo Solovki vốn là một đan viện Chính thống giáo cổ kính từ thế kỷ XV đã bị biến thành một trong những trại tập trung đầu tiên, khởi đầu cho hệ thống ngục tù cưỡng bức lao động tàn khốc mang tên Gulag. Hàng chục giám mục, hàng ngàn linh mục Chính thống giáo cùng các linh mục Công giáo đã bị đày ải đến đây.
Trong số đó có Chân phước Leonid Fyodorov, vị chủ chăn coi sóc những người Công giáo Nga theo nghi lễ Byzantine. Tại chốn ngục tù băng giá này, các vị mục tử phải lao động khổ sai, đốn gỗ xuyên rừng trong cái lạnh âm hàng chục độ, chia sẻ cho nhau từng mẩu bánh mì mốc và biến những góc xà lim ẩm thấp thành nhà nguyện dâng thánh lễ chui. Biết bao vị đã kiệt sức và thanh thản nằm xuống vì bệnh sốt phát ban, vì cái rét căm căm và những loạt đạn xử tử. Cha Leonid Fyodorov đã qua đời nơi lưu đày năm 1935.
Đỉnh điểm là cuộc Đại Thanh trừng dưới thời Joseph Stalin những năm 1937–1938: chỉ trong hai năm ngắn ngủi, hàng chục ngàn giáo sĩ và tu sĩ đã bị hành quyết. Nếu trước năm 1917, nước Nga rực rỡ với hơn năm mươi tư ngàn ngôi thánh đường Chính thống giáo, thì đến năm 1939, trên toàn bộ lãnh thổ mênh mông ấy chỉ còn lại vài trăm nhà thờ được phép mở cửa, và chỉ còn đúng bốn vị giám mục tại chức được tự do ngoài vòng lao lý.
Thế rồi tháng Sáu năm 1941, khi phát xít Đức tràn qua biên giới đe dọa sự tồn vong của đất nước, Stalin bỗng nhận ra rằng lòng yêu nước của người dân Nga gắn liền máu thịt với đức tin ngàn năm. Đêm 4 tháng Chín năm 1943, Stalin triệu tập ba vị giám mục còn sót lại vào Điện Kremlin, cho phép bầu lại Thượng phụ và mở cửa lại một số nhà thờ, chủng viện để khích lệ tinh thần binh sĩ ra trận. Tuy nhiên, sự nới lỏng ấy chỉ là tạm thời và có điều kiện: Giáo hội bị đặt dưới sự giám sát gắt gao của an ninh nhà nước. Đến năm 1959, dưới thời Nikita Khrushchev, một làn sóng bách hại mới lại bùng phát, khiến gần một nửa số thánh đường vừa mở cửa lại bị niêm phong triệt để.
Bức Màn Sắt buông xuống và thảm cảnh của các Giáo hội Đông Âu
Năm 1945, Đệ nhị Thế chiến kết thúc, nhưng hòa bình đích thực vẫn chưa đến với các dân tộc Đông Âu. Hồng quân Liên Xô đóng quân lại trên những vùng đất họ vừa giải phóng khỏi phát xít Đức: Ba Lan, Hungary, Tiệp Khắc, Rumani, Bulgaria, Đông Đức và ba nước vùng Baltic là Lithuania, Latvia, Estonia. Chỉ trong vài năm, các chính quyền do đảng cộng sản nắm quyền tuyệt đối đã được thiết lập.
Ngày 5 tháng Ba năm 1946, trong bài diễn văn lịch sử tại Fulton, Hoa Kỳ, cựu Thủ tướng Anh Winston Churchill đã cảnh báo:
“Từ Stettin bên bờ biển Baltic cho tới Trieste bên bờ biển Adriatic, một Bức Màn Sắt đã buông xuống ngăn đôi lục địa châu Âu.”

Ở mọi nước sau Bức Màn Sắt, cùng một kịch bản bách hại được rập khuôn:
- Quốc hữu hóa toàn bộ đất đai, bệnh viện, nhà in và trường học của Giáo hội.
- Cưỡng bức giải tán các hội đoàn Công giáo Tiến hành, cấm xuất bản báo chí tôn giáo.
