Bỏ qua, tới nội dung
Tháng Mười 1962 đến tháng Mười Hai 1965 · Rôma

Chương 147

Bốn mùa thu ở Vaticanô

Tháng Mười 1962 đến tháng Mười Hai 1965 · Rôma

Giáo hoàng Gioan XXIII, Phaolô VI

Khi vị hồng y lão thành giơ tay xin được phát biểu qua micrô, vị hồng y chủ tọa phiên họp đã lạnh lùng lắc đầu từ chối.

Năm ấy, nơi ấy

1962–1965

  1. Đền thờ Thánh Phêrô
  2. Rôma
  3. Giêrusalem
  4. New York
Công đồng họp ở Rôma bốn mùa thu, 1962 đến 1965. Đức Phaolô VI còn đi Giêrusalem và New York.
Bắt đầu đọc

Chương 147

Tháng Mười 1962 đến tháng Mười Hai 1965 · Rôma

Nơi chốn
Đền thờ Thánh Phêrô, Rôma, Giêrusalem, New York
Giáo hoàng
Gioan XXIII, Phaolô VI

Khi vị hồng y lão thành giơ tay xin được phát biểu qua micrô, vị hồng y chủ tọa phiên họp đã lạnh lùng lắc đầu từ chối.

Hôm ấy là sáng thứ Bảy, 13 tháng Mười năm 1962, hai ngày sau thánh lễ khai mạc. Hơn hai ngàn giám mục khắp thế giới ngồi trên những tầng bậc gỗ dọc hai bên gian giữa Đền thờ Thánh Phêrô, chờ phiên họp khoáng đại đầu tiên của Công đồng Vaticanô II. Theo chương trình Giáo triều đã vạch sẵn, việc đầu tiên là bầu thành viên cho mười ủy ban, những cơ quan nắm quyền soạn thảo và sửa chữa mọi văn kiện của công đồng.

Mỗi nghị phụ được phát một lá phiếu trống kèm danh sách in sẵn các ứng viên do chính các ủy ban chuẩn bị đề cử, phần lớn là viên chức Giáo triều. Ý ban tổ chức rất rõ: các giám mục chỉ việc chép lại những cái tên quen thuộc ấy, bỏ phiếu rồi ra về.

Thế nhưng, Đức Hồng y Achille Liénart, Tổng Giám mục Lille, nước Pháp, bảy mươi tám tuổi, ngồi ở bàn chủ tịch, không chấp nhận kịch bản ấy. Mặc cho vị chủ tọa gạt đi vì quy chế không có chỗ cho diễn văn, ngài vẫn cầm lấy micrô. Giọng đanh thép, ngài nói: các giám mục vừa từ bốn phương trời đến Rôma, chưa có thời gian gặp gỡ để biết tài đức của nhau, làm sao biết ai xứng đáng nhất để soạn văn kiện cho cả Hội Thánh? Vì thế, ngài đề nghị hoãn bỏ phiếu vài ngày, để hội đồng giám mục từng nước hội ý và tự đề cử những người ưu tú nhất của mình.

Một tràng pháo tay như sấm rền bùng nổ khắp vòm thánh đường! Ngay sau đó, Đức Hồng y Josef Frings, Tổng Giám mục Köln, nước Đức, đứng dậy ủng hộ đề nghị của Đức cha Liénart, và hội trường lại rung lên trong tiếng vỗ tay kéo dài.

Phiên họp khoáng đại đầu tiên của Vaticanô II chỉ kéo dài mười lăm phút. Các nghị phụ phấn khởi ra về. Ít ngày sau, các ngài tự do bầu nên những ủy ban mới, gồm những học giả và chủ chăn do chính các giám mục mọi châu lục lựa chọn.

Mười lăm phút ấy phát đi một thông điệp mà bộ máy Vatican không ngờ tới: những người kế vị các Tông đồ đến Rôma không phải để làm “con dấu cao su” gật đầu phê chuẩn bản văn viết sẵn, mà để cùng nhau lắng nghe Chúa Thánh Thần và định hình tương lai của Hội Thánh.

Hội trường Vaticanô II
Hội trường Vaticanô II

Bức tranh đại gia đình nhân loại dưới mái đền Phêrô

Chưa công đồng nào trong hai ngàn năm mang diện mạo hoàn vũ, đa dạng và sống động đến thế. Hơn hai ngàn năm trăm nghị phụ vượt trùng dương về bên mộ Thánh Phêrô, đại diện cho tín hữu hơn một trăm quốc gia.

Tại Vaticanô I những năm 1869–1870, hầu hết giám mục là người da trắng châu Âu hoặc thừa sai Tây phương; giờ đây, hàng trăm giám mục bản xứ từ các Giáo hội non trẻ ở Á châu và Phi châu tự tin bước vào hội trường. Đất nước Uganda chỉ vừa giành được độc lập hai ngày trước khi công đồng khai mạc; các quốc gia như Nigeria hay Ghana cũng mới chỉ có chủ quyền được ít năm.

