Tư liệu chương 145
Kiểm chứng chương 145: Việt Nam giữa những cuộc chia lìa (1945–2000)
Đọc xong chương 145, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: có thật một vị giám mục đã viết lời nhắn trên mặt sau những tờ lịch cũ không, nạn đói năm 1945 giết bao nhiêu người, vì sao năm 1954 nhiều người Công giáo đến thế đi vào Nam, và điều gì chắc chắn về những năm sau 1975. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.
Chương kể nửa thế kỷ của người Công giáo Việt Nam:
- nạn đói năm 1945;
- chiến tranh;
- cuộc di cư năm 1954 và những người ở lại;
- việc thiết lập Hàng Giáo phẩm năm 1960;
- những năm sau 1975;
- mười ba năm tù của Đức cha Nguyễn Văn Thuận;
- Hội đồng Giám mục năm 1980;
- người vượt biển;
- lễ phong thánh năm 1988 và những năm Đổi mới.
Đây là chương nhạy cảm nhất về chính trị trong cả cuốn sách. Chương cố kể sự kiện, nói đến nỗi đau của mọi phía và tránh phán xét chính trị. Xin bạn đọc những trang kiểm chứng này với cùng tinh thần ấy.
Nguồn chính:
- Các sách của Đức cha Nguyễn Văn Thuận: Đường Hy Vọng, Năm chiếc bánh và hai con cá (bản tiếng Ý năm 1997) và Chứng nhân Hy Vọng, cuốn sau cùng là các bài giảng tĩnh tâm cho Giáo triều năm 2000.
- Văn kiện thiết lập Hàng Giáo phẩm, Venerabilium Nostrorum (1960).
- Thư chung năm 1980 của Hội đồng Giám mục Việt Nam.
- Hồ sơ tuyên bố Đức cha Thuận là đấng đáng kính.
Các sách lịch sử Giáo hội Việt Nam và các nghiên cứu về cuộc di cư năm 1954, như cuốn của Peter Hansen, giúp hiểu bối cảnh. Về nạn đói năm 1945, có nghiên cứu bằng tiếng Việt của Văn Tạo và Furuta Motoo (1995). Cuốn Vietnam 1945 của David Marr kể các biến cố của năm ấy.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Cây Vông năm 1975
Đức cha Nguyễn Văn Thuận.
- Ngày 24 tháng Tư năm 1975, ngài được chỉ định làm tổng giám mục phó Sài Gòn.
- Ngày 15 tháng Tám năm 1975, ngài bị bắt, rồi bị quản thúc ở giáo xứ Cây Vông, gần Nha Trang, đến tháng Ba năm 1976.
Cậu bé Quang và những tờ lịch. Chính Đức cha Thuận kể lại chuyện này trong các sách và bài giảng của ngài. Cậu bé khoảng bảy tuổi là theo lời ngài. Câu “Tôi sẽ không chờ đợi. Tôi sống giây phút hiện tại và làm cho nó tràn đầy tình yêu.” có trong Năm chiếc bánh và hai con cá.
Mười ba năm, chín năm biệt giam. Theo lời chính ngài kể.
Nạn đói năm 1945
Nạn đói. Các ước tính dao động từ khoảng một triệu đến hai triệu người chết, và chương nói rõ là không ai biết chắc. Nguyên nhân gồm việc quân Nhật và chính quyền thuộc địa thu mua, trưng dụng lúa gạo, việc buộc nông dân nhổ lúa trồng đay, cùng thiên tai. Vùng đói nhất là đồng bằng sông Hồng, quanh Nam Định và Thái Bình, như Văn Tạo và Furuta Motoo ghi lại. Quân Nhật để người Pháp tại chỗ đến tháng Ba năm 1945, và ông Hồ Chí Minh tuyên bố độc lập ở Hà Nội ngày 2 tháng Chín năm 1945. Chuyện này cũng được nhắc ở chương 142.
Các giáo xứ nấu cháo. Tư liệu của nhiều giáo phận có ghi lại, và chương giữ đúng ý của chúng.
Chiến tranh và những lựa chọn
Đức cha Lê Hữu Từ. Ngài làm cố vấn chính phủ năm 1945. Về sau ngài lập lực lượng tự vệ ở Phát Diệm và Bùi Chu. Nhà thờ đá Phát Diệm do cha Trần Lục xây từ những năm 1890 theo kiểu đình chùa Việt Nam, và nay vẫn còn. Chương cũng ghi có người Công giáo theo kháng chiến, có người đứng về phía người Pháp, và ghi cả hai như nhau.
Năm 1954
Hiệp định Genève. Ký ngày 21 tháng Bảy năm 1954, cho dân ba trăm ngày để chọn nơi ở. Trận Điện Biên Phủ diễn ra hồi tháng Năm năm 1954. Tàu Pháp và tàu Mỹ chở người từ Hải Phòng trong cuộc mà người Mỹ gọi là Chiến dịch Con đường Tự do.
