Bỏ qua, tới nội dung
1945–2002 · Việt Nam

Chương 145

Việt Nam giữa những cuộc chia lìa (1945–2000)

1945–2002 · Việt Nam

Giáo hoàng Piô XII … Gioan Phaolô II

Tờ giấy vị giám mục dùng để nắn nót viết từng dòng nhắn nhủ đàn chiên là mặt sau trắng của những tờ lịch tường cũ người ta vừa xé bỏ.

Năm ấy, nơi ấy

1945–2002

  1. Hà Nội
  2. Phát Diệm
  3. Bùi Chu
  4. Hố Nai
  5. Huế
  6. Nha Trang
  7. Sài Gòn
  8. Rôma
Năm 1954, hơn sáu trăm ngàn người Công giáo vào Nam. Đức cha Thuận bị quản thúc ở Cây Vông, gần Nha Trang, năm 1975.
Bắt đầu đọc

Chương 145

1945–2002 · Việt Nam

Nơi chốn
Hà Nội, Phát Diệm, Bùi Chu, Hố Nai, Huế, Nha Trang, Sài Gòn, Rôma
Giáo hoàng
Piô XII … Gioan Phaolô II

Tờ giấy vị giám mục dùng để nắn nót viết từng dòng nhắn nhủ đàn chiên là mặt sau trắng của những tờ lịch tường cũ người ta vừa xé bỏ.

Một tối tháng Mười năm 1975, ở làng nhỏ Cây Vông khuất nẻo gần Nha Trang, một mục tử bốn mươi bảy tuổi đang bị quản thúc ngặt nghèo trong khuôn viên nhà xứ. Ngài bị canh gác ngày đêm: không được ra khỏi làng, không được tiếp ai, không được dâng lễ công khai trước mặt giáo dân. Vị mục tử ấy là Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận.

Chỉ ít ngày trước khi chiến tranh kết thúc, ngày 24 tháng Tư năm 1975, Đức Phaolô VI bổ nhiệm ngài làm Tổng Giám mục phó Sài Gòn, quyền kế vị Đức Tổng Giám mục Phaolô Nguyễn Văn Bình. Chưa kịp nhận nhiệm sở, ngày 15 tháng Tám năm 1975, ngài bị bắt.

Trong căn phòng giam lạnh lẽo, hướng lòng về hàng trăm ngàn tín hữu Sài Gòn mình chưa kịp một lần gặp mặt, vị giám mục trăn trở: từ bốn bức tường cô độc này, mình còn làm được gì cho đoàn con cái dấu yêu?

Chúa Quan Phòng gửi đến một thiên sứ nhỏ: trong xóm đạo có cậu bé bảy tuổi tên Quang, ngày nào cũng trèo rào lẻn vào thăm ngài. Vị giám mục nhờ cậu gom những tờ lịch bloc các nhà chung quanh đã xé bỏ, mang vào cho ngài.

Đêm đêm, dưới ánh đèn le lói, ngài viết lên mặt sau tờ lịch vài dòng suy niệm vắn tắt nhắn gửi đoàn chiên. Sáng hôm sau, cậu bé Quang giấu những mẩu giấy trong vạt áo mang về; anh chị em trong nhà cậu chong đèn chép lại thành nhiều bản.

Những bản chép tay mộc mạc ấy được chuyền nhau đọc lén từ xứ đạo này sang xứ đạo khác, rồi âm thầm ra tới hải ngoại, để được in thành cuốn sách làm rung động hàng triệu tâm hồn khắp thế giới: Đường Hy Vọng.

Trong những trang đầu, ngài ghi một châm ngôn để tự nhắc mình:

“Tôi sẽ không chờ đợi! Tôi quyết sống trọn vẹn giây phút hiện tại, và làm cho giây phút ấy tràn đầy Tình Yêu!”

Vị mục tử ấy sẽ bước vào hành trình thập giá mười ba năm tù đày, trong đó chín năm biệt giam trong tăm tối.

Câu chuyện của ngài chỉ là một trong muôn ngàn trang sử hào hùng và bi tráng của người Công giáo Việt Nam suốt hơn nửa thế kỷ quê hương bị chiến tranh, chia cắt và biến động xé rách!

Nạn đói năm 1945 và những nồi cháo tình thương nơi nhà xứ

Đất nước Việt Nam uốn cong hình chữ S trải dài dọc bờ biển Đông Nam Á: kinh thành Thăng Long, Hà Nội ở phía bắc, cố đô Huế ở miền trung và thành phố Sài Gòn sầm uất ở phía nam. Suốt gần một thế kỷ kể từ nửa sau thế kỷ XIX, non sông chìm dưới ách đô hộ của thực dân Pháp. Khi Thế Chiến thứ hai bùng nổ, quân đội phát xít Nhật tràn vào chiếm đóng Đông Dương nhưng vẫn duy trì bộ máy hành chính bù nhìn của Pháp, cho đến cuộc đảo chính ngày 9 tháng Ba năm 1945. Mùa thu năm ấy, ngày 2 tháng Chín năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình, và người Công giáo khắp nơi cũng hân hoan hòa chung niềm vui độc lập với toàn thể dân tộc.