Đoàn Giám mục Việt Nam cũng có mặt, những gương mặt của một Giáo hội vừa được lập hàng giáo phẩm: Đức Tổng Giám mục Phaolô Nguyễn Văn Bình của Sài Gòn, Đức Tổng Giám mục Phêrô Martinô Ngô Đình Thục của Huế, Đức cha Tađêô Lê Hữu Từ, Đức cha Simon Hòa Nguyễn Văn Hiền, cùng các chủ chăn khác, mang theo nỗi thao thức và niềm hy vọng của đoàn chiên quê hương đang oằn mình giữa bom đạn. Cũng có những giám mục kiên cường từ các nước sau Bức Màn Sắt; nhưng không ít chiếc ghế phải để trống, vì chủ nhân đang bị giam cầm, đày ải vì danh Chúa Kitô.

Sát cánh bên các giám mục là các chuyên viên thần học. Trong số đó có những bậc thầy từng chịu nghi kỵ và kỷ luật oan ức dưới các triều trước, nay được mời làm kiến trúc sư cho công đồng: cha Yves Congar Dòng Đa Minh và cha Henri de Lubac Dòng Tên. Công đồng còn là nơi ươm mầm những tài năng sau này cả thế giới kính phục: giáo sư thần học ba mươi lăm tuổi người Đức Joseph Ratzinger, về sau là Đức Bênêđictô XVI, làm cố vấn thân cận cho Đức Hồng y Frings; và giám mục phụ tá bốn mươi hai tuổi người Ba Lan Karol Wojtyła, về sau là Thánh Gioan Phaolô II, chăm chú ghi chép giữa hàng ngũ các mục tử.

Một nét đẹp đại kết chưa từng có là sự hiện diện của các quan sát viên từ các Giáo hội Kitô anh em: Chính thống, Anh giáo, Luther, Cải cách và Giám lý. Họ được dành một khu danh dự gần bàn thờ, ngay dưới tượng Thánh Longinô, người lính La Mã năm xưa đâm giáo thấu cạnh sườn Chúa Giêsu. Họ nhận đủ mọi bản dự thảo, nghe các cuộc tranh luận và thẳng thắn góp ý trong những buổi gặp riêng.

Công đồng làm việc qua bốn khóa họp, mỗi khóa chừng ba tháng mùa thu, từ năm 1962 đến năm 1965, thường từ tháng Chín hoặc tháng Mười đến tháng Mười Hai. Mỗi sáng bắt đầu bằng Thánh lễ, rồi cuốn Sách Tin Mừng được rước lên đặt trên chiếc ngai giữa hội trường, nhắc rằng chính Chúa Kitô chủ tọa công đồng. Sau đó các nghị phụ lần lượt phát biểu bằng tiếng Latinh, mỗi bài không quá mười phút. Người đông, mỗi nơi phát âm tiếng Latinh một giọng, nên phải lắng nghe rất chăm chú. Đôi khi các Thượng phụ Công giáo Đông phương, như Đức Thượng phụ Maximos IV của Giáo hội Melkite, phát biểu bằng tiếng Pháp, để nhắc công đồng rằng Giáo hội hoàn vũ có nhiều truyền thống phụng vụ, không chỉ nghi lễ Latinh.

Giữa buổi sáng, đến giờ giải lao, các giám mục rủ nhau ra hai quán cà phê nhỏ dựng tạm ngay trong thánh đường, nhâm nhi tách espresso. Các ngài dí dỏm đặt tên cho hai quán nước ấy là quán “Bar-Jonas”, nhại theo tên Thánh Phêrô là Simon con ông Giona, và quán “Bar-Abbas”, theo tên người tù Baraba được tha trong cuộc khổ nạn của Chúa. Chính bên những tách cà phê ấy, biết bao nút thắt thần học gay gắt đã được tháo gỡ trong tiếng cười hòa ái.

Mùa thu thứ nhất, năm 1962: khi Hội Thánh tự vẽ lại hải trình

Khóa họp thứ nhất chính thức khởi sự bằng cuộc tranh luận nảy lửa về canh tân phụng vụ.

Các giám mục từ những miền truyền giáo xa xôi ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh lần lượt lên diễn đàn, nghẹn ngào kể nỗi lòng mục tử: bao thế hệ giáo dân quê nghèo đi lễ chỉ biết ngồi lần chuỗi, vì linh mục quay lưng lại họ, thầm thì đọc kinh bằng tiếng Latinh mà họ không hiểu một chữ! Các ngài tha thiết xin công đồng cho dùng tiếng mẹ đẻ trong phụng vụ để đoàn chiên thật sự được nuôi bằng Lời Chúa.