Các con số. Khoảng tám trăm ngàn đến một triệu người vào Nam, trong đó có khoảng sáu trăm ngàn đến bảy trăm ngàn người Công giáo. Chương ghi “hơn sáu trăm ngàn”, hợp với phần lớn các nguồn.
Tin đồn. Tin đồn rằng Đức Mẹ cũng vào Nam được Hansen ghi lại. Ông không nói ai là người đầu tiên đồn. Cải cách ruộng đất ở miền Bắc gán nhãn địa chủ và làm nhiều người chết, như các sách lịch sử Việt Nam hiện đại ghi.
Vì sao ra đi. Chương nêu nhiều lý do và không chọn một lý do duy nhất. Như thế là hợp với tình trạng nghiên cứu hiện nay.
Những nơi định cư mới. Hố Nai và Gia Kiệm nằm gần Biên Hòa, phía đông Sài Gòn. Cái Sắn ở miền Tây, còn Bình Triệu và Xóm Mới thuộc Sài Gòn.
Những người ở lại. Tổng giám mục Trịnh Như Khuê ở lại Hà Nội. Đức cha Lê Hữu Từ ở lại Phát Diệm và mất năm 1967.
Hàng Giáo phẩm năm 1960
Ngày 24 tháng Mười Một năm 1960. Đức Gioan XXIII thiết lập Hàng Giáo phẩm ở Việt Nam, gồm ba giáo tỉnh. Ba tổng giám mục đầu tiên là:
- Trịnh Như Khuê, ở Hà Nội;
- Ngô Đình Thục, ở Huế;
- Nguyễn Văn Bình, ở Sài Gòn.
Vị giám mục Việt Nam đầu tiên, Nguyễn Bá Tòng, được truyền chức năm 1933 (chương 142). Năm 1960, ngày 24 tháng Mười Một chưa phải là lễ các thánh tử đạo Việt Nam. Lễ chung kính các ngài vào ngày này được ấn định về sau, và chương viết đúng là “ngày về sau được chọn”. Về các vị đại diện tông tòa, xem chương 109.
Những năm chiến tranh
Ông Ngô Đình Diệm và năm 1963. Cuộc khủng hoảng với Phật giáo bắt đầu ở Huế hồi tháng Năm năm 1963. Cuộc đảo chính diễn ra ngày 1 tháng Mười Một năm 1963, và ông Diệm bị giết ngày 2 tháng Mười Một. Năm ấy có các nhà sư tự thiêu ở Sài Gòn. Chương kể ngắn gọn, nói đến vết thương giữa người Công giáo và người Phật tử, và không phán xét.
La Vang năm 1972. Xem chương 133.
Hồng y Trịnh Như Khuê. Ngài được phong hồng y ngày 24 tháng Năm năm 1976, là vị hồng y Việt Nam đầu tiên.
Sau năm 1975
Tổng giám mục Nguyễn Văn Bình. Ngài ở lại Sài Gòn và kêu gọi người Công giáo ở lại xây dựng đất nước.
Trường học, bệnh viện, chủng viện, học tập cải tạo. Chương kể các sự kiện đã được ghi nhận, bằng giọng ôn hòa.
Mười ba năm
Cuộc đời.
- Ngài sinh ngày 17 tháng Tư năm 1928 ở Huế.
- Mẹ ngài là bà Ngô Đình Thị Hiệp, chị của ông Ngô Đình Diệm.
- Ngài chịu chức linh mục năm 1953 và sang Rôma học giáo luật.
- Năm 1967, ngài làm giám mục Nha Trang, lúc ba mươi chín tuổi.
Trong tù. Những chi tiết dưới đây đều do chính ngài kể trong sách của mình và trong các bài giảng tĩnh tâm năm 2000:
- dòng viết năm 1976 mà chương dẫn lại, “Trong đời con, con đã nói nhiều: nay con không nói nữa. Đến lượt Chúa nói với con, lạy Chúa Giêsu; con đang lắng nghe Chúa.” (ngài viết ngày 7 tháng Mười năm 1976);
- chuyện chọn Thiên Chúa thay vì công việc của Thiên Chúa;
- “thuốc đau bao tử”;
- thánh lễ dâng trong lòng bàn tay;
- cây thánh giá làm bằng gỗ và dây điện;
- tình bạn với những người cai ngục.
Sau khi ra tù.
- Ngày 21 tháng Mười Một năm 1988, ngài được trả tự do.
- Năm 1991, ngài sang Rôma.
- Năm 1998, ngài làm chủ tịch Hội đồng Tòa Thánh về Công lý và Hòa bình.