- Trục xuất các vị Sứ thần Tòa Thánh đại diện cho Đức Giáo hoàng.
- Bắt giam những giám mục kiên trung với Rôma, đồng thời lập ra các hội đoàn “linh mục yêu nước” hoặc “linh mục hòa bình” được nhà nước nâng đỡ, nhằm gây chia rẽ lương tâm hàng giáo sĩ và tách rời đoàn chiên khỏi Đấng kế vị Thánh Phêrô.
Ở Nam Tư, Đức Tổng Giám mục Alojzije Stepinac của Zagreb, người từng lên tiếng bảo vệ người Do Thái và người Serb trong chiến tranh, bị đưa ra một phiên tòa chính trị năm 1946 và lãnh mười sáu năm tù khổ sai. Ngài sống những năm cuối đời bị quản thúc ngặt nghèo ở quê nhà và qua đời năm 1960. Đức Gioan Phaolô II tôn phong ngài Chân phước năm 1998.
Ở Tiệp Khắc, Đức Tổng Giám mục Josef Beran của Praha, người từng bị phát xít giam ở trại Dachau, bị giam giữ và cô lập suốt mười sáu năm từ năm 1949. Mãi năm 1965, nhờ ngoại giao của Tòa Thánh, ngài mới được sang Rôma nhận mũ hồng y, nhưng bị cấm trở về quê hương. Ngài qua đời nơi đất khách năm 1969.
Đau lòng nhất ở Tiệp Khắc là “Chiến dịch K” đêm 13 rạng 14 tháng Tư năm 1950: cùng một giờ, cảnh sát vũ trang ập vào mọi tu viện nam trên toàn quốc, lùa hàng ngàn tu sĩ lên xe tải chở vào trại cải tạo; vài tháng sau, các đan viện nữ chịu chung số phận.
Ở Rumani, Giáo hội Công giáo Hy Lạp, theo nghi lễ Đông phương và hiệp thông với Tòa Thánh, bị ép sáp nhập vào Giáo hội Chính thống năm 1948. Cả bảy giám mục đều dứt khoát không bỏ Rôma, chịu bị bắt, và nhiều vị đã chết rũ tù.
Giáo hội Công giáo Hy Lạp Ukraina: bốn mươi ba năm trong lòng đất
Trong số những trang sử bi tráng sau Bức Màn Sắt, bản trường ca của Giáo hội Công giáo Hy Lạp Ukraina là một trong những chứng từ cảm động nhất.
Cộng đoàn này cử hành phụng vụ theo nghi lễ Byzantine uy nghi, linh mục triều được lập gia đình theo truyền thống Đông phương, nhưng từ Hiệp ước Brest năm 1596, họ luôn trung kiên hiệp thông trọn vẹn với Đức Giáo hoàng ở Rôma. Năm 1945, Giáo hội này có hơn bốn triệu tín hữu.
Khi Hồng quân chiếm lại miền tây Ukraina năm 1945, cả hàng giám mục lập tức bị bắt. Tháng Ba năm 1946, ở Lviv, mật vụ Liên Xô dựng một cuộc họp gọi là “Công đồng Lviv”, không có lấy một giám mục Công giáo nào, để tuyên bố “tự nguyện giải tán” Giáo hội Công giáo Hy Lạp và sáp nhập mọi giáo sản vào Tòa Thượng phụ Moskva. Linh mục nào không chịu ký giấy ly khai Tòa Thánh đều lãnh từ mười đến hai mươi lăm năm tù trong các trại băng giá Siberia.
Trên giấy tờ, Giáo hội Công giáo Hy Lạp Ukraina bị xóa sổ. Trên thực tế, họ thành Giáo hội Hầm trú lớn nhất thế giới.
Suốt bốn mươi ba năm, từ 1946 đến 1989, ngọn lửa đức tin vẫn âm thầm cháy dưới lòng đất. Các mục tử ban ngày làm công nhân quét rác, thợ mộc, người gác đêm, bác sĩ; đêm xuống, các ngài lén dâng lễ trong những căn hộ chật đóng kín cửa sổ, hoặc giữa rừng thông tuyết phủ. Giám mục mới được bí mật tấn phong trong những phòng trọ không đèn. Trẻ thơ được rửa tội bằng bát nước lã trên bàn bếp, giữa những lời kinh thì thầm.
