Tư liệu chương 146
Kiểm chứng chương 146: Gioan XXIII mở cửa sổ
Đọc xong chương 146, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: đêm ngày 11 tháng Mười năm 1962, giáo hoàng có thật sự nói những lời ấy ngoài cửa sổ không, chuyện ngài đẩy tung cửa sổ để cho không khí trong lành vào Hội Thánh có thật không, và những chuyện về các tù nhân hay những ngày cuối đời của ngài đáng tin đến đâu. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.
Chương kể về thánh Giáo hoàng Gioan XXIII, làm giáo hoàng từ năm 1958 đến năm 1963. Chương đi qua: bài nói dưới ánh trăng đêm công đồng khai mạc; những năm cuối thời Piô XII; tuổi thơ và đường đời của Roncalli; chuyến thăm nhà tù; quyết định triệu tập công đồng; cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba; thông điệp Pacem in Terris; bài diễn văn khai mạc; và cái chết của ngài.
Nguồn chính gồm: cuốn nhật ký thiêng liêng của chính ngài, Nhật ký một tâm hồn (tiếng Ý Il giornale dell’anima, in lần đầu năm 1964); các bài nói và văn kiện của ngài trên vatican.va, trong đó có bài nói dưới ánh trăng, Gaudet Mater Ecclesia và Pacem in Terris; hồi ký của thư ký riêng của ngài, Đức ông Loris Capovilla; và cuốn tiểu sử chuẩn của Peter Hebblethwaite, John XXIII: Pope of the Council (Gioan XXIII: Giáo hoàng của Công đồng, 1984).
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Đêm ngày 11 tháng Mười năm 1962
Bài nói dưới ánh trăng. Văn bản bài nói bằng tiếng Ý có trên vatican.va, và bản ghi âm vẫn còn. Hai câu mọi người nhớ nhất là của chính ngài: câu nói rằng đến cả mặt trăng cũng vội đến xem, và câu bảo mọi người hãy nói với con cái “đây là cái vuốt ve của Đức Giáo hoàng”. Chương thuật lại bằng tiếng Việt, đúng ý. Chương viết trăng sáng chứ không viết trăng tròn, vì đêm ấy trăng gần rằm nhưng chưa tròn hẳn.
Chuyện không có tờ giấy nào. Nói về việc ngài ra cửa sổ không cầm giấy, nói bằng tiếng Ý bình dân, đó là cách người kể đặt cảnh. Điều bạn tự kiểm được là chính bản văn và bản ghi âm: một bài nói ngắn, giản dị, chỉ vài phút.
Đoàn rước và ngày hôm ấy. Các giám mục đi rước với mũ trắng, cuốn Tin Mừng được đặt trên bàn thờ, và giáo hoàng được rước trên ngai. Những điều này có trong các tường thuật lễ khai mạc và trong sách của Hebblethwaite. Cuối bài nói, ngài ban phép lành và chúc mọi người ngủ ngon, như văn bản cho thấy. Về đám đông dân Rôma cầm đuốc và nến, đó là cảnh người kể dựng lại từ những tường thuật ấy.
Số giám mục. Khoảng hai ngàn năm trăm vị dự Thánh lễ khai mạc.
“Đức Giáo hoàng hiền lành”. Tiếng Ý là il Papa buono. Tên ấy do người dân đặt, và về sau đi theo ngài suốt đời.
Sau chiến tranh
Piô XII. Eugenio Pacelli sinh ở Rôma và làm giáo hoàng từ năm 1939. Năm 1949, một sắc lệnh của Thánh Bộ (khi ấy gọi là Bộ Thánh vụ) phạt vạ tuyệt thông những người Công giáo cố ý ủng hộ các đảng cộng sản. Năm 1950, ngài tuyên bố tín điều Đức Mẹ hồn xác lên trời, trong hiến chế tông đồ Munificentissimus Deus. Chuyện nhà thờ đầy người, chủng viện chật ních những năm ấy là bức tranh chung của thời kỳ, người kể dựng lại. Chuyện Hội Thánh đi qua những năm Bức màn sắt được kể ở chương 144.
