Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 147

Kiểm chứng chương 147: Bốn mùa thu ở Vaticanô

Đọc xong chương 147, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: phiên họp đầu tiên của công đồng có thật chỉ kéo dài mười lăm phút không, ai đã tắt micrô của hồng y Ottaviani, và muốn đọc tận mắt những văn kiện lớn ấy thì tìm ở đâu. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.

Chương kể Công đồng Vaticanô II (1962–1965) qua bốn khóa họp. Chương đi qua: phiên họp mười lăm phút đầu tiên; những người đến dự; cuộc tranh luận về phụng vụ và về mặc khải; việc Phaolô VI được bầu; các văn kiện lớn Sacrosanctum Concilium, Lumen Gentium, Nostra Aetate, Dei Verbum, Dignitatis Humanae và Gaudium et Spes; việc gỡ bỏ vạ tuyệt thông năm 1054; và lễ bế mạc.

Nguồn chính gồm: các văn kiện của công đồng, có bản tiếng Việt trên trang của Hội đồng Giám mục Việt Nam và bản gốc tiếng Latinh trên vatican.va; biên bản các phiên họp, gọi là Acta Synodalia, trên ba mươi tập; nhật ký của các nghị phụ và chuyên viên, như Nhật ký Công đồng của cha Yves Congar và các cuốn sổ của cha Henri de Lubac; và những bài tường thuật thời ấy của Xavier Rynne trên tạp chí The New Yorker.

Bộ History of Vatican II (Lịch sử Công đồng Vaticanô II) do Giuseppe Alberigo chủ biên, năm tập (1995–2006), là công trình đầy đủ nhất, tuy một số người phê bình rằng nó nghiêng về một cách giải thích công đồng. Cuốn What Happened at Vatican II (Điều gì đã xảy ra ở Vaticanô II) của John O’Malley (2008) dễ đọc và cân bằng.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Phiên họp ngày 13 tháng Mười năm 1962

Liénart và Frings. Hồng y Achille Liénart sinh ngày 7 tháng Hai năm 1884, nên lúc ấy bảy mươi tám tuổi, và ngồi trong Hội đồng Chủ tịch của công đồng. Người chủ tọa hôm ấy là hồng y Eugène Tisserant. Ngài không cho Liénart phát biểu, nhưng Liénart vẫn đọc lời đề nghị của mình. Hồng y Josef Frings ủng hộ ngay sau đó. Phiên họp chấm dứt sau chừng mười lăm phút. Ngày 16 tháng Mười, các ủy ban được bầu.

Khung cảnh. Các giám mục ngồi thành từng bậc dọc gian giữa. Có mười ủy ban, và danh sách in sẵn là do các ủy ban chuẩn bị lập ra. Những điều này có trong Alberigo và O’Malley.

Những người đến Rôma

Số nghị phụ. Hơn hai ngàn năm trăm giám mục đến từ hơn một trăm nước. Chương nói “hơn hai ngàn giám mục” khi tả phiên đầu và “hơn hai ngàn năm trăm nghị phụ” khi nói chung về cả công đồng; con số sau là con số các nguồn nêu, con số trước là cách nói gọn của người kể.

Các nước mới độc lập. Uganda độc lập ngày 9 tháng Mười năm 1962, hai ngày trước lễ khai mạc. Nigeria độc lập năm 1960, Ghana năm 1957, theo sử liệu về làn sóng độc lập ở châu Phi.

Các chuyên viên.

  • Cha Joseph Ratzinger sinh tháng Tư năm 1927, nên lúc ấy ba mươi lăm tuổi.
  • Giám mục Karol Wojtyła sinh tháng Năm năm 1920, nên lúc ấy bốn mươi hai tuổi, là giám mục phụ tá Kraków.
  • Cha Congar và cha de Lubac được mời làm chuyên viên.

Các quan sát viên. Họ ngồi ở một khu riêng gần bàn thờ, bên dưới pho tượng thánh Longinô. Hồi ký của họ có tả chỗ ngồi này.

Hai quán cà phê. Hai tên đùa “Bar-Jonas” và “Bar-Abbas” có trong nhiều hồi ký. Tên thứ nhất gợi đến Simon Bar-Jonah, trong Tin Mừng theo thánh Mátthêu, chương 16, câu 17, nơi Đức Giêsu nói với ông. Tên thứ hai gợi đến Baraba, người được thả thay cho Đức Giêsu, chuyện kể trong Mátthêu chương 27. Vì sao người ta chọn hai tên ấy là điều đoán có cơ sở chứ không phải điều chắc chắn. Chuyện nhiều thỏa thuận quan trọng nhất của công đồng được dàn xếp bên tách cà phê là cách người kể diễn tả vai trò của những buổi gặp gỡ ngoài hội trường.

Nhịp một buổi sáng. Mỗi sáng, cuốn Sách Tin Mừng được rước lên đặt trên ngai, và mỗi bài phát biểu bị giới hạn mười phút. Thượng phụ Maximos IV Saigh của Giáo hội Melkite có nói bằng tiếng Pháp, theo O’Malley và Alberigo.

