Tư liệu chương 149
Kiểm chứng chương 149: Anh em và láng giềng: đại kết và liên tôn
Đọc xong chương 149, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: cuộc gặp của Phaolô VI và thượng phụ Athenagoras trên núi Ô-liu được kể lại từ đâu, bản tuyên bố chung năm 1999 giữa Công giáo và Luther nói gì thật, và chuyện các đan sĩ Tibhirine đáng tin đến mức nào. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.
Chương theo hai con đường của thế kỷ XX: cuộc đi tìm hiệp nhất giữa các Kitô hữu, và cuộc trò chuyện mới giữa Hội Thánh với các tôn giáo khác. Trên đường ấy có cuộc gặp Phaolô VI và Athenagoras năm 1964, hội nghị Edinburgh năm 1910, Tuần lễ cầu nguyện của cha Couturier, thầy Roger và Taizé, sắc lệnh Unitatis Redintegratio, tổng giám mục Ramsey, Tuyên bố chung năm 1999, thông điệp Ut Unum Sint, Nostra Aetate, hội đường Do Thái ở Rôma, Assisi năm 1986 và các đan sĩ Tibhirine.
Nguồn chính gồm các văn kiện, đều có trên vatican.va: Mortalium Animos (1928), Unitatis Redintegratio (1964), Nostra Aetate (1965), Ut Unum Sint (1995), và Tuyên bố chung về Học thuyết Công chính hóa (1999). Về Tibhirine, nguồn chính là chúc thư của cha Christian de Chergé, viết năm 1993 và 1994 và được mở ra sau khi ngài chết. Về cuộc gặp ở Giêrusalem có nhiều tường thuật của ngày hôm ấy.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Giêrusalem, ngày 5 tháng Giêng năm 1964
Cuộc gặp. Hai vị gặp nhau ở tòa khâm sứ của Tòa Thánh trên núi Ô-liu. Phaolô VI là giáo hoàng đầu tiên thời hiện đại đến Đất Thánh, và đám đông chật khu Phố Cổ. Thượng phụ Athenagoras bảy mươi bảy tuổi, sinh ở Epirus, làm thượng phụ từ năm 1948. Lần cuối một giáo hoàng và một thượng phụ Constantinôpôli gặp mặt nhau là ở Công đồng Firenze năm 1438 và 1439 (chương 86). Cảnh hai ông già dang tay đón nhau là cách người kể dựng lại; điều các tường thuật chắc chắn ghi là cuộc gặp, nơi gặp, và cuộc nói chuyện riêng bằng tiếng Pháp.
Sứ giả năm 1054. Chương nhắc sắc chỉ tuyệt thông mà sứ giả của giáo hoàng, hồng y Humbert, đặt trên bàn thờ nhà thờ lớn Hagia Sophia ngày 16 tháng Bảy năm 1054 (chương 67). Constantinôpôli rơi vào tay người Thổ Ottoman năm 1453.
Đọc Tin Mừng Gioan, chương 17. Hai vị cùng đọc chương mười bảy Tin Mừng theo thánh Gioan, nơi Đức Giêsu cầu cho các môn đệ nên một, ở câu 21. Chương dẫn ý ấy; muốn đọc trọn, bạn mở bản Các Giờ Kinh Phụng vụ ở Ga 17,21. Các nguồn ghi rằng hai vị cùng đọc chương ấy; việc đọc bằng cả tiếng Latinh lẫn tiếng Hy Lạp là phần chương kể thêm.
Quà tặng. Hai vị có trao quà cho nhau, nhưng các tường thuật kể khác nhau về món quà cụ thể, nên chương chỉ nói là trao quà.
“Phaolô thứ hai”. Đây là cách gọi của Athenagoras mà nhiều người kể lại. Hãy coi là lời truyền lại.
Hai năm sau. Năm 1965, hai Giáo hội gỡ bỏ những vạ tuyệt thông năm 1054 (chương 147 và chương 67).
Những người đi trước
Edinburgh, 1910. Đó là Hội nghị Truyền giáo Thế giới, với chừng một ngàn hai trăm đại biểu và John R. Mott làm chủ tịch. Hội nghị để lại một ủy ban thường trực, từ đó năm 1921 nảy sinh Hội đồng Truyền giáo Quốc tế (chương 128). Nhiều người gọi đó là nơi khai sinh phong trào đại kết.