Vị thủ lãnh của họ thời chiến, Đức Tổng Giám mục Đại Đô thành Andrey Sheptytsky, qua đời cuối năm 1944. Người kế vị là Đức Tổng Giám mục Josyf Slipyj bị bắt chỉ ít tháng sau, và trải qua mười tám năm khổ sai ở Siberia và vùng Cực Bắc.
Năm 1963, nhờ Thánh Gioan XXIII kiên trì can thiệp với Khrushchev, ngài được thả. Khi vị mục tử già, râu tóc bạc phơ, gầy guộc bước vào Công đồng Vaticanô II ở Rôma, hàng ngàn giám mục đứng dậy vỗ tay trong nước mắt, đón ngài như một vị tử đạo còn sống. Đức Phaolô VI phong ngài làm Hồng y. Ngài sống những năm cuối đời nơi đất khách, qua đời năm 1984, để lại di nguyện: chỉ khi Ukraina được tự do, hài cốt ngài mới về an táng tại Nhà thờ Chính tòa Thánh George ở Lviv. Năm 1992, điều ước ấy thành hiện thực.

Ba Lan: tiếng hô “Non possumus” và sức mạnh của Đức Mẹ Đen
Tại Ba Lan, số phận của Giáo hội lại đi theo một con đường đặc biệt. Hơn chín mươi phần trăm dân số Ba Lan là người Công giáo. Suốt hơn một thế kỷ, từ 1795 đến 1918, khi đất nước Ba Lan bị ba đế quốc lân bang xâu xé và xóa tên khỏi bản đồ thế giới, chính Giáo hội Công giáo và tình yêu dành cho Đức Trinh Nữ Maria đã gìn giữ linh hồn, văn hóa và căn tính của cả dân tộc.
Năm 1953, nhà cầm quyền cộng sản ra sắc lệnh đòi quyền kiểm soát tuyệt đối việc bổ nhiệm và thuyên chuyển mọi chức vị linh mục, giám mục. Đứng trước đòi hỏi ngang ngược ấy, vị chủ chăn của Giáo hội Ba Lan là Đức Hồng y Stefan Wyszyński, Tổng Giám mục Warszawa và Giáo chủ Ba Lan, đã đưa ra lời đáp trả bất hủ bằng tiếng Latinh:
“Non possumus!”, chúng tôi không thể!
Trong bản ghi nhớ lịch sử gửi chính quyền ngày 8 tháng Năm năm 1953, ngài dõng dạc tuyên bố: các vị chủ chăn không bao giờ được phép đem những điều thuộc về Thiên Chúa mà đặt lên bàn thờ phục vụ cho hoàng đế Caesar. Đêm 25 tháng Chín năm ấy, mật vụ ập vào bắt giam ngài, đưa đi biệt giam tại các đan viện hẻo lánh suốt ba năm trời.

Chính trong những ngày bị giam cô quạnh, Đức Hồng y Wyszyński vạch ra một kế hoạch mục vụ lớn: Tuần Cửu Niên Canh Tân, từ 1957 đến 1966, mời cả nước ăn chay, đền tội, học giáo lý suốt chín năm để chuẩn bị mừng Ngàn Năm Ba Lan đón nhận đức tin, từ năm 966 đến năm 1966.
Tháng Tám năm 1956, khi vị Giáo chủ còn bị giam, hơn một triệu người hành hương đổ về Jasna Góra ở Częstochowa. Trước linh ảnh Đức Mẹ Đen, cả biển người quỳ gối đọc lời thề dâng đất nước cho Mẹ. Chiếc ghế của vị Hồng y được để trống ngay trước bàn thờ, trên đặt một bó hoa hồng: một hình ảnh nói mạnh hơn ngàn bài diễn văn. Trước sức ép của dân chúng, hai tháng sau, chính quyền buộc phải thả ngài.
Từ năm 1957, một bức sao linh ảnh Đức Mẹ Đen được rước qua từng giáo xứ khắp nước. Năm 1966, sợ lòng sùng kính của dân, công an chặn đường, bắt giữ bức tranh đem về giam lỏng ở tu viện Częstochowa, và cấm cuộc rước.