Trước đòi hỏi ấy, phe bảo thủ trong Giáo triều rất bất an. Tiêu biểu là Đức Hồng y Alfredo Ottaviani, bảy mươi hai tuổi, con một thợ làm bánh thành Rôma, mắt gần như mù nhưng trí nhớ phi thường, lập trường kiên định. Ngài giữ chức Thư ký Bộ Thánh Vụ, về sau là Bộ Giáo lý Đức Tin, và ngài chọn cho mình khẩu hiệu đời giám mục bằng tiếng Latinh là Semper Idem, “Luôn luôn như cũ”.

Khi bước lên diễn đàn, Đức Hồng y Ottaviani đã hùng hồn đăng đàn bảo vệ vị thế độc tôn của tiếng Latinh và cảnh báo nguy cơ làm xói mòn tính thánh thiêng của phụng vụ. Say sưa phát biểu quá mười phút quy định, ngài phớt lờ tiếng chuông nhắc nhở của vị chủ tọa. Cuối cùng, ban kỹ thuật đã buộc phải ngắt micrô của ngài. Một vài tràng pháo tay tán thành cất lên từ phía các giám mục muốn canh tân đã khiến vị hồng y già cảm thấy bị xúc phạm nặng nề; ngài đã buồn bã bỏ họp suốt hai tuần sau đó.

Sau phụng vụ, hội trường lại dậy sóng trước bản dự thảo văn kiện về nguồn Mạc Khải do Ủy ban Thần học của Đức Hồng y Ottaviani khởi thảo. Bản dự thảo này mang giọng điệu giáo điều cứng nhắc, chia tách mạc khải thành hai nguồn rạch ròi là Kinh Thánh và Thánh Truyền, đồng thời đưa ra những lời cảnh cáo nghiêm khắc nhắm vào các học giả nghiên cứu Kinh Thánh hiện đại.

Nhiều nghị phụ lập tức lên tiếng phản bác, cho rằng văn bản này chỉ biết kết án thay vì đối thoại, mang nặng thiên kiến và sẽ dập tắt mọi hy vọng hiệp nhất với các anh em Tin Lành. Ngày 20 tháng Mười Một năm 1962, một cuộc bỏ phiếu lịch sử đã diễn ra để quyết định xem có nên bác bỏ bản thảo này hay không. Kết quả: 1.368 phiếu đòi rút bỏ bản thảo, so với 822 phiếu muốn giữ lại. Đa số các giám mục đều muốn làm lại từ đầu, nhưng theo quy chế nội quy nghiêm ngặt, số phiếu bác bỏ vẫn còn thiếu khoảng một trăm phiếu nữa mới đạt túc số hai phần ba cần thiết. Tình thế rơi vào bế tắc tột cùng.

Và chính vào thời khắc quyết định ấy, sự can thiệp của Thánh Giáo hoàng Gioan XXIII đã làm bừng sáng cả công đồng. Ngày hôm sau, 21 tháng Mười Một, bằng quyền bính tối cao của Đấng kế vị Thánh Phêrô, ngài tuyên bố gạt bỏ quy chế hình thức, ra lệnh rút hoàn toàn bản dự thảo cũ về, đồng thời thành lập một ủy ban hỗn hợp mới quy tụ cả hai khuynh hướng, do Đức Hồng y Ottaviani và Đức Hồng y Augustin Bea cùng đồng chủ tịch, để viết lại bản văn từ đầu. Quyết định sáng suốt ấy đã chính thức mở toang cánh cửa cho tinh thần tự do của công đồng.

Khóa thứ nhất cũng ghi dấu những bài phát biểu định hướng mang tầm vóc tiên tri:

  • Đức Hồng y Léon-Joseph Suenens người Bỉ đề nghị công đồng phải tập trung trả lời hai câu hỏi lớn: Hội Thánh nói gì về chính mình, và Hội Thánh đối thoại như thế nào với thế giới bên ngoài.
  • Đức Hồng y Giacomo Lercaro của Bologna tha thiết kêu gọi công đồng phải làm cho muôn dân nhận ra khuôn mặt đích thực của Hội Thánh: một “Hội Thánh của người nghèo” theo gương Thầy Chí Thánh Giêsu.

Ngày 8 tháng Mười Hai năm 1962, khóa thứ nhất bế mạc mà chưa ban hành văn kiện nào. Có người vội cho rằng công đồng thất bại. Nhưng các chủ chăn đã làm được việc quan trọng nhất: tìm ra tiếng nói chung trong tình huynh đệ và phác xong hải trình cho con thuyền Hội Thánh ra khơi.

Vị giáo hoàng mới và khóa thứ hai năm 1963: mùa gặt đầu tiên về phụng vụ

Tháng Sáu năm 1963, tin buồn ập đến: Đức Giáo hoàng Gioan XXIII thanh thản về Nhà Cha sau những ngày bạo bệnh. Cả thế giới âu lo tự hỏi liệu công đồng có bị đình trệ hay chôn vùi cùng với người đã khai sinh ra nó hay không?