Con đường tới Hội đồng Thế giới các Giáo hội. Năm 1920, Tòa Thượng phụ Constantinôpôli gửi thư mời lập một “liên minh” các Giáo hội. Hội đồng Thế giới các Giáo hội lập ở Amsterdam năm 1948 với một trăm bốn mươi bảy Giáo hội thành viên, và Willem Visser ’t Hooft là tổng thư ký đầu tiên.
Malines. Các cuộc trò chuyện Malines, từ năm 1921 đến năm 1926, là những buổi gặp kín giữa các nhà thần học Công giáo và Anh giáo, do cha Fernand Portal và Lord Halifax sắp xếp dưới sự bảo trợ của hồng y Mercier.
Thư Mortalium Animos. Đề ngày 6 tháng Giêng năm 1928.
Cha Paul Couturier. Từ năm 1935, ngài cổ động Tuần lễ cầu nguyện. Ý xin sự hiệp nhất mà Đức Kitô muốn, bằng những phương thế mà Đức Kitô muốn, là của ngài. Tuần lễ từ ngày 18 đến ngày 25 tháng Giêng có từ năm 1908, do Paul Wattson, một người Anh giáo về sau theo Công giáo, khởi xướng. Hai ngày ấy chạy từ lễ Tòa Thánh Phêrô đến lễ thánh Phaolô tông đồ trở lại. Couturier mở rộng tuần lễ cho mọi Kitô hữu.
Ban Thư ký Cổ võ Hiệp nhất. Gioan XXIII lập năm 1960 dưới quyền hồng y Augustin Bea, và các quan sát viên của những Giáo hội khác ngồi trong Đại thánh đường Thánh Phêrô suốt công đồng. Con số “hàng chục người” là cách nói chung của chương.
Làng Taizé
Thầy Roger. Roger Schutz sinh ngày 12 tháng Năm năm 1915. Năm 1940, hai mươi lăm tuổi, ngài đến Taizé. Bà ngoại ngài đã cưu mang người tị nạn trong Thế chiến thứ nhất, và Taizé nằm gần lằn ranh giữa vùng Pháp bị chiếm và vùng không bị chiếm, nơi người chạy trốn có thể lẻn qua. Ngài giấu người tị nạn ở đó, trong đó có người Do Thái. Những lời khấn đầu tiên diễn ra vào Chúa nhật Phục Sinh năm 1949, bảy anh em. Ngày nay các anh em đến từ chừng ba mươi nước. Những bài ca ngắn hát ở đó phần lớn do nhạc sĩ Pháp Jacques Berthier soạn, và Nhà thờ Hòa giải được những người trẻ Đức xây năm 1962. Thầy Roger là quan sát viên ở công đồng. Ngày 16 tháng Tám năm 2005, ở tuổi chín mươi, ngài bị đâm chết trong giờ kinh tối. Về người gây ra án mạng, các nguồn dùng ở đây không nói thêm; ai muốn biết xin tìm tiểu sử thầy Roger. Taizé cách Cluny, tu viện cổ của chương 63 (Tiếng chuông Cluny và Cîteaux), chừng mười cây số.
“Những anh em ly khai”
Sắc lệnh ngày 21 tháng Mười Một năm 1964.
- Cụm “anh em ly khai” nằm ở số 3.
- Ý rằng những người sinh ra trong các cộng đoàn ấy không thể bị buộc tội về tội chia rẽ cũng ở số 3, cùng với những điều tốt đẹp còn tồn tại ngoài ranh giới hữu hình của Hội Thánh Công giáo, như Lời Chúa được ghi chép và đời sống ân sủng.
- Lời xin tha thứ, và ý rằng không có phong trào đại kết đáng tên nếu không có hoán cải nội tâm, ở số 7.
Michael Ramsey. Ngày 24 tháng Ba năm 1966, trong đền thờ Thánh Phaolô Ngoại thành, Phaolô VI đeo vào tay ngài chiếc nhẫn từng đeo khi làm tổng giám mục Milano. Giáo hội Anh đoạn tuyệt với Rôma từ thập niên 1530, dưới thời Henry VIII. Các ủy ban đối thoại được lập từ năm 1967 đến năm 1970, trong đó có Ủy ban Anh giáo–Công giáo Rôma (ARCIC), khởi sự năm 1967, với những tuyên bố đồng thuận về Bí tích Thánh Thể, chức vụ và quyền bính. Chuyện Ramsey đeo chiếc nhẫn đến khi qua đời là điều chương kể thêm; các nguồn dùng ở đây không bàn.