Thế nhưng, ngay trước khúc khải hoàn mùa thu ấy, mùa xuân năm 1945 đã phủ bóng tang tóc bằng một thảm họa nhân đạo kinh hoàng bậc nhất trong lịch sử dân tộc: nạn đói năm Ất Dậu.

Tại các tỉnh đồng bằng miền Bắc và miền Trung, lúa gạo của người nông dân bị quân đội Nhật và chính quyền thực dân thẳng tay thu mua, cưỡng bách trưng dụng phục vụ chiến tranh. Hàng vạn mẫu ruộng phì nhiêu bị bắt buộc phải nhổ bỏ lúa non để trồng cây đay, cây gai lấy vỏ làm bao tải; trong khi thiên tai vỡ đê, lũ lụt và hạn hán liên tiếp tàn phá mùa màng.

Chỉ trong vài tháng ngắn ngủi, một cơn ác mộng chết đói đã quét qua thôn làng: từ một đến hai triệu con người vô tội đã gục ngã vì kiệt sức! Những vùng đất chịu thảm cảnh nặng nề nhất lại chính là chiếc nôi trù phú của đồng bằng sông Hồng, quanh các tỉnh Nam Định, Thái Bình, Ninh Bình, Hà Nam, nơi tập trung những giáo phận Công giáo lâu đời và đông đúc bậc nhất đất nước. Người chết đói nằm la liệt bên vệ đường, nơi góc chợ, co quắp trước cổng thành phố.

Và chính giữa thảm cảnh trần gian ấy, các xứ đạo Công giáo đã trở thành những mái ấm nương náu cứu sinh:

  • Các cha xứ và nữ tu Mến Thánh Giá, Đa Minh mở toang kho thóc của nhà thờ.
  • Những nồi đồng khổng lồ kê gạch nổi lửa ngày đêm giữa sân nhà xứ, nấu cháo phát chẩn cho đồng bào đói lả.
  • Tu sĩ và giáo dân chia nhau phát cháo cho bất cứ ai đến gõ cửa, chẳng hỏi người ấy có đạo hay không!
  • Họ xắn tay đi nhặt những người kiệt sức bên vệ đường đưa về nhà xứ chăm sóc, và kính cẩn chôn cất tươm tất hàng vạn người chết không ai nhận.
Năm 1945 và những người cần một chỗ nương
Năm 1945 và những người cần một chỗ nương

Ở nhiều làng quê miền Bắc, hàng ngàn người sống sót năm ấy nhớ mãi những nồi cháo nhà xứ như ơn cứu mạng, suốt đời không quên!

Khói lửa 1946–1954 và những giằng xé chọn lựa

Mùa đông năm 1946, tiếng súng Toàn quốc Kháng chiến bùng nổ: cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc chống lại sự quay trở lại của thực dân Pháp chính thức bắt đầu. Dưới sự lãnh đạo của Mặt trận Việt Minh do ông Hồ Chí Minh đứng đầu, toàn dân bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ.

Đứng trước cơn bão táp của lịch sử, người tín hữu Công giáo Việt Nam bị đặt vào những ngã rẽ và chọn lựa vô cùng phức tạp và giằng xé:

  • Hàng vạn thanh niên Công giáo đã hăng hái theo tiếng gọi non sông, cầm súng gia nhập các đoàn quân kháng chiến bước lên chiến khu, và biết bao người con Công giáo đã anh dũng hy sinh ngã xuống vì nền độc lập của Tổ Quốc.
  • Ngược lại, trước những lo ngại về ý thức hệ cộng sản vô thần và những va chạm chính trị, một bộ phận khác lại tìm kiếm sự an toàn bên cạnh chính quyền quốc gia do Pháp bảo trợ.

Tại vùng đất Bùi Chu và Phát Diệm, nơi người Công giáo chiếm đa số dân cư, có những huyện toàn tòng sống đạo, một mô hình tự vệ đặc biệt đã xuất hiện dưới sự lãnh đạo của Đức Giám mục Anselmô Tađêô Lê Hữu Từ.