Thế nhưng, một sáng kiến đức tin đã làm bẽ mặt bạo quyền: người Công giáo Ba Lan vẫn rước, nhưng lần này rước một chiếc khung tranh trống không! Chiếc khung gỗ trống được thắp nến, kết đầy hoa, cung kính rước từ nhà thờ này sang họ đạo khác giữa tiếng kinh Mân Côi và những giọt nước mắt. Ai nhìn cũng hiểu: người ta có thể bắt giữ một bức tranh bằng gỗ, nhưng không một thế lực trần gian nào có thể giam cầm được sự hiện diện từ mẫu của Mẹ Maria trong trái tim đoàn con cái Mẹ!
Một trong những người học trò xuất sắc được Đức Hồng y Wyszyński dìu dắt chính là Đức Tổng Giám mục Kraków Karol Wojtyła, người được Chúa chọn làm Đấng kế vị Thánh Phêrô vào ngày 16 tháng Mười năm 1978 với tông hiệu Gioan Phaolô II.
Chưa đầy tám tháng sau ngày đắc cử, ngài trở về quê hương. Ngày 2 tháng Sáu năm 1979, trước biển người tại Quảng trường Chiến Thắng ở Warszawa, Đức Thánh Cha tha thiết khẩn nguyện:
“Xin Chúa Thánh Thần ngự đến! Xin Chúa Thánh Thần ngự đến và canh tân bộ mặt trái đất… canh tân bộ mặt của chính mảnh đất này!”
Lời cầu nguyện lấy từ Thánh vịnh 104 ấy thắp lửa tự do trong hàng triệu tâm hồn, mở đường cho Công đoàn Độc lập Đoàn Kết Solidarność ra đời tại xưởng đóng tàu Gdańsk tháng Tám năm 1980, do người thợ điện mộ đạo Lech Wałęsa lãnh đạo. Cổng xưởng treo đầy ảnh Đức Giáo hoàng và Đức Mẹ Częstochowa; linh mục công khai dâng lễ, giải tội cho thợ đình công ngay bên những cần cẩu sắt. Công đoàn tự do đầu tiên trong khối Xô Viết, với mười triệu đoàn viên, đã làm lung lay tận gốc chế độ độc tài.
Đức Hồng y Stefan Wyszyński về với Chúa tháng Năm năm 1981, sau khi thấy hạt giống ngài gieo trong nước mắt đã đơm bông. Năm 2021, ngài được tôn phong Chân phước dưới triều Đức Phanxicô.
“Sự tử đạo của lòng kiên nhẫn” và những vết thương rỉ máu
Trong khi Giáo hội Ba Lan chọn con đường đối đầu kiên định, thì tại Vatican, các Đức Giáo hoàng Gioan XXIII và Phaolô VI lại mở ra một hướng tiếp cận ngoại giao mới mang tên Ostpolitik, “Chính sách hướng Đông”.
Người dựng nên chính sách này là Đức Tổng Giám mục Agostino Casaroli, về sau là Hồng y Quốc vụ khanh. Hàng chục năm ngài bay đi bay lại giữa Rôma và Budapest, Praha, Warszawa, Belgrade, ngồi hàng giờ đối thoại căng thẳng với những quan chức an ninh lạnh lùng, kiên nhẫn mặc cả từng việc nhỏ: một giám mục cho giáo phận đã mồ côi chủ chăn mười năm, giấy phép cho vài chủng sinh lãnh chức linh mục, tự do cho một thừa sai đau yếu.
Đức cha Casaroli gọi sứ mạng âm thầm, đầy tủi nhục ấy là “Sự tử đạo của lòng kiên nhẫn”. Một cuộc tử đạo không đổ máu, nhưng phải nếm nghi kỵ, hiểu lầm, cả những lời chỉ trích cay đắng từ chính anh em đồng đạo cho rằng Tòa Thánh đang nhượng bộ.

Và cái giá của sự kiên nhẫn ấy đôi khi vô cùng đau đớn.