Các nhà thần học. Sau thông điệp Humani generis năm 1950, cha Henri de Lubac bị cấm giảng dạy. Cha Yves Congar bị đưa sang Giêrusalem năm 1954, rồi sang Anh, đến Cambridge. Các linh mục thợ nhận lệnh phải dừng vào năm 1954. Sau này cả hai nhà thần học làm cố vấn cho các giám mục ở công đồng, và cả hai đều được phong hồng y, De Lubac năm 1983, Congar năm 1994.
Piô XII qua đời ngày 9 tháng Mười năm 1958.
Vị giáo hoàng chuyển tiếp
Ngày 28 tháng Mười năm 1958. Roncalli đắc cử sau mười một vòng bỏ phiếu. Mật nghị có năm mươi mốt vị hồng y. Ngài sinh ngày 25 tháng Mười Một năm 1881, nên lúc ấy bảy mươi sáu tuổi. Hồng y Giovanni Battista Montini, tổng giám mục Milano, về sau là Phaolô VI, lúc ấy chưa là hồng y (theo Hebblethwaite). Câu nhiều người nghĩ các hồng y chọn một cụ già để câu giờ là cách nhìn của người đương thời, người kể ghi lại.
Tên Gioan. Vị Gioan XXIII đời trước (1410–1415) thuộc dòng giáo hoàng Pisa, chương 82 đã kể. Vị giáo hoàng chính thống cuối cùng tên Gioan là Gioan XXII, mất năm 1334. Bốn lý do Roncalli nêu khi chọn tên có trong bài nói ngài đọc lúc nhậm chức, và chương theo đúng bài ấy. Châm ngôn Obedientia et Pax nằm trên huy hiệu của ngài.
Người con nhà nông
Gia đình. Ngài là con thứ tư trong mười ba người con của một gia đình tá điền ở Sotto il Monte. Lời ngài nói về nhà nghèo mà chưa thiếu bánh, chưa thiếu chỗ cho người ăn xin, là lời ngài kể về gia đình mình.
Đường đời. Các mốc sau đều đã được ghi:
- Năm 1904, ngài chịu chức linh mục.
- Ngài làm thư ký cho giám mục Giacomo Radini-Tedeschi ở Bergamo.
- Trong Thế chiến thứ nhất, ngài làm quân y rồi làm tuyên úy. Chương viết là hạ sĩ y tế; các nguồn ghi cấp bậc sergeant, tức hạ sĩ quan quân y, nên gọi trung sĩ hay hạ sĩ chỉ là chuyện dịch cấp bậc.
- Từ năm 1925 đến năm 1934, ngài ở Sofia, Bulgari.
- Từ năm 1935, ngài ở Thổ Nhĩ Kỳ và Hy Lạp.
- Năm 1944, ngài làm khâm sứ ở Paris.
- Năm 1953, ngài làm thượng phụ Venezia và hồng y.
Nhật ký một tâm hồn có những trang ngài viết từ thời còn ở chủng viện. Việc ngài giúp người Do Thái thoát thân khi ở Istanbul đã được nhiều nghiên cứu ghi nhận; chương giữ đúng ý những nghiên cứu ấy. Chuyến tàu hỏa đi Loreto và Assisi ngày 4 tháng Mười năm 1962 có trong báo chí thời ấy và trong sách của Hebblethwaite. Đám đông đứng dọc đường ray là cách người kể tả lại không khí chuyến đi.
Năm 1914. Ngài bị nghi là có liên hệ với phái Hiện đại, mà chương 139 (Thánh Piô X) gọi là chủ nghĩa Duy tân; cùng một phong trào, hai cách gọi. Tư liệu chương 139 nói thêm về chuyện này.
Ông già đi thăm tù
Hai ngày liên tiếp. Ngày 25 tháng Chạp năm 1958, ngài đến bệnh viện nhi Bambino Gesù. Ngày 26 tháng Chạp, ngài đến nhà tù Regina Coeli, vốn là một tu viện cũ ở khu Trastevere được dùng làm nhà giam. Con số “gần một trăm năm chưa có giáo hoàng nào làm vậy” là cách nói ước chừng của người kể; các nguồn trên không đếm năm.
Lời ngài nói. Câu “Anh em không đến với tôi được, nên tôi đến với anh em” có trong các bản tường thuật chuyến thăm. Người anh em họ từng ngồi tù vì tội săn trộm, và người tù quỳ xuống hỏi lời giáo hoàng có dành cho kẻ như mình không, đều được báo chí thời ấy ghi lại.