Vốn là một đan sĩ Xitô khổ hạnh, sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Đức cha Lê Hữu Từ từng được Chủ tịch Hồ Chí Minh trân trọng mời làm Cố vấn cho Chính phủ Lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Thế nhưng, những rạn nứt chính trị sau đó đã khiến ngài quyết định thành lập các Đội Tự Vệ Công Giáo trang bị súng đạn để bảo vệ sự an toàn cho các giáo xứ và quần thể Nhà thờ đá Phát Diệm cổ kính.

Trong suốt nhiều năm khói lửa, vùng đất Phát Diệm vận hành như một khu tự trị đặc biệt nhằm che chở đàn chiên khỏi sự tàn phá của cả hai lằn đạn. Trong khi đó, tại khắp các miền quê khác, hàng triệu người tín hữu chỉ biết cắn răng bám trụ lại mảnh đất cha ông, ngày đêm lần chuỗi Mân Côi cầu xin Chúa gìn giữ mái nhà tranh và ngôi thánh đường làng qua cơn binh lửa!

Giữ mái nhà giữa chiến tranh
Giữ mái nhà giữa chiến tranh

Biến cố di cư năm 1954: cuộc lữ hành đức tin và những người ở lại

Tháng Năm năm 1954, tiếng súng chiến thắng Điện Biên Phủ chấn động địa cầu khép lại cuộc chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất.

Ngày 20 tháng Bảy năm 1954, Hiệp định Genève chính thức được ký kết: đất nước Việt Nam tạm thời bị chia cắt làm hai miền tại vĩ tuyến 17, dọc dòng sông Bến Hải, với điều khoản quy định thời hạn ba trăm ngày để người dân hai miền được tự do chọn lựa nơi sinh sống.

Một cuộc đại di cư lịch sử quy mô chưa từng có đã diễn ra: Gần một triệu đồng bào miền Bắc đã quyết định rời bỏ quê hương đi vào miền Nam, trong đó có hơn sáu trăm ngàn người tín hữu Công giáo, chiếm hơn một nửa tổng số người có đạo tại miền Bắc lúc bấy giờ! Cùng bước đi với họ là nhiều giám mục, hàng trăm linh mục và hàng ngàn nam nữ tu sĩ.

Đó là một cuộc ra đi đầy xúc động và xé lòng: Có những xứ đạo ngoài Bắc đã ra đi gần như trọn vẹn cả làng! Vị linh mục chánh xứ dẫn đầu đoàn chiên, bà con giáo dân gánh gồng đồ đạc, tháo dỡ quả đại hồng chung của nhà thờ, rước theo những pho tượng thánh, bồng bế con thơ và cẩn thận ôm theo cuốn sổ Rửa Tội của giáo xứ. Họ đi bộ ròng rã nhiều ngày đêm qua đầm lầy, bến sông để dồn về các cảng Hải Phòng, Ba Làng tìm đường lên tàu. Hàng trăm ngàn người đã được các chiến hạm của Pháp và Hoa Kỳ đưa vào Nam, phía Hoa Kỳ gọi chiến dịch ấy là Con Đường Đến Tự Do.

Họ ra đi vì nỗi sợ hãi trước những gì đã diễn ra trong các chiến dịch Cải Cách Ruộng Đất khốc liệt tại các vùng giải phóng, nơi nhiều nông dân khá giả và thân hào bị quy chụp đấu tố oan sai. Họ ra đi vì lời thúc giục của các chủ chăn, và vì khát vọng được tự do thờ phượng Thiên Chúa mà không bị kìm kẹp.

Hành trình năm 1954
Hành trình năm 1954

Đặt chân vào mảnh đất miền Nam trù phú, những người di dân áo vải đã làm nên những kỳ tích khai hoang kỳ diệu:

  • Họ chung sức khai phá những vùng đất rừng hoang vu sỏi đá: lập nên dải đất định cư trù phú Hố Nai và Gia Kiệm thuộc Biên Hòa, nay là Đồng Nai; vùng đất trũng Cái Sắn giữa miền kênh rạch Tây Nam Bộ; vùng Xóm Mới ở Gò Vấp, Bình Triệu tại Sài Gòn.
  • Một nguyên tắc sống đạo bất thành văn tuyệt đẹp: Họ dựng nhà thờ trước khi hoàn tất mái nhà tranh của gia đình mình!
  • Họ đặt tên cho các giáo xứ mới thành lập theo đúng tên gọi của những làng quê gốc gác đã bỏ lại nơi miền Bắc: xứ Kẻ Sặt, xứ Bùi Môn, xứ Phúc Nhạc, xứ Thái Bình…

Những xóm đạo di cư ấy suốt hơn nửa thế kỷ qua vẫn trọn vẹn gìn giữ chất giọng Bắc đặc trưng, những món ăn truyền thống và những làn điệu ngâm kinh thảm thiết cổ truyền. Vùng đất Hố Nai ngày nay đã trở thành một trong những trung tâm Công giáo sầm uất và đông đúc bậc nhất toàn cõi miền Nam!