Những chỗ ngồi trống. Chương nói có giám mục từ sau Bức màn sắt được đến, có người bị từ chối, có ghế trống vì chủ ghế đang ngồi tù. Đây là bức tranh toàn cảnh do người kể dựng, không kể tên ai, nên tư liệu này cũng không nêu tên.

Khóa thứ nhất

Ottaviani. Hồng y Alfredo Ottaviani sinh ngày 29 tháng Mười năm 1890, nên ngày 30 tháng Mười năm 1962, khi micrô của ngài bị tắt, ngài vừa bảy mươi hai tuổi. Người cho tắt micrô là hồng y Bernard Alfrink, vị chủ tọa hôm ấy. Lúc đó ngài đứng đầu Thánh Bộ Thánh vụ (chương gọi là Thánh Bộ Đức Tin), đến năm 1965 mới đổi tên thành Thánh Bộ Giáo lý Đức tin. Ngài là con một người thợ làm bánh, và châm ngôn của ngài là Semper idem.

Bản thảo về mặc khải. Cuộc bỏ phiếu ngày 20 tháng Mười Một năm 1962 cho kết quả 1.368 phiếu muốn rút bản thảo và 822 phiếu muốn giữ. Muốn rút phải đủ hai phần ba, tức khoảng 1.473 phiếu, nên còn thiếu chừng một trăm phiếu, đúng như chương nói. Hôm sau, 21 tháng Mười Một, Gioan XXIII rút bản thảo.

Những việc khác của khóa họp. Sứ điệp gửi nhân loại được công bố ngày 20 tháng Mười năm 1962. Hai bài phát biểu của hồng y Suenens và hồng y Lercaro đến vào đầu tháng Mười Hai. Khóa họp bế mạc ngày 8 tháng Mười Hai mà chưa có văn kiện nào hoàn tất.

Một Giáo hoàng mới

Cuộc bầu. Phaolô VI được bầu ngày 21 tháng Sáu năm 1963. Ngày 22 tháng Sáu, ngài nói trên đài phát thanh rằng công đồng sẽ tiếp tục. Ngày 29 tháng Chín năm 1963, khi khai mạc khóa thứ hai, ngài xin các Kitô hữu của những Giáo hội khác tha thứ, như bài diễn văn khai mạc của ngài cho thấy.

Tính cách của ngài. Cách chương so sánh Gioan và Phaolô là nhận định chung của các sử gia. Về phe thiểu số ở Vaticanô I, xem chương 131.

Bài nói của Frings. Ngày 8 tháng Mười Một năm 1963, hồng y Frings chê cách làm việc của Thánh Bộ Thánh vụ, và hồng y Ottaviani đáp lại trong giận dữ. Việc cố vấn Ratzinger giúp Frings soạn bài nói có trong nhiều tường thuật và trong hồi ký của chính Ratzinger, Milestones (Những cột mốc). Chương viết “nghe nói”, là đúng mức ấy.

Các văn kiện

Sacrosanctum Concilium. Ban hành ngày 4 tháng Chạp năm 1963, được 2.147 phiếu thuận và 4 phiếu chống. Ý về sự tham dự trọn vẹn, ý thức và tích cực nằm ở số 14. Việc dùng tiếng mẹ đẻ ở số 36, lời mời mở rộng kho tàng Kinh Thánh ở số 51, việc thích nghi phụng vụ với các nền văn hóa ở các số 37 đến 40. Công đồng Trentô bế mạc ngày 4 tháng Chạp năm 1563, đúng bốn trăm năm trước (chương 97).

Lumen Gentium. Ban hành ngày 21 tháng Mười Một năm 1964, được 2.151 phiếu thuận và 5 phiếu chống. Bố cục của văn kiện:

  • chương 1 nói về mầu nhiệm Hội Thánh;
  • chương 2 nói về Dân Thiên Chúa;
  • chương 3 nói về hàng giáo phẩm và đoàn giám mục;
  • chương 5 nói về lời kêu gọi nên thánh dành cho mọi người;
  • chương 8 nói về Đức Maria.

Văn kiện có kèm “Ghi chú giải thích sơ bộ” (Nota explicativa praevia). Cuộc bỏ phiếu về chỗ đứng của Đức Maria, 1.114 trên 1.074, diễn ra ngày 29 tháng Mười năm 1963. Hình ảnh Hội Thánh như mặt trăng (mysterium lunae) là của các Giáo phụ, và chương nói rõ. Số 1 của văn kiện mở đầu bằng việc Đức Kitô là Ánh sáng muôn dân. Việc Phaolô VI tuyên bố Đức Maria là Mẹ Hội Thánh vào ngày 21 tháng Mười Một năm 1964 cũng được ghi trong O’Malley.

Các nữ thính viên. Từ khóa thứ ba năm 1964, phụ nữ được mời vào nghe. Tổng cộng có hai mươi ba người, trong đó có Rosemary Goldie và Mary Luke Tobin.

Chiếc tiểu quan. Ngày 13 tháng Mười Một năm 1964, Phaolô VI trao đi chiếc mão ba tầng. Ngày nay nó được giữ ở Đền thánh quốc gia Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội tại Washington.