Sau khi cuộc nổi dậy Budapest năm 1956 bị xe tăng Liên Xô đè bẹp, Đức Hồng y Mindszenty phải chạy vào Đại sứ quán Hoa Kỳ ở Budapest. Ngài sống cô độc mười lăm năm trong một căn phòng nhỏ của tòa đại sứ, không bước chân ra khỏi cổng. Năm 1971, trong các cuộc đàm phán ngoại giao, Tòa Thánh thuyết phục ngài rời quê hương sang Vienna, nước Áo. Năm 1974, để có thể đặt người mới coi sóc đoàn chiên Hungary đang bơ vơ, Đức Phaolô VI tuyên bố trống tòa Esztergom. Với vị Hồng y già cả đời kiên trung, đó là chén đắng tột cùng: ngài vâng phục trong nước mắt, gọi đó là “cây thập giá nặng nề nhất của cả đời tôi”. Ngài qua đời năm 1975, và mãi năm 1991, di cốt ngài mới được rước về an táng trong danh dự tại Nhà thờ Chính tòa Esztergom.

Bên cạnh những tấm gương kiên cường, lịch sử cũng ghi nhận những nỗi đau có thật của phận người yếu đuối. Khi hồ sơ mật vụ được mở ra sau năm 1989, người ta đau lòng thấy có linh mục, tu sĩ, cả giám mục, vì sợ đòn roi, vì bị tống tiền hay ham bổng lộc, đã sa ngã làm chỉ điểm cho an ninh. Đau xót nhất là tháng Giêng năm 2007, Đức Tổng Giám mục tân cử của Warszawa là Stanisław Wielgus phải gạt nước mắt từ chức ngay trong thánh lễ nhậm chức, khi bằng chứng ngài từng cộng tác với mật vụ thời trẻ bị phơi bày. Đó là những vết thương lòng sâu hoắm mà chỉ có lòng thương xót Chúa mới có thể chữa lành.
Những ngọn nến sáng trong đêm đen
Giữa bức tranh ngột ngạt ấy, ánh sáng của các chứng nhân Tin Mừng vẫn không ngừng tỏa rạng khắp nơi.
Tại nước cộng hòa nhỏ bé Lithuania bên bờ biển Baltic, nơi đa số dân chúng là người Công giáo, các linh mục và giáo dân từ năm 1972 đã bí mật ấn hành bản tin chép tay mang tên Biên niên sử Giáo hội Công giáo tại Lithuania. Từng trang tài liệu được đánh máy lén lút, ghi lại tỉ mỉ từng vụ bắt bớ, từng ngôi thánh đường bị xâm phạm, rồi bí mật chuyển lậu ra phương Tây để các đài phát thanh tự do phát sóng trở lại quê hương. Suốt mười bảy năm ròng rã, mạng lưới mật vụ KGB khổng lồ đã hoàn toàn bất lực không thể dập tắt được tiếng nói của tờ báo hầm trú nhỏ bé này.
Cũng tại miền đất này, gần thành phố Šiauliai, sừng sững một địa danh linh thiêng mang tên Đồi Thánh Giá. Bất chấp lệnh cấm, giáo dân đêm đêm lại lén lút leo lên đồi cắm những cây thập giá bằng gỗ, bằng sắt để cầu nguyện cho hòa bình và các nạn nhân tù đày. Nhà cầm quyền đã ba lần đưa xe ủi và binh lính đến san phẳng ngọn đồi vào các năm 1961, 1973 và 1975. Nhưng cứ sau mỗi lần bị san phẳng, chỉ vài đêm sau, hàng ngàn cây thập giá mới lại mọc lên như nấm sau mưa. Năm 1993, khi đến quỳ gối cầu nguyện tại nơi đây, Đức Thánh Cha Gioan Phaolô II đã xúc động thốt lên rằng: đây chính là minh chứng sống động cho thấy tình yêu Thánh Giá của Chúa Kitô mạnh hơn mọi sự dữ trần gian!
Tại Albania, vào năm 1967, nhà độc tài Enver Hoxha đã ngạo mạn tuyên bố trước thế giới: Albania là “quốc gia vô thần đầu tiên trong lịch sử nhân loại”. Mọi nhà thờ, tu viện, đền thờ Hồi giáo đều bị đóng cửa, đập phá hoặc biến thành chuồng ngựa, nhà thi đấu. Việc làm dấu Thánh Giá, giữ một cuốn sách kinh hay sở hữu một tràng hạt Mân Côi đều bị coi là trọng tội phản quốc.