Thế nhưng, lịch sử không thể nào quên những người đã can đảm ở lại miền Bắc!

Hàng trăm ngàn tín hữu Công giáo vì hoàn cảnh nghèo khó hoặc vì tình yêu tha thiết với mảnh đất tổ tiên đã chọn lựa ở lại. Đức Tổng Giám mục Giuse Maria Trịnh Như Khuê tại Hà Nội đã kiên quyết không di cư, ở lại đồng cam cộng khổ cùng đàn chiên; và Đức cha Lê Hữu Từ sau đó cũng ở lại Phát Diệm cho đến khi ngài qua đời năm 1967.

Những thập niên sau đó là một đêm dài thử thách đối với Giáo hội miền Bắc: các chủng viện bị đóng cửa, số lượng linh mục già yếu dần qua đời mà không có thế hệ kế thừa, nhiều giáo xứ rơi vào cảnh trống tòa hàng chục năm ròng rã không một lần có Thánh lễ! Thế nhưng, người giáo dân miền Bắc đã kiên cường gìn giữ ngọn lửa đức tin bằng chính nếp kinh gia đình: tối tối lại tập họp nhau nơi ngôi nhà thờ làng để đọc kinh, dạy giáo lý cho con cháu hệt như các bậc tiền nhân thời cấm đạo xưa kia!

Mốc son ngày 24/11/1960: thiết lập hàng giáo phẩm Việt Nam

Giữa lúc đất nước bị chia cắt nghiệt ngã ở vĩ tuyến 17, một biến cố trọng đại của Giáo hội đã diễn ra.

Ngày 24 tháng Mười Một năm 1960, ngày mà về sau Hội Thánh chọn để kính Các Thánh Tử Đạo Việt Nam, Thánh Gioan XXIII ban hành Tông hiến Venerabilium Nostrorum, thiết lập Hàng Giáo phẩm Chính tòa cho Giáo hội Việt Nam!

Suốt ba trăm năm, từ khi hai Giám mục Đại diện Tông tòa đầu tiên cho Đàng Ngoài và Đàng Trong được bổ nhiệm năm 1659, các giáo phận ở nước ta chỉ là những hạt Đại diện Tông tòa, xứ truyền giáo trực thuộc Tòa Thánh qua các giám mục thừa sai ngoại quốc. Mãi năm 1933, Đức cha Gioan Baotixita Nguyễn Bá Tòng mới là Giám mục người Việt đầu tiên.

Giờ đây, các xứ truyền giáo ấy đã trưởng thành, thành những Giáo phận Chính tòa ngang hàng với mọi giáo phận trong Giáo hội hoàn vũ!

Cả nước chia thành ba Giáo tỉnh từ Bắc chí Nam, ba vị Tổng Giám mục đầu tiên đều là người Việt:

  • Giáo tỉnh Hà Nội ở miền Bắc: do Đức Tổng Giám mục Giuse Maria Trịnh Như Khuê cai quản.
  • Giáo tỉnh Huế ở miền Trung: do Đức Tổng Giám mục Phêrô Máctinô Ngô Đình Thục cai quản.
  • Giáo tỉnh Sài Gòn ở miền Nam: do Đức Tổng Giám mục Phaolô Nguyễn Văn Bình cai quản.
Hàng giáo phẩm giữa đất nước chia cắt
Hàng giáo phẩm giữa đất nước chia cắt

Dẫu ranh giới chính trị chia đất nước làm đôi, Giáo hội Công giáo Việt Nam vẫn là một thân thể duy nhất, không gì chia lìa được!

Chính cơ cấu hiệp nhất lập từ năm 1960 ấy đã thành chiếc khung vững chắc, để mười lăm năm sau, khi chiến tranh kết thúc năm 1975, Giáo hội Việt Nam không bỡ ngỡ hay phân rã, mà có sẵn một cơ chế hiệp thông để đồng hành cùng vận mệnh dân tộc!

Những năm tháng chiến tranh và vết thương tôn giáo 1963

Tại miền Nam Việt Nam, từ năm 1955 đến năm 1963, chính quyền Đệ nhất Cộng hòa nằm dưới sự lãnh đạo của Tổng thống Ngô Đình Diệm, một tín hữu Công giáo nhiệt thành, là em ruột của Đức Tổng Giám mục Ngô Đình Thục.

Trong bối cảnh đất nước thời chiến, sự ưu ái của chính quyền dành cho người Công giáo di cư đã vô tình tạo nên những bất bình sâu sắc trong cộng đồng Phật giáo, vốn là tôn giáo chiếm đại đa số dân cư. Mùa hè năm 1963, ngòi nổ xung đột bùng phát tại Huế nhân sự kiện cấm treo cờ tôn giáo trong ngày Đại lễ Phật Đản, rồi nhanh chóng lan rộng khắp miền Nam.