Lời Kinh Thánh phía sau. Lời Đức Giêsu về ngày phán xét mà chương dẫn, “Ta ở trong tù, các ngươi đã đến thăm.”, nằm trong Tin Mừng theo thánh Mátthêu, chương 25, câu 36.
Một công đồng
Ngày 25 tháng Giêng năm 1959. Ngài loan báo ý định triệu tập công đồng trước mười bảy vị hồng y, ở đền thờ Thánh Phaolô Ngoại thành. Chuyện các hồng y im lặng là do chính ngài kể trong Nhật ký, về “sự im lặng đầy kính trọng”. Vì thế phần này đến từ lời ngài, không phải từ người ngoài.
Vaticanô I. Công đồng ấy bị cắt ngang năm 1870, khi quân đội vương quốc Ý tiến vào Rôma. Các ủy ban chuẩn bị ở Rôma soạn khoảng bảy mươi bản văn (xem Giuseppe Alberigo chủ biên, History of Vatican II, tập 1). Chuyện vài viên chức trong Giáo triều hy vọng cụ già sẽ không sống đến ngày công đồng nhóm họp là cách người kể thuật lại không khí trong Giáo triều thời ấy; các nguồn trên không nêu tên ai.
Chữ aggiornamento. Đây là chữ chính ngài dùng.
Chuyện cánh cửa sổ. Chương nói rõ đây có thể chỉ là giai thoại, và nói đúng. Các nguồn trên không ghi lời ấy hay cử chỉ ấy, nên đây là chuyện truyền lại. Người ta kể lại vì nó hợp với con người ngài, và tên chương lấy từ đó.
Hồng y Bea và Văn phòng lo việc hiệp nhất. Văn phòng được lập năm 1960. Augustin Bea là một học giả Kinh Thánh, từng là cha giải tội của Piô XII. Các Giáo hội khác được mời cử quan sát viên đến công đồng (xem Stjepan Schmidt, Augustin Bea).
Jules Isaac. Giáo hoàng tiếp ông ngày 13 tháng Sáu năm 1960. Ông đã mất vợ và con gái ở Auschwitz, và đã viết cuốn Jésus et Israël (Đức Giêsu và Israel) năm 1948. Việc cuộc gặp ấy dẫn đến bản tuyên bố của công đồng về người Do Thái là nhận định của nhiều sử gia, chưa phải một chuỗi nhân quả đã được chứng minh; chương nói “nhiều sử gia cho rằng”, là đúng mức. Năm 1959, chữ perfidis bị bỏ khỏi lời nguyện Thứ Sáu Tuần Thánh. Chuyện ngài dừng buổi lễ để cho đọc lại lời nguyện xuất hiện trong nhiều tường thuật.
Bình an trên mặt đất
Khủng hoảng Cuba. Ngày 25 tháng Mười năm 1962, ngài kêu gọi trên Đài Phát thanh Vatican. Hôm sau, báo Pravda đăng lời kêu gọi. Ngày 28 tháng Mười, Khrushchev tuyên bố rút tên lửa. Việc lời kêu gọi giúp Khrushchev tìm lối ra mà không mất thể diện là nhận định có trong nhiều nghiên cứu, nhưng không ai chứng minh được. Chương viết “dù không ai chứng minh được”, là đúng mức ấy.
Thông điệp Pacem in Terris. Ngài ký ngày Thứ Năm Tuần Thánh, 11 tháng Tư năm 1963, và gửi “mọi người thiện chí”. Ý con người thật sự là một ngôi vị nằm ở số 9. Ý về chiến tranh trong thời đại nguyên tử nằm ở số 127. Đoạn nói phụ nữ đòi chỗ đứng trong đời sống xã hội nằm ở số 41, còn đoạn về các dân tộc thuộc địa giành độc lập ở các số 42 và 43. Lằn ranh giữa sai lầm và những người giữ lấy sai lầm nằm ở các số 158 đến 160. Bạn có thể đọc thông điệp bằng tiếng Anh trên vatican.va.