Năm 1971, một vị linh mục già là Chân phước Shtjefën Kurti đã bị bắt quả tang khi lén lút cử hành Bí tích Rửa Tội cho một đứa bé mới sinh theo lời cầu xin tha thiết của người mẹ nghèo. Quân lính đã mang ngài ra xử bắn tức khắc. Khi Đức Thánh Cha Phanxicô chọn Albania là quốc gia châu Âu đầu tiên ngài viếng thăm vào năm 2014, ngài đã không kìm được nước mắt khi lắng nghe các chứng từ của những linh mục, nữ tu đã sống sót qua thời kỳ đen tối ấy.
Tại Ba Lan, linh mục trẻ Chân phước Jerzy Popiełuszko, cha phó giáo xứ Thánh Stanisław Kostka ở Warsaw, đã trở thành vị mục tử thân thương của giới công nhân luyện thép. Hằng tháng, ngài dâng “Thánh lễ cầu cho Tổ quốc”, thu hút hàng chục ngàn người từ khắp nơi đổ về tham dự. Trên tòa giảng, ngài không hề rao giảng bạo lực hay thù hận, mà chỉ tha thiết lặp lại lời giáo huấn của Thánh Phaolô Tông đồ trong thư gửi tín hữu Rôma:
“Đừng để sự dữ thắng được mình, nhưng hãy lấy sự thiện mà thắng sự ác!”
Tối 19 tháng Mười năm 1984, ba sĩ quan mật vụ chặn xe, bắt cóc, tra tấn ngài dã man rồi buộc đá ném xác xuống hồ chứa nước trên sông Vistula. Ngài mới ba mươi bảy tuổi. Cái chết ấy làm rung chuyển lương tâm thế giới. Hơn nửa triệu người đổ về dự lễ tang, biến cuộc tiễn đưa thành một lời tuyên xưng đức tin bất khuất. Ngài được tôn phong Chân phước năm 2010.
Mùa thu 1989: bức tường sụp đổ và tiếng chuông phục sinh
Mùa thu năm 1989, điều cả thế giới ngỡ là giấc mơ không tưởng bỗng xảy ra: các chế độ độc tài Đông Âu lần lượt sụp đổ trong hòa bình, hầu như không đổ máu.
Ở Ba Lan, đàm phán bàn tròn dẫn tới tổng tuyển cử tự do, và ông Tadeusz Mazowiecki, một trí thức Công giáo nhiệt thành, làm Thủ tướng chính phủ phi cộng sản đầu tiên trong khối Đông Âu.
Ở Đông Đức, làn sóng đấu tranh hòa bình bắt nguồn từ những buổi thắp nến cầu nguyện tối thứ Hai tại Nhà thờ Tin Lành Thánh Nicôla ở Leipzig, dẫn tới ngày 9 tháng Mười Một năm 1989: Bức tường Berlin sụp đổ.
Ở Praha, trong cuộc Cách mạng Nhung, hàng trăm ngàn người tụ tập tại Quảng trường Wenceslas rung những chùm chìa khóa, và Hồng y František Tomášek, chín mươi tuổi, hiên ngang bước ra đứng cạnh đoàn chiên.
Ngày 1 tháng Mười Hai năm 1989, tại Vatican, nhà lãnh đạo Liên Xô Mikhail Gorbachev gặp Đức Gioan Phaolô II. Ông cam kết tôn trọng tự do tôn giáo, mở đường cho luật tự do lương tâm năm 1990. Cùng lúc ấy, Giáo hội Công giáo Hy Lạp Ukraina được công nhận tư cách pháp nhân sau bốn mươi ba năm sống trong lòng đất.

Năm 1991, Liên Xô tan rã. Hàng ngàn thánh đường cổ được trả lại cho các giáo xứ. Ở Moskva, Nhà thờ Chính tòa Chúa Kitô Đấng Cứu Thế, ngôi thánh đường lớn từng bị Stalin cho nổ mìn san phẳng năm 1931 để lấy đất xây Cung điện Xô Viết, được dân chúng và Giáo hội Chính thống chung tay dựng lại như xưa, sừng sững bên sông Moskva.