Thế nhưng, Chúa Thánh Thần vẫn hằng gìn giữ Hội Thánh. Ngày 21 tháng Sáu năm 1963, Mật nghị Hồng y đã bầu chọn Đức Tổng Giám mục thành Milano là Giovanni Battista Montini lên ngôi giáo hoàng, lấy tông hiệu là Phaolô VI. Ngay ngày hôm sau, qua làn sóng phát thanh, tân Giáo hoàng đã dõng dạc tuyên bố: công đồng sẽ tiếp tục tiến bước cho đến ngày hoàn tất mỹ mãn!

Đức Phaolô VI mang một phong cách hoàn toàn khác biệt với vị tiền nhiệm. Nếu Đức Gioan XXIII là một cụ già quê mùa hóm hỉnh, hành động theo những trực giác thiêng liêng ấm áp, thì Đức Phaolô VI lại là một bậc trí thức uyên bác, một nhà ngoại giao sắc sảo, cẩn trọng, hay đắn đo suy nghĩ và luôn ôm ấp nỗi âu lo mục vụ.

Mục tiêu lớn nhất của ngài là làm sao để các quyết định của công đồng đạt được sự đồng thuận gần như tuyệt đối, gìn giữ mối dây hiệp thông trọn vẹn, không để bất kỳ một giám mục thiểu số nào phải cay đắng bỏ về như từng xảy ra tại Vaticanô I. Ngài kiên nhẫn lắng nghe cả hai phía, và không ít lần ngài đích thân thêm vào bản văn một vài câu chữ dung hòa để xoa dịu những âu lo chính đáng của phe bảo thủ.

Ngày 29 tháng Chín năm 1963, trong bài diễn từ khai mạc khóa thứ hai, Đức Phaolô VI đã làm rúng động lương tâm mọi người khi khiêm tốn ngỏ lời xin các anh em Kitô hữu thuộc các Giáo hội khác tha thứ cho những lỗi lầm và sự bất khoan dung mà người Công giáo trong quá khứ đã gây ra, dẫn đến nỗi đau chia rẽ của Thân Thể Chúa Kitô.

Và quả ngọt đầu tiên của công đồng đã chín muồi vào ngày 4 tháng Mười Hai năm 1963, đúng ngày kỷ niệm bốn trăm năm bế mạc Công đồng Trentô: Hiến chế về Phụng vụ Thánh mang tên Sacrosanctum Concilium đã được long trọng ban hành với số phiếu thuận áp đảo kinh ngạc: 2.147 phiếu thuận, chỉ có 4 phiếu chống!

Hiến chế Phụng vụ khẳng định một nguyên tắc nền tảng: Mẹ Hội Thánh tha thiết mong mỏi toàn thể con cái mình được hướng dẫn để đạt tới sự tham dự trọn vẹn, ý thức và tích cực vào các mầu nhiệm thánh. Bản văn vẫn trân trọng gìn giữ vị trí của tiếng Latinh trong nghi lễ Rôma, nhưng mở toang cánh cửa cho việc sử dụng ngôn ngữ mẹ đẻ trong thánh lễ và các bí tích, trao quyền cho các hội đồng giám mục địa phương được thích nghi phụng vụ với bản sắc văn hóa của dân tộc mình.

Đồng thời, văn kiện truyền lệnh phải mở rộng bàn tiệc Lời Chúa: Kinh Thánh phải được đọc nhiều hơn, phong phú hơn trong thánh lễ, về sau thành chu kỳ ba năm A, B, C, để Lời Thiên Chúa thực sự trở thành lương thực nuôi dưỡng linh hồn người tín hữu mỗi ngày.

Cộng đoàn tham dự phụng vụ
Cộng đoàn tham dự phụng vụ

Mùa thu thứ ba, năm 1964: mầu nhiệm Dân Thiên Chúa và mẫu tính của Đức Maria

Khóa thứ ba đối diện câu hỏi mà Vaticanô I gần một thế kỷ trước chưa kịp trả lời trọn: Hội Thánh là gì, và sứ mạng của các giám mục ra sao?

Ngày 21 tháng Mười Một năm 1964, công đồng ban hành Hiến chế Tín lý về Giáo hội, mang tên gọi tuyệt đẹp bằng tiếng Latinh: Lumen Gentium, “Ánh sáng muôn dân”.

Câu mở đầu thật khiêm nhường: “Đức Kitô là Ánh sáng muôn dân”. Ánh sáng ấy là chính Chúa Giêsu, không phải Giáo hội. Giáo hội như vầng trăng trong đêm, chỉ sáng khi khiêm tốn đón nhận và phản chiếu ánh sáng của Mặt Trời Công Chính là Đức Kitô.