- Mùa Chay năm 2000, ngài giảng tĩnh tâm cho Giáo triều.
- Ngày 21 tháng Hai năm 2001, ngài được phong hồng y.
- Ngày 16 tháng Chín năm 2002, ngài qua đời.
- Ngày 4 tháng Năm năm 2017, ngài được tuyên bố là đấng đáng kính.
Nền Kinh Thánh. Lời ngài nói về việc yêu thương những người canh giữ mình gợi nhớ Tin Mừng Mátthêu 5,44, mà chương dẫn: “Còn Thầy, Thầy bảo anh em: hãy yêu kẻ thù và cầu nguyện cho những kẻ ngược đãi anh em.”
Năm 1980 và những con thuyền
Hội đồng Giám mục Việt Nam. Các giám mục họp ở Hà Nội từ ngày 24 tháng Tư đến ngày 1 tháng Năm năm 1980. Thư chung có câu nói về sống Phúc Âm giữa lòng dân tộc để phục vụ hạnh phúc đồng bào, như chương thuật lại.
Người vượt biển. Số người chết trên biển không ai biết chắc, và các ước tính rất khác nhau. Chương nói đúng như vậy. Khoảng tám trăm ngàn người đến được bờ bằng đường biển, theo một ước tính hợp lý dựa trên số liệu của cơ quan tị nạn Liên Hợp Quốc. Pulau Bidong có lúc chứa hàng chục ngàn người. Về cộng đồng người Việt ở Mỹ, xem chương 135.
Năm 1988 và những năm Đổi mới
Ngày 19 tháng Sáu năm 1988. Lễ phong thánh 117 vị tử đạo (chương 125): 96 người Việt, 11 thừa sai Đaminh Tây Ban Nha và 10 thừa sai Pháp, chết trong khoảng từ năm 1745 đến năm 1862. Khi ấy nhà nước Việt Nam có bày tỏ sự phản đối. Lễ chung kính các ngài, ngày 24 tháng Mười Một, nằm trong Lịch Rôma chung.
Đổi mới. Đại hội Đảng lần thứ Sáu hồi tháng Chạp năm 1986 mở đầu chính sách Đổi mới. Hồng y Roger Etchegaray đến thăm Việt Nam hồi tháng Bảy năm 1989. Từ năm 1990, các phái đoàn Tòa Thánh sang đều đặn.
Năm 2000. Việt Nam có khoảng năm đến sáu triệu người Công giáo, chừng một người Việt trong mười lăm; con số này lấy từ các kỳ điều tra dân số, chương làm tròn cho gọn. Đoạn kết là lời của người kể. Chuyện cây thánh giá bằng gỗ và dây điện trong lễ nhận mũ đỏ tháng Hai năm 2001 được kể trong chính các sách của ngài.
Những người trong chương
Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận là hồng y, và là đấng đáng kính.
Quang là cậu bé ở Cây Vông.
Gioan Maria Thiên Ân Lê Hữu Từ là giám mục Phát Diệm.
Giuse Maria Trịnh Như Khuê là tổng giám mục Hà Nội, và là hồng y.
Phêrô Martinô Ngô Đình Thục là tổng giám mục Huế.
Phaolô Nguyễn Văn Bình là tổng giám mục Sài Gòn.
Ngô Đình Diệm là tổng thống Việt Nam Cộng hòa.
Gioan XXIII, Phaolô VI, Gioan Phaolô II và Phanxicô là các giáo hoàng.
Roger Etchegaray là hồng y.
Những nơi trong chương
Cây Vông gần Nha Trang. Sài Gòn, Huế, Hà Nội, Phát Diệm và Bùi Chu là những thành phố chính. Vĩ tuyến 17 chia đôi đất nước. Hố Nai và Gia Kiệm gần Biên Hòa. Còn có Cái Sắn, Bình Triệu, Xóm Mới, La Vang và Rôma. Các trại tị nạn ở Malaysia, Thái Lan, Hồng Kông, Philippines và Indonesia.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một cuốn, hãy đọc Năm chiếc bánh và hai con cá của Đức cha Nguyễn Văn Thuận. Sách mỏng, và ngài nhìn lại những năm tù mà không một lời cay đắng. Rồi đọc thư chung năm 1980 của Hội đồng Giám mục Việt Nam.
Muốn hiểu rộng hơn, cuốn Vietnam 1945 của David Marr và cuốn Catholic Vietnam: A Church from Empire to Nation của Charles Keith là những người dẫn đường tốt, nhưng cả hai viết bằng tiếng Anh.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 109 (các đại diện tông tòa), chương 125 (các thánh tử đạo), chương 133 (La Vang), chương 135 (người Việt ở Mỹ), chương 142 (năm 1945), chương 144 (sau Bức màn sắt) và chương 169 (Giáo hội Việt Nam trong thế kỷ mới).