Bức Màn Sắt ở trời Âu đã được vén lên, nhưng ở Á châu, những thử thách cho đức tin vẫn còn.
Ngay trên dải đất hình chữ S quê hương, trong cùng những năm biến động ấy, có một mục tử hiền lành đã trải qua mười ba năm tù, chín năm biệt giam trong bốn bức tường ngột ngạt: Đấng Đáng Kính Đức Cố Hồng y Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận.
Chính nơi cùng cực ấy, ngài không để oán hờn hay cay đắng gặm nhấm lòng mình. Với ba giọt rượu và một giọt nước được giáo dân lén chuyển vào qua vỏ chai thuốc bổ, ngài đã dâng Thánh lễ từng ngày ngay trong lòng bàn tay gầy guộc, biến sàn xi măng lạnh giá thành bàn thờ sốt mến, và dùng trọn tình yêu tha thứ của Tin Mừng để cảm hóa chính những người lính gác ngục.
Những chứng từ đức tin bất khuất từ Đông Âu xa xôi cho đến mảnh đất quê nhà Việt Nam đều cùng hội tụ nơi một mầu nhiệm đức tin duy nhất: bạo quyền và súng đạn trần gian có thể cầm tù thân xác, có thể san phẳng những bức tường thánh đường, nhưng không bao giờ có thể giam cầm được Thần Khí của Thiên Chúa và tình yêu cứu độ nơi Đức Kitô.
Những chứng từ đức tin bất khuất từ Đông Âu xa xôi cho đến mảnh đất quê nhà Việt Nam đều cùng hội tụ nơi một mầu nhiệm đức tin duy nhất: bạo quyền và súng đạn trần gian có thể cầm tù thân xác, có thể san phẳng những bức tường thánh đường, nhưng không bao giờ có thể giam cầm được Thần Khí của Thiên Chúa và tình yêu cứu độ nơi Đức Kitô.
Chương 144 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Đừng để sự dữ thắng được mình, nhưng hãy lấy sự thiện mà thắng sự ác!”
Những người trong chương
- József Mindszenty · Hài cốt ngài được rước về nhà thờ chính tòa Esztergom năm 1991. Số 60 đại lộ Andrássy nay là Bảo tàng Nhà Khủng bố.
- Stefan Wyszyński · Chân phước từ năm 2021. Ảnh Đức Mẹ Đen, nơi ngài dâng cả nước cho Mẹ, vẫn được kính ở Jasna Góra.
- Jerzy Popiełuszko · Chân phước từ năm 2010. Mộ ngài nằm trong khuôn viên nhà thờ Thánh Stanisław Kostka ở Varsava.
Nơi ấy hôm nay
- Đồi Thánh Giá gần Šiauliai ba lần bị san phẳng, ba lần thập giá mọc lại. Năm 1993 Đức Gioan Phaolô II đến quỳ cầu nguyện.
- Nhà thờ chính tòa Chúa Kitô Đấng Cứu Thế ở Moskva, giật mìn năm 1931, dựng lại y như cũ năm 1995 đến 2000.
- Solovki, quần đảo Biển Trắng, nơi đan viện xưa thành một trong những trại tù đầu tiên của Xô Viết.
Muốn đọc thêm
Bài giảng của Đức Gioan Phaolô II ở Varsava, 2 tháng Sáu 1979 · Rm 12,21 · Mt 22,21 · Mindszenty, Hồi ký · Casaroli, Il martirio della pazienza
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- József Mindszenty
- Tikhon
- Benjamin
- Stalin
- Khrushchev
- Gorbachev
- Winston Churchill
- Josyf Slipyj
- Stefan Wyszyński
- Gioan Phaolô II
- Gioan XXIII
- Phaolô VI
- Agostino Casaroli
- Stanisław Wielgus
- Enver Hoxha
- Jerzy Popiełuszko
- František Tomášek
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 145
Việt Nam giữa những cuộc chia lìa (1945–2000)
Bị biệt giam chín năm, Đức cha Nguyễn Văn Thuận làm cách nào để dâng Thánh lễ mỗi ngày?
Khoảng 25 phút đọc