Ba mươi năm cho một chữ
Năm 1517 và Trentô. Năm 1517 được kể ở chương 91 (Tiếng búa ở Wittenberg, 1517). Sắc lệnh về công chính hóa của Công đồng Trentô, năm 1547, kèm ba mươi ba điều kết án (chương 97). Tuyên bố chung 1999 mô tả mỗi bên đã quen nghe bên kia như chối bỏ điều mình tin: Luther sợ người ta cậy vào việc lành, Trentô sợ đức tin mà không đổi đời. Đây là bản tóm tắt phần dẫn nhập của Tuyên bố cho sát ý, không phải câu chữ nguyên văn. Con số “gần ba mươi năm” của các cuộc đối thoại là cách nói chung của chương.
Tuyên bố chung. Ký ngày 31 tháng Mười năm 1999 ở Augsburg, giữa Hội Thánh Công giáo và Liên đoàn Luther Thế giới. Chương tóm đúng ý các số 15 và 41. Về sau các Giáo hội khác cùng ký: Giám Lý năm 2006, Hiệp thông Anh giáo năm 2016, các Giáo hội Cải cách năm 2017. Gốc Kinh Thánh của bản tuyên bố là thư gửi tín hữu Êphêxô, Ep 2,8, mà bản Các Giờ Kinh Phụng vụ đọc là: “Thật vậy, chính do ân sủng và nhờ lòng tin mà anh em được cứu độ.” Chương dùng chữ khác đi đôi chút, vì dịch theo ý.
Lund. Ngày 31 tháng Mười năm 2016, người Công giáo và người Luther cùng kỷ niệm tại Lund, Thụy Điển, nơi Liên đoàn Luther Thế giới thành lập năm 1947. Có lễ cầu nguyện trong nhà thờ chính tòa và một buổi lớn hơn ở nhà thi đấu trong thành phố Malmö.
Thông điệp Ut Unum Sint. Đề ngày 25 tháng Năm năm 1995. Số 88 thừa nhận chức vụ giáo hoàng là một khó khăn trên đường hiệp nhất; các số 95 và 96 mời các Giáo hội khác cùng tìm cách thi hành chức vụ ấy.
Gặp người khác niềm tin
Nostra Aetate.
- Số 2 nói về Ấn giáo và Phật giáo, và có ý Hội Thánh không bác bỏ điều gì chân thật và thánh thiện trong các tôn giáo ấy.
- Số 3 nói về người Hồi giáo.
- Số 4 nói về người Do Thái, trong đó Hội Thánh lên án sự thù ghét, những cuộc bách hại và mọi biểu hiện bài Do Thái.
Jules Isaac. Sử gia Do Thái người Pháp này gặp Gioan XXIII năm 1960. Vợ và con gái ông đã chết trong các trại. Ý tưởng về bản tuyên ngôn bắt đầu từ đó, như nhiều sử gia nói (xem tư liệu chương 146).
Hội đường Rôma. Gioan Phaolô II đến đó ngày 13 tháng Tư năm 1986. Cách gọi người Do Thái là những người anh cả của các Kitô hữu là nguyên văn lời ngài. Đây là lần đầu tiên có ghi chép về một giáo hoàng đến một hội đường Do Thái; chương viết “gần hai ngàn năm” là cách nói cho cảm giác về độ dài ấy. Người Do Thái ở Rôma bị nhốt trong khu biệt cư có tường từ năm 1555 đến năm 1870, và Đại hội đường nằm bên sông Tiber. Khoảng cách “chưa đầy ba cây số” đến Vatican là ước chừng.
Assisi. Cuộc gặp diễn ra ngày 27 tháng Mười năm 1986. Khoảng 160 vị lãnh đạo đã đến. Đó là ngày ăn chay, và Đức Đạt-lai Lạt-ma có mặt. Lời Gioan Phaolô II đáp những người phản đối, rằng họ đến để có mặt bên nhau trong khi mỗi người cầu nguyện chứ không phải để cầu nguyện chung, đúng ý ngài. Cộng đoàn Sant’Egidio giữ các cuộc gặp hằng năm. Năm 2019, ở Abu Dhabi, Đức Phanxicô và Đại Imam al-Azhar Ahmad al-Tayyeb ký Văn kiện về Tình huynh đệ Nhân loại.