Làn sóng phản đối lên đến đỉnh điểm với sự kiện Hòa thượng Thích Quảng Đức tự thiêu giữa ngã tư đường phố Sài Gòn làm rung động lương tri quốc tế. Cuộc khủng hoảng khép lại bằng cuộc đảo chính quân sự ngày 1 tháng Mười Một năm 1963, cướp đi sinh mạng của Tổng thống Ngô Đình Diệm và người em trai Ngô Đình Nhu. Biến cố bi thảm năm 1963 đã để lại một vết thương tâm lý chia rẽ sâu sắc giữa hai cộng đồng Phật giáo và Công giáo mà phải mất rất nhiều thập niên đối thoại, hàn gắn mới dần nguôi ngoai.

Rồi cuộc chiến tranh Việt Nam leo thang tàn khốc hơn bao giờ hết trong những năm 1965–1975: hàng triệu người dân ở cả hai miền, lương cũng như giáo, phải chịu cảnh tan cửa nát nhà, mất cha, mất con, mất đi những người thân yêu ruột thịt. Các linh mục và tu sĩ có mặt ở cả hai chiến tuyến để an ủi và xoa dịu những nỗi đau của con người.

Mùa hè đỏ lửa năm 1972, ngôi Vương cung Thánh đường Đức Mẹ La Vang tại Quảng Trị đã bị bom đạn chiến tranh đánh sập hoàn toàn trong những trận giao tranh ác liệt, chỉ còn trơ trọi lại ngọn tháp chuông loang lổ vết đạn pháo đứng vững giữa trời xanh!

Năm 1976, để nâng đỡ và tôn vinh lòng kiên trung của Giáo hội miền Bắc sau bao năm gian khổ, Thánh Giáo hoàng Phaolô VI đã long trọng vinh thăng Đức Tổng Giám mục Giuse Maria Trịnh Như Khuê của Hà Nội lên hàng Hồng y, trở thành vị Hồng y tiên khởi trong lịch sử Giáo hội Công giáo Việt Nam!

Sau ngày 30/4/1975: đồng hành cùng dân tộc trong hoàn cảnh mới

Trưa ngày 30 tháng Tư năm 1975, tiếng súng chiến tranh chính thức khép lại, non sông thu về một mối; năm sau, nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam ra đời.

Giữa những giờ phút xáo trộn ấy, Đức Tổng Giám mục Phaolô Nguyễn Văn Bình ở Sài Gòn chọn ở lại cùng đàn chiên. Với sự khôn ngoan mục vụ đầy trắc ẩn, ngài gửi tâm thư kêu gọi người Công giáo bình tâm ở lại quê hương, bỏ sợ hãi, chung tay với đồng bào tái thiết đất nước đổ nát, và can đảm làm chứng cho Tin Mừng trong hoàn cảnh mới.

Sau năm 1975
Sau năm 1975

Những năm đầu hậu chiến là thời gian nan cho cả dân tộc:

  • Trường tư thục, bệnh viện, viện dục anh và các cơ sở bác ái của Giáo hội phải giao cho nhà nước quản lý.
  • Đại chủng viện và dòng tu bị đóng cửa hoặc bị hạn chế tuyển sinh ngặt nghèo suốt nhiều năm.
  • Đất đai, cơ sở của nhiều nhà thờ, tu viện bị thu hồi.
  • Hàng trăm linh mục tuyên úy, tu sĩ cùng hàng vạn sĩ quan, công chức chế độ cũ bị đưa đi các trại “học tập cải tạo” nơi rừng sâu, nhiều người lao động khổ sai hàng chục năm.

Mười ba năm chứng nhân: Đức cố Hồng y Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận

Giữa lò lửa thử thách ấy, hình ảnh ngời sáng nhất của đức tin Công giáo Việt Nam được tôi luyện nơi cuộc đời Đấng Đáng Kính Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận.

Ngài sinh ngày 17 tháng Tư năm 1928 tại Phủ Cam, Huế, trong một gia tộc trâm anh thế phiệt đạo đức lâu đời. Thân mẫu ngài là bà Ngô Đình Thị Hiệp, chị em ruột với Tổng thống Ngô Đình Diệm. Ngài thụ phong linh mục năm 1953, sang Rôma đỗ tiến sĩ Giáo luật, và năm 1967, mới ba mươi chín tuổi, làm Giám mục Nha Trang.