“Mẹ Hội Thánh hân hoan”
Gaudet Mater Ecclesia được đọc ngày 11 tháng Mười năm 1962. Những cụm trong chương như “tiên tri của điềm gở” và “phương dược của lòng thương xót hơn là khí giới của sự nghiêm khắc” đều là ý lấy từ chính bài diễn văn, cũng như sự phân biệt giữa kho tàng đức tin và cách diễn đạt. Chương dịch ý chứ không dịch từng chữ, nên nếu bạn muốn câu chữ chính xác của bản tiếng Việt thì nên tìm bản dịch văn kiện.
Người cha bên giường bệnh
Căn bệnh. Các bác sĩ báo cho ngài tháng Chín năm 1962. Câu về hành lý đã sẵn sàng có trong lời kể của những người hầu cận. Cảnh hàng chục ngàn người thức đêm dưới cửa sổ, có cả người không tín hữu, là những gì báo chí thời ấy tường thuật.
Ngày 3 tháng Sáu năm 1963. Đó là thứ Hai sau lễ Hiện Xuống. Ngài qua đời buổi chiều tối, đúng lúc Thánh lễ cầu cho ngài ở quảng trường sắp kết thúc.
Phong thánh. Ngài được phong chân phước ngày 3 tháng Chín năm 2000 và phong thánh ngày 27 tháng Tư năm 2014. Lễ của ngài là ngày 11 tháng Mười. Từ năm 2001, thi hài ngài nằm dưới bàn thờ Thánh Giêrônimô trong Đại thánh đường Thánh Phêrô.
Việt Nam. Năm 1960, ngài thiết lập hàng giáo phẩm Việt Nam, với các tổng giáo phận Hà Nội, Huế và Sài Gòn, bằng văn kiện Venerabilium Nostrorum (chương 145). Năm 1961, ngài nâng La Vang lên hàng tiểu vương cung thánh đường (chương 133). Chuyện Đức Mẹ an ủi những người bị bách hại ở La Vang năm 1798 là truyền thống truyền lại, không có văn kiện đương thời. Còn việc Thánh lễ được dâng bằng tiếng Việt là kết quả của hiến chế Sacrosanctum Concilium (1963), được kể ở các chương 147 và 148.
Những người trong chương
Gioan XXIII (Angelo Giuseppe Roncalli) là giáo hoàng và là thánh.
Piô XII, Lêô XIII, Phanxicô và Gioan Phaolô II là các giáo hoàng khác được nhắc.
Henri de Lubac là linh mục Dòng Tên, về sau là hồng y. Yves Congar là linh mục Dòng Đa Minh, về sau là hồng y.
Giacomo Radini-Tedeschi là giám mục Bergamo. Augustin Bea là hồng y Dòng Tên.
Jules Isaac là sử gia. Nikita Khrushchev là người đứng đầu Liên Xô. Loris Capovilla là thư ký riêng của giáo hoàng, về sau là hồng y.
Những nơi trong chương
Ở Rôma có quảng trường Thánh Phêrô, đền thờ Thánh Phaolô Ngoại thành, nhà tù Regina Coeli và bệnh viện Bambino Gesù. Sotto il Monte và Bergamo ở miền bắc nước Ý. Sofia ở Bulgari. Istanbul ở Thổ Nhĩ Kỳ. Ngoài ra còn có Hy Lạp, Paris, Venezia và Cuba.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc hay nghe một thứ, hãy tìm bản ghi âm bài nói dưới ánh trăng. Chỉ vài phút, bằng tiếng Ý bình dân, và bạn sẽ hiểu vì sao người ta gọi ngài là Đức Giáo hoàng hiền lành. Rồi đọc Pacem in Terris trên vatican.va.
Về cuộc đời ngài, cuốn của Hebblethwaite là sách chuẩn, và Nhật ký một tâm hồn có bản tiếng Anh với tên Journal of a Soul. Về toàn cảnh công đồng, bộ History of Vatican II do Alberigo chủ biên là bản kể đầy đủ nhất. Các sách này đều bằng tiếng Anh.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 82 (Đại ly giáo), chương 134 (Lêô XIII), chương 139 (Piô X và phái Hiện đại), chương 144 (Sau Bức màn sắt), chương 145 (hàng giáo phẩm Việt Nam), các chương 147 và 148 (Vaticanô II) và chương 149 (đại kết và liên tôn).