Các đan sĩ Tibhirine
Tu viện. Tibhirine nằm trong dãy Atlas, cách Alger chừng chín mươi cây số về phía nam. Thầy Luc Dochier là bác sĩ. Nhóm cầu nguyện chung với người Hồi giáo trong vùng, tên là “Mối dây hòa bình”, có thật. Đêm Giáng Sinh năm 1993, những người có vũ khí đến cổng tu viện; lúc ấy cha Christian năm mươi chín tuổi và thầy Luc tám mươi mốt.
Chúc thư. Bản chúc thư đề ngày 1 tháng Chạp năm 1993 và 1 tháng Giêng năm 1994, và báo La Croix đăng ngày 29 tháng Năm năm 1996. Những chữ “người bạn của phút cuối cùng” và ý về hai tên trộm cùng được phúc đều có trong bản văn.
Năm 1996. Đêm 26 tháng Ba, khoảng hai mươi người có vũ trang bắt bảy đan sĩ, hai người khác trốn được. Một nhóm cực đoan nhận trách nhiệm ngày 21 tháng Năm. Ngày 30 tháng Năm, người ta tìm thấy đầu của bảy vị. Ai thật sự giết họ vẫn còn tranh cãi, và còn câu hỏi về vai trò của quân đội Algérie. Chương chỉ nói là còn tranh cãi, đó là cách thận trọng.
Phong chân phước. Ngày 8 tháng Chạp năm 2018, ở Oran, mười chín người được phong chân phước, trong đó có Pierre Claverie, giám mục Dòng Đa Minh của Oran. Hội Thánh Algérie xin nhớ cả nhiều người Hồi giáo bị giết trong những năm ấy. Ngày và cách ông Claverie bị giết là phần chương kể thêm, các nguồn dùng ở đây không bàn. Phim Des hommes et des dieux (Về người và về thần) đoạt Grand Prix ở Cannes năm 2010.
Lời Kinh Thánh phía sau. Hình ảnh hai tên trộm cùng được phúc gợi lại điều Đức Giêsu nói với người bị đóng đinh bên cạnh Người, trong Tin Mừng theo thánh Luca, chương 23, câu 43.
Láng giềng
Đoạn cuối, về người Công giáo Việt Nam và các láng giềng Phật giáo, Cao Đài, Hòa Hảo, là nhận xét riêng của người kể. Người Công giáo chiếm chừng bảy phần trăm dân số. Đạo Cao Đài ra đời trong thập niên 1920, còn Hòa Hảo lập năm 1939. Các con số này mang tính ước chừng, nên hãy đọc như con số chung.
Những người trong chương
Phaolô VI, Piô XI, Gioan Phaolô II và Phanxicô là các giáo hoàng xuất hiện trong chương.
Athenagoras I (1886–1972) là thượng phụ Constantinôpôli.
Paul Couturier là linh mục Lyon, người mở rộng Tuần lễ cầu nguyện. Paul Wattson khởi xướng tuần lễ cầu nguyện hiệp nhất đầu tiên năm 1908.
Roger Schutz (thầy Roger) là người lập cộng đoàn Taizé.
Michael Ramsey là tổng giám mục Canterbury.
Christian de Chergé, viện phụ Tibhirine, và Luc Dochier, đan sĩ kiêm bác sĩ, là các chân phước.
Những nơi trong chương
Ở Giêrusalem có núi Ô-liu. Edinburgh và Amsterdam. Lyon. Taizé và Cluny ở vùng Bourgogne. Ở Rôma có đền thờ Thánh Phaolô Ngoại thành và Đại hội đường Do Thái. Augsburg. Lund ở Thụy Điển. Assisi. Tibhirine trong dãy Atlas, Algérie. Oran.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc chúc thư của cha Christian de Chergé. Chỉ một trang, và là một trong những trang Kitô giáo đẹp nhất của thế kỷ XX. Rồi đọc các số 1 đến 4 của Nostra Aetate. Về các đan sĩ, bạn có thể đọc cuốn The Monks of Tibhirine (Các đan sĩ Tibhirine) của John Kiser (2002) hoặc xem phim Des hommes et des dieux (2010).
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 63 (Cluny), chương 67 (năm 1054), chương 86 (Florence), chương 91 (Luther), chương 97 (Trentô), chương 132 (các hội nghị Bonn) và chương 147 (công đồng).