Ngày 24 tháng Tư năm 1975, ngài được cử làm Tổng Giám mục phó Sài Gòn. Chính huyết thống họ Ngô Đình cùng việc được bổ nhiệm đúng lúc nhạy cảm ấy khiến ngài thành người đáng ngờ bậc nhất trong mắt chính quyền mới. Ngày 15 tháng Tám năm 1975, ngài bị bắt.

Đức Hồng y Nguyễn Văn Thuận, mười ba năm ngục tù
Đức Hồng y Nguyễn Văn Thuận, mười ba năm ngục tù

Vị mục tử bước vào chuỗi ngày đày ải qua nhiều trại giam: từ Cây Vông vào nhà giam Phú Khánh, rồi bị giải ra các trại miền Bắc ở Vĩnh Phú, Hà Tây. Ngài trải qua những năm dài biệt giam trong xà lim tối không cửa sổ: hè oi bức như lò thiêu, đông rét buốt thấu xương, ngày đêm không phân biệt!

Ngài kể có những lúc ngài gần như tuyệt vọng khi nghĩ đến bao công trình mục vụ đang ấp ủ bỗng tan thành mây khói. Năm 1976, trong ngục tối quạnh quẽ, ngài thốt lên:

“Lạy Chúa Giêsu, suốt cả cuộc đời con, con đã nói quá nhiều về Chúa; giờ đây trong chốn lao tù này, con xin im lặng để lắng nghe Chúa nói với con!”

Và chính nơi đáy sâu bất lực ấy, Chúa Thánh Thần soi cho ngài một chân lý giải thoát:

Ngài nhận ra bấy lâu mình đã bám vào “công việc của Thiên Chúa” như nhà thờ, trường học, giáo phận, hơn là bám vào chính “Thiên Chúa của các công việc”! Nếu Chúa muốn ngài bỏ hết những công trình ấy để vào ngục tối, thì ngài xin vâng, chọn một mình Thiên Chúa! Từ giây phút ấy, lòng ngài tràn ngập một bình an lạ lùng!

Những phép lạ tình yêu đã nở ngay trong chốn lao tù:

  • Ngài nhờ gia đình gửi vào một chai “thuốc chữa đau bao tử”, mà bên trong chứa rượu nho nguyên chất. Hằng ngày, nơi góc xà lim, ngài cử hành Thánh lễ tạ ơn ngay trong lòng bàn tay gầy guộc: với đúng ba giọt rượu nho, một giọt nước lã và một mẩu bánh mì nhỏ! Bàn tay tù nhân trở thành bàn thánh, và xà lim tăm tối trở thành ngôi nhà thờ chính tòa nguy nga nhất!
  • Đêm đêm, ngài chia những mẩu Mình Thánh Chúa bé xíu như hạt cát, gói cẩn thận trong giấy bạc gói bao thuốc lá, lén lút chuyền tay trao Của Ăn Đàng cho các bạn tù Công giáo.
  • Ngài nhặt một mẩu gỗ vụn trong trại cưa thành hình thánh giá nhỏ, dùng một đoạn dây điện cũ bện lại làm dây đeo, làm thành Cây Thánh Giá Giám Mục đeo trước ngực mình suốt những năm tháng tù đày và giữ mãi cho đến khi bước lên hàng Hồng y!
  • Những người cai ngục bị nghiêm cấm tiếp xúc nói chuyện với ngài và bị luân chuyển liên tục vì cấp trên lo sợ họ bị “lây nhiễm tư tưởng”; thế nhưng, chính tình yêu dịu hiền và sự quan tâm chân thành của ngài đã cảm hóa họ. Ngài dạy họ học ngoại ngữ, kể cho họ nghe về văn hóa thế giới, và biến những người lính canh trở thành những người bạn thân thiết. Ngài để lại một nguyên tắc Phúc Âm bất hủ:

“Tôi quyết tâm yêu thương những người bách hại tôi bằng chính Tình Yêu của Chúa Giêsu; bởi vì nếu tôi để cho lòng oán hận xâm chiếm tâm hồn mình, thì tôi không còn xứng đáng là một vị mục tử của Chúa Kitô nữa!”

Ngày 21 tháng Mười Một năm 1988, sau mười ba năm tù, ngài được thả. Năm 1991, ngài sang Rôma chữa bệnh và từ đó không còn được trở về quê hương nữa.

Thánh Gioan Phaolô II cử ngài làm Phó Chủ tịch, rồi Chủ tịch Hội đồng Tòa Thánh về Công lý và Hòa bình.

Mùa Chay Năm Thánh 2000, Đức Gioan Phaolô II mời Đức Tổng Giám mục Nguyễn Văn Thuận giảng tĩnh tâm Mùa Chay cho chính Đức Giáo hoàng và Giáo triều Rôma! Ngài kể về những năm ngục tù bằng giọng bình thản, chan chứa hy vọng, không một chút đắng cay; các bài giảng ấy được in thành cuốn sách vang dội khắp thế giới: Chứng Nhân Hy Vọng!