Lumen Gentium: Hội Thánh là Dân Thiên Chúa
Lumen Gentium: Hội Thánh là Dân Thiên Chúa

Đặc biệt, bản hiến chế đã tạo nên một cuộc cách mạng về cấu trúc tư duy:

  • Văn kiện không bắt đầu bằng việc liệt kê phẩm trật giáo sĩ hay quyền bính của các giám mục, mà mở đầu bằng Mầu nhiệm Hội Thánh, rồi nói ngay đến Dân Thiên Chúa, tức là tất cả những người đã lãnh nhận Bí tích Rửa Tội, giáo dân cũng như tu sĩ và giáo sĩ.
  • Chỉ sau khi xác lập phẩm giá nền tảng của mọi người con cái Chúa, văn kiện mới bàn đến thừa tác vụ của hàng giám mục và linh mục như những người phục vụ đoàn chiên.
  • Công đồng long trọng tái khám phá giáo lý về Giám mục đoàn: các đức giám mục hiệp thông cùng với Đức Giáo hoàng và dưới quyền ngài tạo thành một tập đoàn duy nhất kế vị các thánh Tông đồ, cùng chia sẻ trách nhiệm chăm sóc Hội Thánh hoàn vũ.
  • Mọi Kitô hữu, dù là một em bé mới rửa tội, một người mẹ bần hàn nơi thôn dã hay một vị hồng y quyền quý, đều được mời gọi nên thánh giữa bậc sống của mình.

Về vị trí của Đức Trinh Nữ Maria, một cuộc tranh luận gay gắt đã nổ ra từ khóa trước: nên soạn một văn kiện riêng về Mẹ hay đặt Mẹ vào trong lòng mầu nhiệm Giáo hội? Ngày 29 tháng Mười năm 1963, với khoảng cách phiếu sít sao, 1.114 phiếu thuận so với 1.074 phiếu chống, các nghị phụ đã quyết định dành trọn chương VIII của Hiến chế Lumen Gentium để tôn vinh Đức Maria như Mẹ và Gương mẫu của Hội Thánh. Để xua tan mối nghi ngại của một số giám mục e sợ giáo lý về Giám mục đoàn làm suy giảm quyền tối thượng của ngai tòa Phêrô, Đức Phaolô VI đã cho đính kèm một Bản Ghi Chú Giải Thích Tiên Khởi, khẳng định rõ Giám mục đoàn không bao giờ hành động độc lập mà không có sự đồng thuận của vị thủ lãnh là Đức Giáo hoàng.

Bản hiến chế được thông qua với sự nhất trí gần như tuyệt đối: 2.151 phiếu thuận, chỉ có 5 phiếu chống. Ngay trong ngày công bố, Đức Phaolô VI đã long trọng tuyên xưng tước hiệu cao quý: Đức Maria là Mẹ Hội Thánh!

Đức Maria, Mẹ Hội Thánh
Đức Maria, Mẹ Hội Thánh

Cũng khóa ấy, giữa tháng Mười Một năm 1964, có một tuần đầy kịch tính, được gọi là “Tuần Lễ Đen”: bản dự thảo về Tự do Tôn giáo sắp được biểu quyết thì ban lãnh đạo công đồng, muốn có thêm thời gian, bất ngờ hoãn sang khóa sau. Hàng trăm giám mục thất vọng ký đơn phản đối, nhưng Đức Phaolô VI vẫn giữ quyết định hoãn để bản văn sau này đạt đồng thuận cao nhất. Cùng thời điểm, công đồng thông qua Sắc lệnh về Đại kết Unitatis Redintegratio, mở ra kỷ nguyên đối thoại chân thành với các cộng đoàn Kitô giáo anh em.

Khóa họp này cũng ghi dấu hai hình ảnh mang tính biểu tượng lay động lòng người:

  • Lần đầu tiên trong lịch sử, hai mươi ba phụ nữ, gồm các nữ tu và nữ giáo dân xuất sắc như bà Rosemary Goldie người Úc hay Mẹ Mary Luke Tobin người Mỹ, đã bước vào hội trường công đồng với tư cách là các thính viên chính thức.
  • Ngày 13 tháng Mười Một năm 1964, sau một thánh lễ đồng tế, Đức Phaolô VI đã chậm rãi bước xuống ngai, tháo chiếc triều thiên ba tầng của mình đặt lên bàn thờ đền thờ Thánh Phêrô, tuyên bố hiến tặng biểu tượng quyền lực trần thế ấy để bán lấy tiền giúp đỡ người nghèo khổ trên khắp thế giới. Kể từ ngày ấy, không một vị Giáo hoàng nào đội chiếc vương miện ba tầng thế tục ấy nữa!

Những bước chân không mỏi của người lữ hành

Không chỉ ngồi trong hội trường bàn thảo, chính Đức Phaolô VI đã tiên phong bước ra thế giới bằng những chuyến tông du lịch sử làm thay đổi cục diện ngoại giao của Tòa Thánh:

Tháng Giêng năm 1964, ngài đáp máy bay đến Đất Thánh Giêrusalem, trở thành vị Giáo hoàng đầu tiên đặt chân lên quê hương trần thế của Chúa Cứu Thế kể từ thời Thánh Phêrô. Ngài đã đi bộ trên Đàng Thánh Giá qua những con phố chật hẹp nơi Phố Cổ Giêrusalem giữa vòng vây của đám đông nghẹt thở.