Những chuyến đi. Ngài ở Giêrusalem từ ngày 4 đến ngày 6 tháng Giêng năm 1964, và đi Đàng Thánh Giá. Ngày 4 tháng Mười năm 1965, ngài nói bằng tiếng Pháp ở Liên Hiệp Quốc. Các cụm “chuyên gia về nhân loại”, sứ mạng mang một thông điệp đến cho toàn thể nhân loại, và “Không bao giờ chiến tranh nữa, không bao giờ chiến tranh nữa!” (Jamais plus la guerre) đều lấy từ bài nói ấy, có trên vatican.va.

Tuần Đen. Tháng Mười Một năm 1964, cuộc bỏ phiếu về tự do tôn giáo bị hoãn, và một lá đơn phản đối được ký. Sắc lệnh về Đại kết được thông qua ngày 21 tháng Mười Một.

Nostra Aetate. Ban hành ngày 28 tháng Mười năm 1965. Số 2 nói Hội Thánh không loại bỏ điều gì chân thật và thánh thiện trong các tôn giáo khác. Số 4 nói về người Do Thái. Cả hai ý lấy từ bản dịch trên vatican.va.

Dei Verbum. Ban hành ngày 18 tháng Mười Một năm 1965. Số 9 nói Kinh Thánh và Truyền thống tuôn chảy từ cùng một nguồn thần linh. Số 25 khuyến khích mọi tín hữu đọc Kinh Thánh, dẫn lời thánh Giêrônimô.

Dignitatis Humanae. Ban hành ngày 7 tháng Chạp năm 1965, được 2.308 phiếu thuận và 70 phiếu chống. Cha John Courtney Murray góp phần lớn vào việc soạn thảo. Chuyện ông bị bảo dừng viết về đề tài này hồi thập niên 1950 được các tiểu sử của ông và O’Malley kể lại.

Gaudium et Spes. Câu mở đầu nằm ở số 1, còn lời kết án việc hủy diệt cả thành phố nằm ở số 80. Wojtyła có góp phần soạn vài đoạn. Chương dịch câu mở đầu thành tiếng Việt của riêng mình; nếu bạn muốn chữ chính thức thì xem bản của Hội đồng Giám mục Việt Nam, có thể khác vài chữ. Các sắc lệnh khác như Ad Gentes đều nằm trong tập văn kiện của công đồng.

Gỡ vạ tuyệt thông. Ngày 7 tháng Chạp năm 1965, cùng lúc ở Rôma và ở Phanar, Istanbul. Chuyện năm 1054 được kể ở chương 67 (Mùa hè năm 1054).

Ngày bế mạc

Ngày 8 tháng Chạp năm 1965. Các sứ điệp gửi những nhóm khác nhau được đọc bằng tiếng Pháp. Triết gia Jacques Maritain nhận sứ điệp gửi các nhà tư tưởng. Sứ điệp gửi phụ nữ nằm trong các sứ điệp bế mạc.

Mười sáu văn kiện. Gồm bốn hiến chế, chín sắc lệnh và ba tuyên ngôn. Công đồng họp từ năm 1962 đến năm 1965, còn Vaticanô I họp từ năm 1869 đến năm 1870.

Lời Kinh Thánh phía sau. Lời Đức Giêsu cầu nguyện trong Tin Mừng theo thánh Gioan, chương 17, câu 21, xin cho tất cả nên một, là động lực của nhiều văn kiện công đồng.

Những người trong chương

Achille Liénart là hồng y, tổng giám mục Lille. Josef Frings là hồng y, tổng giám mục Köln.

Eugène Tisserant, Alfredo Ottaviani, Bernard Alfrink và Augustin Bea là các hồng y.

Gioan XXIII và Phaolô VI (Giovanni Battista Montini) là các giáo hoàng.

Joseph Ratzinger về sau là Bênêđictô XVI. Karol Wojtyła về sau là Gioan Phaolô II.

Yves Congar và Henri de Lubac là các nhà thần học. John Courtney Murray là linh mục Dòng Tên.

Athenagoras là thượng phụ Constantinôpôli. Jacques Maritain là triết gia.

Những nơi trong chương

Ở Rôma có Đại thánh đường Thánh Phêrô và quảng trường Thánh Phêrô. Ngoài ra là Lille, Köln, Giêrusalem, New York (trụ sở Liên Hiệp Quốc) và Istanbul.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một trang, hãy đọc số 1 của Gaudium et Spes, câu mở đầu “Vui mừng và hy vọng”. Nhiều người coi câu ấy là linh hồn của cả công đồng. Rồi đọc chương 2 của Lumen Gentium, về Dân Thiên Chúa. Các văn kiện có bản tiếng Việt trên trang của Hội đồng Giám mục Việt Nam.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 67 (Mùa hè năm 1054), chương 97 (Mười tám năm ở Trentô), chương 131 (Công đồng Vaticanô I), chương 146 (Gioan XXIII), chương 148 (những đổi thay sau công đồng), chương 149 (đại kết) và chương 151 (cơn sóng sau công đồng).

Trở lại chương 147