Tháng Hai năm 2001, ngài được phong Hồng y. Ngày 16 tháng Chín năm 2002, Đức Hồng y Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận an nghỉ trong Chúa tại Rôma vì bệnh ung thư, thọ bảy mươi tư tuổi. Ngày 4 tháng Năm năm 2017, Đức Phanxicô công bố sắc lệnh nhìn nhận ngài là Đấng Đáng Kính!

Trên con đường Hy Vọng
Trên con đường Hy Vọng

Năm 1980, thư chung lịch sử và thảm cảnh Thuyền nhân

Mùa xuân năm 1980 đánh dấu một bước ngoặt của sự hiệp thông: lần đầu tiên sau hai mươi sáu năm chia cắt, các giám mục từ Bắc chí Nam cùng tề tựu về Hà Nội dự Đại hội thành lập Hội đồng Giám mục Việt Nam.

Các giám mục gặp lại
Các giám mục gặp lại

Ngày 1 tháng Năm năm 1980, các chủ chăn cùng ký Thư Chung 1980 gửi Dân Chúa, công bố đường hướng mục vụ đã thành kim chỉ nam cho Giáo hội Việt Nam suốt hơn bốn thập niên:

“Sống Phúc Âm giữa lòng dân tộc để phục vụ hạnh phúc của đồng bào!”

Cũng trong những năm gian khó thời bao cấp ấy, một khúc bi ca đẫm nước mắt diễn ra trên biển: làn sóng thuyền nhân.

Hàng trăm ngàn người Việt, rất đông là người Công giáo, liều mình xuống những chiếc thuyền nhỏ vượt sóng gió Biển Đông đi tìm tự do. Khoảng tám trăm ngàn người đã sống sót đến được bờ; còn bao nhiêu vạn người vùi thây dưới đáy biển vì bão tố, đói khát và sự tàn bạo của hải tặc Thái Lan, không ai đếm được!

Người sống sót mòn mỏi nhiều năm trong các trại tị nạn khắp Đông Nam Á: Pulau Bidong ở Malaysia, Galang ở Indonesia, Palawan ở Philippines, Phanat Nikhom ở Thái Lan và các trại giam Hồng Kông. Trên những hòn đảo cằn cỗi ấy, linh mục và nữ tu tị nạn dựng những nhà nguyện tạm bằng ván gỗ, bạt nhựa để ngày ngày dâng lễ, an ủi đồng bào.

Rồi họ tỏa đi khắp năm châu: Hoa Kỳ, Canada, Úc, Pháp, Đức, lập nên hàng trăm cộng đoàn Công giáo Việt Nam hải ngoại vững mạnh, luôn hướng lòng về quê mẹ!

Năm 1988: khúc khải hoàn 117 Thánh tử đạo và mùa xuân Đổi mới

Ngày 19 tháng Sáu năm 1988 trở thành ngày hội vinh hiển chói lọi nhất trong lịch sử Giáo hội quê hương:

Dưới nắng rực rỡ của Quảng trường Thánh Phêrô, Thánh Gioan Phaolô II tôn phong Hiển Thánh cho 117 Thánh Tử Đạo Việt Nam, gồm 96 người Việt, 11 thừa sai Dòng Đa Minh người Tây Ban Nha và 10 thừa sai Hội Thừa sai Paris người Pháp.

Vì căng thẳng ngoại giao thời ấy, chính quyền trong nước phản đối và ngăn giám mục, giáo dân sang Rôma dự lễ. Nhưng ở quê nhà, hàng triệu tín hữu âm thầm quỳ bên nhau trong các thánh đường, nghẹn ngào hát khúc khải hoàn tạ ơn Chúa vì máu anh hùng của cha ông nay được cả thế giới tôn vinh!

Cùng với công cuộc Đổi Mới mở ra từ Đại hội Đảng lần thứ VI tháng Mười Hai năm 1986, sinh hoạt tôn giáo dần khởi sắc:

Chủng viện mở lại
Chủng viện mở lại
  • Năm 1989, Đức Hồng y Roger Etchegaray, Đặc phái viên của Tòa Thánh, đã thực hiện chuyến viếng thăm lịch sử tại Việt Nam, mở đầu cho các cuộc hội đàm ngoại giao định kỳ giữa Tòa Thánh Vatican và Chính phủ Việt Nam.
  • Các đại chủng viện tại Hà Nội, Huế, Sài Gòn, Nha Trang, Vinh, Cần Thơ lần lượt được phép mở cửa chiêu sinh trở lại.
  • Một mùa xuân ơn gọi kỳ diệu bùng nở: hàng ngàn thanh niên nam nữ ưu tú nô nức nộp đơn thi vào các đại chủng viện và dòng tu đông đảo đến mức nhiều nơi không đủ cơ sở để đón nhận!
  • Hàng ngàn ngôi thánh đường bị hư hại qua chiến tranh được trùng tu khang trang, và nhiều giáo xứ mới được thành lập.