Và trên đỉnh Núi Ô-liu linh thiêng, một hình ảnh đã làm thổn thức hàng triệu con tim: Đức Giáo hoàng Phaolô VI và Đức Thượng phụ Đại kết Constantinople Athenagoras của Chính thống giáo đã trao cho nhau cái ôm hôn bình an đẫm nước mắt, một cử chỉ huynh đệ hàn gắn vết thương chia rẽ đằng đẵng gần một thiên niên kỷ!

Ngày 4 tháng Mười năm 1965, ngài bay sang New York để đăng đàn phát biểu trước Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc, vị Giáo hoàng đầu tiên trong lịch sử đặt chân lên lục địa châu Mỹ. Tự nhận mình khiêm tốn là một “chuyên viên về nhân loại”, vị chủ chăn đã cất lên tiếng kêu tha thiết gửi tới các nguyên thủ quốc gia trên toàn cầu, làm rung chuyển cả hội trường quốc tế:

“Đừng bao giờ chiến tranh nữa! Không bao giờ chiến tranh nữa! Hòa bình mới là con đường duy nhất dẫn dắt số phận của nhân loại!”

Mùa thu thứ tư, năm 1965: đối thoại với thế giới và đỉnh cao hòa giải

Khóa họp cuối cùng của công đồng diễn ra với một cường độ làm việc phi thường. Từng bản văn mang tính bước ngoặt liên tiếp được các nghị phụ bỏ phiếu thông qua và ban hành:

Ngày 28 tháng Mười năm 1965, Tuyên ngôn Nostra Aetate, “Thời đại chúng ta”, được công bố, xác định mối quan hệ của Giáo hội với các tôn giáo ngoài Kitô giáo. Công đồng long trọng tuyên bố: Hội Thánh Công giáo không hề khước từ bất cứ điều gì là chân thật và thánh thiện nơi các tôn giáo bạn, đồng thời nhắc đến các tín đồ Ấn giáo, Phật giáo, Hồi giáo với lòng quý trọng sâu sắc.

Đặc biệt, bản tuyên ngôn dứt khoát bác bỏ luận điệu sai lầm lịch sử từng gán ghép cho toàn thể dân Do Thái tội “giết Chúa”, nghiêm khắc lên án mọi hình thức bài Do Thái, kỳ thị hay bách hại ở mọi nơi và trong mọi thời đại.

Lắng nghe Lời Chúa
Lắng nghe Lời Chúa

Ngày 18 tháng Mười Một năm 1965, Hiến chế Tín lý về Mạc Khải Thiên Chúa mang tên Dei Verbum, “Lời Thiên Chúa”, bản văn từng bị bác bỏ năm 1962 sau ba năm viết lại, đã chính thức ra đời.

Bản hiến chế dạy rằng: Kinh Thánh và Thánh Truyền không phải là hai nguồn tách biệt, mà cùng bắt nguồn từ một mạch suối thần linh duy nhất của Lời Chúa, kết hợp thành một kho tàng đức tin thánh thiện trao cho Hội Thánh gìn giữ. Công đồng tha thiết kêu mời mọi tín hữu hãy siêng năng đọc và suy niệm Lời Chúa mỗi ngày, nhắc lại lời cảnh tỉnh thời danh của Thánh Giêrônimô: “Không biết Kinh Thánh là không biết Đức Kitô”!

Tiếp đó là hàng loạt sắc lệnh định hướng thực hành mục vụ sâu sắc:

  • Sắc lệnh Ad Gentes khẳng định Hội Thánh tự bản chất là truyền giáo, và thừa sai phải tôn trọng, đón nhận những giá trị văn hóa tốt đẹp của các dân tộc.
  • Các sắc lệnh về Giám mục, Christus Dominus; về Linh mục, Presbyterorum Ordinis; về Canh tân Đời sống Tu trì, Perfectae Caritatis; và về Tông đồ Giáo dân, Apostolicam Actuositatem.

Đến ngày 7 tháng Mười Hai năm 1965, phiên làm việc khoáng đại cuối cùng, hai văn kiện vĩ đại nhất đã được ký kết:

Thứ nhất là Tuyên ngôn về Tự do Tôn giáo mang tên Dignitatis Humanae, “Phẩm giá Con người”, do nhà thần học Dòng Tên người Mỹ John Courtney Murray dày công chấp bút. Văn kiện khẳng định: quyền tự do tôn giáo bắt nguồn từ chính phẩm giá thiêng liêng của con người được Thiên Chúa tạo dựng; không một ai, không một chính thể nào được phép cưỡng bách người khác phải theo hay từ bỏ một niềm tin tôn giáo trái với lương tâm ngay lành của họ. Văn kiện đã vượt qua những cuộc tranh luận cam go nhất để được thông qua với 2.308 phiếu thuận và 70 phiếu chống.