Bước vào Đại Năm Thánh 2000, người Công giáo Việt Nam nhìn lại chặng đường lịch sử của mình với một niềm tri ân và kinh ngạc sâu xa:

Hội Thánh trên dải đất hình chữ S đã đi qua ba thế kỷ bách hại máu lửa thời phong kiến, một trăm năm dưới ách thực dân, ba mươi năm bom đạn chiến tranh khốc liệt và những năm tháng gian nan thời hậu chiến, vậy mà ngọn đèn đức tin vẫn đứng vững sừng sững uy nghiêm! Với hơn năm triệu rưỡi tín hữu, gần bảy phần trăm dân số, Giáo hội Việt Nam bước vào thiên niên kỷ thứ ba như một cộng đoàn đức tin tràn đầy sức sống trẻ trung, trung kiên và giàu lòng bác ái.

Tháng Hai năm 2001, tại Quảng trường Thánh Phêrô ở Rôma, người tù năm xưa của làng Cây Vông, Đức Tổng Giám mục Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận, đã bước lên đón nhận chiếc Mũ Đỏ Hồng y từ tay Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II.

Dưới tấm áo choàng đỏ thắm biểu trưng cho máu đào tử đạo của một vị hoàng tử Giáo hội, trước ngực ngài vẫn lấp lánh cây thánh giá nhỏ làm bằng mẩu gỗ vụn đẽo thô sơ và một đoạn dây điện cũ bện lại từ chốn ngục tù năm nào!

Cây thánh giá mộc mạc ấy chính là biểu tượng bất diệt cho toàn thể lịch sử của Giáo hội Công giáo Việt Nam: một Giáo hội dẫu trải qua muôn ngàn cuộc chia lìa và giông bão của trần gian, vẫn luôn kiên cường bước đi trên Con Đường Hy Vọng, biến mọi đau thương thành của lễ tình yêu, và trọn đời chiếu sáng rực rỡ như một ngọn hải đăng đức tin giữa lòng dân tộc và thế giới muôn đời!

Cây thánh giá mộc mạc ấy chính là biểu tượng bất diệt cho toàn thể lịch sử của Giáo hội Công giáo Việt Nam: một Giáo hội dẫu trải qua muôn ngàn cuộc chia lìa và giông bão của trần gian, vẫn luôn kiên cường bước đi trên Con Đường Hy Vọng, biến mọi đau thương thành của lễ tình yêu, và trọn đời chiếu sáng rực rỡ như một ngọn hải đăng đức tin giữa lòng dân tộc và thế giới muôn đời!

Chương 145 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Tôi sẽ không chờ đợi! Tôi quyết sống trọn vẹn giây phút hiện tại, và làm cho giây phút ấy tràn đầy Tình Yêu!”

Đức Hồng y Phanxicô Xaviê Nguyễn Văn Thuận
Năm 1954, hơn sáu trăm ngàn người Công giáo vào Nam. Đức cha Thuận bị quản thúc ở Cây Vông, gần Nha Trang, năm 1975.

Những người trong chương

  • Nguyễn Văn Thuận · Năm 2017 ngài được tuyên là Đấng Đáng Kính. Sách Đường Hy Vọng vẫn được tìm đọc.
  • Trịnh Như Khuê · Tổng giám mục Hà Nội, năm 1976 làm hồng y, là vị hồng y đầu tiên của Việt Nam.
  • Anrê Dũng Lạc và 116 vị · Lễ các thánh tử đạo Việt Nam, 24 tháng Mười Một, nay nằm trong lịch phụng vụ chung của cả Hội Thánh.

Nơi ấy hôm nay

  • Phát Diệm có ngôi nhà thờ đá và gỗ chạm do cụ Sáu Trần Lục xây theo kiểu đình chùa, nay vẫn đứng đó.
  • Hố Nai, ở Đồng Nai, do người di cư từ Bắc năm 1954 dựng nên, nay đông người Công giáo nhất miền Nam.
  • La Vang ở Quảng Trị, năm 1972 bị bom đạn phá gần hết, chỉ còn tháp chuông. Nay là nơi hành hương lớn.

Muốn đọc thêm

Nguyễn Văn Thuận, Năm chiếc bánh và hai con cá · Chứng nhân Hy Vọng · Thư chung 1980 của Hội đồng Giám mục · David Marr, Vietnam 1945

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này