Thứ hai là Hiến chế Mục vụ về Hội Thánh trong Thế giới Ngày nay mang tên Gaudium et Spes, “Vui mừng và Hy vọng”. Câu mở đầu bất hủ của bản văn đã trở thành kim chỉ nam cho mọi hoạt động xã hội của người Kitô hữu:

“Vui mừng và hy vọng, ưu sầu và lo âu của con người ngày nay, nhất là của những người nghèo và những ai đau khổ, cũng chính là niềm vui mừng và hy vọng, nỗi ưu sầu và lo âu của các môn đệ Đức Kitô. Thật vậy, không có gì thực sự thuộc về con người mà lại không tìm thấy tiếng vang dội trong trái tim của người Kitô hữu.”

Gaudium et Spes: đối thoại với nhân loại
Gaudium et Spes: đối thoại với nhân loại

Hiến chế đã can đảm bàn thảo về mọi vấn đề nóng bỏng của thời đại: hôn nhân gia đình, văn hóa, kinh tế, trật tự chính trị và hòa bình quốc tế. Đức cha trẻ tuổi Karol Wojtyła đã góp phần đặt nền móng triết học nhân vị cho nhiều đoạn văn quan trọng. Về chiến tranh, công đồng đanh thép tuyên bố: bất kỳ hành động quân sự nào nhắm tới việc hủy diệt bừa bãi toàn bộ các thành phố, làng mạc cùng các thường dân vô tội đều là một tội ác tày trời xúc phạm đến Thiên Chúa và phẩm giá nhân loại!

Tiếng nói cho hòa bình
Tiếng nói cho hòa bình

Cũng ngày 7 tháng Mười Hai năm 1965 ấy, cùng một giờ, tại Đền thờ Thánh Phêrô ở Rôma và Nhà thờ Thánh George ở Istanbul, Đức Phaolô VI và Đức Thượng phụ Athenagoras cùng công bố một Tuyên bố Chung: xóa khỏi ký ức Hội Thánh những bản vạ tuyệt thông hai bên giáng xuống nhau năm 1054! Chín trăm mười một năm chia rẽ lạnh lùng được sưởi ấm bằng ngọn lửa tha thứ của Tin Mừng.

Ngày 8 tháng Mười Hai năm 1965: lên đường gieo hạt giống canh tân

Sáng 8 tháng Mười Hai năm 1965, lễ Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội, Quảng trường Thánh Phêrô rợp cờ hoa trong thánh lễ bế mạc Công đồng Vaticanô II.

Đức Phaolô VI và các nghị phụ gửi những sứ điệp tâm huyết tới mọi giới: nhà cầm quyền, nhà tư tưởng và khoa học, nghệ sĩ, phụ nữ, công nhân, người nghèo khổ bệnh tật và giới trẻ. Triết gia Công giáo Jacques Maritain, bạn tri kỷ của Đức Phaolô VI, xúc động bước lên nhận sứ điệp gửi giới trí thức. Sứ điệp gửi phụ nữ nói rằng đã đến giờ vai trò và chỗ đứng của người phụ nữ trong Giáo hội và xã hội được nhìn nhận trọn vẹn.

Khép lại bốn mùa thu, Công đồng Vaticanô II để lại cho Hội Thánh một gia tài gồm 16 văn kiện:

  • 4 Hiến chế: về Phụng vụ, về Giáo hội, về Mạc khải, và về Giáo hội trong thế giới ngày nay;
  • 9 Sắc lệnh;
  • 3 Tuyên ngôn.
Gia tài mười sáu văn kiện
Gia tài mười sáu văn kiện

Các vị chủ chăn xếp lại hành lý giã từ kinh thành Rôma để trở về giáo phận của mình. Nhưng các ngài hiểu rất rõ rằng: bế mạc công đồng không phải là điểm kết thúc, mà chính là điểm khởi đầu cho một sứ vụ cam go và cao quý hơn: làm sao để những con chữ thiêng liêng trên trang giấy biến thành hơi thở sống động của Thần Khí nơi hàng trăm ngàn xứ đạo trên khắp địa cầu.

Ân huệ Vaticanô II trên mảnh đất quê hương Việt Nam

Đối với Giáo hội Công giáo Việt Nam, Công đồng Vaticanô II không phải là một câu chuyện lý thuyết xa xôi ở tận trời Tây, mà thực sự là một trận mưa rào ân sủng tưới gội mảnh đất đức tin của cha ông ta:

  • Bàn thờ quay về với dân Chúa: Bức tường ngăn cách giữa cung thánh và cộng đoàn được xóa bỏ; bàn thờ được quay hướng về phía giáo dân, vị linh mục chủ tế đứng đối diện đối thoại thân tình với đoàn chiên như người cha giữa đàn con trong bữa tiệc thánh.
  • Thánh lễ bằng tiếng Mẹ đẻ thân thương: Nhờ tinh thần phụng vụ mới, tiếng Việt trong sáng, ngọt ngào đã chính thức thay thế hoàn toàn tiếng Latinh trong mọi thánh lễ, giờ kinh và nghi thức bí tích. Lần đầu tiên, người giáo dân Việt Nam từ cụ già đến em thơ được trực tiếp hiểu, trực tiếp đáp lời và cất cao những khúc thánh ca mang âm hưởng điệu hò, câu hát dân tộc để ngợi khen Thiên Chúa.
  • Bàn tiệc Lời Chúa mở rộng: Cuốn Kinh Thánh không còn là cuốn sách xa lạ cất kỹ nơi bàn thờ, mà được dịch sang tiếng Việt, được trân trọng đặt nơi mỗi gia đình Công giáo để mọi người cùng đọc, cùng học hỏi và sống Lời Chúa mỗi ngày.
  • Thức tỉnh ơn gọi Người Giáo dân: Người giáo dân không còn là những người chỉ biết “nghe và vâng lời”, mà được mời gọi tích cực tham gia vào sứ mạng loan báo Tin Mừng qua Hội đồng Mục vụ Giáo xứ, các ban ngành đoàn thể, phong trào Caritas bác ái và các hoạt động xã hội.
  • Hòa giải với văn hóa dân tộc: Nối tiếp tinh thần cởi mở của công đồng, Tòa Thánh và Hội đồng Giám mục Việt Nam đã chính thức chuẩn nhận các nghi thức tôn kính tổ tiên: người tín hữu Việt Nam nay có thể thanh thản cúi đầu bái lạy trước bàn thờ gia tiên, thắp nén nhang thơm tưởng nhớ công ơn sinh thành dưỡng dục của cha mẹ ông bà trong ngày giỗ Tết mà không còn sợ bị hiểu lầm là lỗi đạo cùng Chúa.

Bốn mùa thu tại Vaticanô thuở ấy đã thực sự mở toang những cánh cửa sổ tâm hồn, thổi bùng lên ngọn lửa hy vọng và trao cho Giáo hội một mùa xuân mới, mùa xuân của một Thân Thể mầu nhiệm luôn biết canh tân để đồng hành, yêu thương và phục vụ nhân loại trên mọi nẻo đường dương thế.

Bốn mùa thu tại Vaticanô thuở ấy đã thực sự mở toang những cánh cửa sổ tâm hồn, thổi bùng lên ngọn lửa hy vọng và trao cho Giáo hội một mùa xuân mới, mùa xuân của một Thân Thể mầu nhiệm luôn biết canh tân để đồng hành, yêu thương và phục vụ nhân loại trên mọi nẻo đường dương thế.

Chương 147 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“…không có gì thực sự thuộc về con người mà lại không tìm thấy tiếng vang dội trong trái tim của người Kitô hữu.”

Hiến chế Gaudium et Spes, số 1
Công đồng họp ở Rôma bốn mùa thu, 1962 đến 1965. Đức Phaolô VI còn đi Giêrusalem và New York.

Những người trong chương

  • Phaolô VI · Chiếc mão ba tầng ngài đặt lên bàn thờ năm 1964 nay được giữ ở Đền thánh Đức Mẹ Vô Nhiễm tại Washington.
  • Karol Wojtyła và Joseph Ratzinger · Giám mục phụ tá và cố vấn trẻ ngồi trong hội trường, về sau là Gioan Phaolô II và Bênêđictô XVI.
  • John Courtney Murray · Cha Dòng Tên người Mỹ, người soạn phần lớn Tuyên ngôn Tự do tôn giáo, Dignitatis Humanae.

Nơi ấy hôm nay

  • Đại thánh đường Thánh Phêrô, nơi các quan sát viên ngồi dưới tượng thánh Longinô, vẫn mở cửa đón khách.
  • Nhà thờ Thánh George ở Istanbul, nơi ngày 7 tháng Mười Hai năm 1965 đọc tuyên bố xóa vạ tuyệt thông 1054.
  • Phố Cổ Giêrusalem, nơi Đức Phaolô VI đi Đàng Thánh Giá năm 1964, vẫn là lối của khách hành hương.

Muốn đọc thêm

Gaudium et Spes, số 1 · Lumen Gentium, chương 2 về Dân Thiên Chúa · Sacrosanctum Concilium · Dei Verbum · Văn kiện công đồng, bản Việt trên trang Hội đồng Giám mục

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 148

Điều gì đã đổi thay sau Công đồng

Ngoài tiếng mẹ đẻ trong Thánh lễ, Công đồng đã đổi những gì trong ngôi nhà thờ giáo xứ của ông bà ta?

Khoảng 17 phút đọc