Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 15

Kiểm chứng chương 15: Rắc rối ở hải cảng Côrintô

Chương 15 kể về cộng đoàn Côrintô và những lá thư Phaolô viết cho họ. Đọc xong, bạn có thể tự hỏi: sao biết Phaolô ở Côrintô vào năm nào, thịt ngoài chợ có thật phần lớn từ các đền thờ ra không, và vì sao bài ca đức mến lại khởi đầu bằng một lời trách mắng. Nguồn chính là hai thư gửi tín hữu Côrintô và sách Công vụ Tông đồ, chương 18. Có thêm một tấm bia đá tìm thấy ở Đenphi giúp ta biết khá chắc Phaolô ở Côrintô lúc nào. Những trang này chỉ cho bạn từng đoạn trong thư, và nói thêm về thành phố Côrintô thời ấy.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “1 Cr 13” nghĩa là thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô, chương 13.

Thành phố hai bến cảng

Côrintô nằm trên eo đất hẹp nối bán đảo Pêlôpônêsô, phần phía nam Hy Lạp, với đất liền. Chỗ hẹp nhất của eo đất chỉ rộng chừng sáu cây số, đúng như chương nói. Hai cảng của thành là Lêkhaiôn ở phía tây, nhìn sang nước Ý, và Kenkhrê ở phía đông, nhìn sang Tiểu Á. Nhà địa lý Hy Lạp Strabo, sống trước Phaolô chừng một thế hệ, tả cả hai cảng trong bộ Địa lý (quyển 8).

Con đường kia là một chuyến vòng dài qua mũi nam Hy Lạp, mũi Malêa, một mỏm đất khét tiếng bão tố. Chương kể câu ngạn ngữ xưa bảo ai vòng qua Malêa thì hãy quên chuyện về nhà, và câu ấy chính Strabo cũng ghi lại. Vì thế các thuyền trưởng dỡ hàng ở một cảng, cho khuân qua eo đất. Tàu nhỏ thì được kéo thẳng qua trên một con đường lát đá gọi là Diolkos. Các nhà khảo cổ đã đào được nhiều đoạn của con đường ấy. Kênh đào Côrintô, mở năm 1893, ngày nay cắt xuyên chính dải đất đó.

Strabo gọi thành này là giàu có vì nó nắm hai hải cảng, một quay về Á châu, một quay về Ý. Quân Rôma dưới quyền Lucius Mummius đã san phẳng Côrintô cổ năm 146 trước Công nguyên. Một thế kỷ sau, năm 44 trước Công nguyên, Julius Caesar dựng lại nó thành một thuộc địa Rôma, phần lớn đưa nô lệ được trả tự do đến ở. Vì thế thời Phaolô, đây là một thành phố mới, đông người nhập cư, cựu binh và nô lệ được giải phóng, đúng như chương tả.

Chữ “sống kiểu Côrintô” (korinthiazesthai) có thật trong tiếng Hy Lạp. Nhà soạn kịch Aristophanes dùng nó ở Athêna hơn bốn trăm năm trước Phaolô. Bạn nên biết thêm: có chuyện kể một ngàn cô gái phục vụ đền nữ thần Aphrôđitê ở Côrintô. Những chuyện ấy thuộc về thành cũ, trước năm 146 trước Công nguyên, và nhiều nhà nghiên cứu nghi ngờ cả chuyện ấy. Chương không dùng chi tiết này.

Phaolô đến Côrintô

Chương kể Phaolô đến một mình, mệt mỏi, và trích lời ông nói về chính mình: ở giữa anh em trong yếu đuối, sợ hãi và run rẩy nhiều. Đó là 1 Cr 2,3.

Aquila và Priscila, đôi vợ chồng Do Thái vừa từ nước Ý sang vì hoàng đế Claudiô ra lệnh trục xuất người Do Thái khỏi Rôma, cùng nghề may lều với Phaolô: Cv 18,1-3. Aquila sinh ở Pontô, trên bờ Hắc Hải (Cv 18,2). Lệnh trục xuất ấy có trong sử sách Rôma. Sử gia Suêtôniô viết rằng Claudiô ra tay vì người Do Thái liên tục gây náo loạn do một người tên Chrestus xúi giục (Cuộc đời Claudiô, đoạn 25). Chương nói nhiều học giả nghĩ “Chrestus” là cách viết sai chữ Kitô, và các vụ rối loạn ấy là những cuộc cãi vã trong cộng đồng Do Thái ở Rôma về Đức Giêsu. Đó là cách hiểu của giới nghiên cứu Công vụ, chưa phải điều chắc chắn. Một sử gia Kitô hữu đời sau, Orosius, đặt lệnh này vào năm 49.

Phaolô ở lại mười tám tháng, một năm sáu tháng. Crispô, người đứng đầu hội đường, tin theo cùng cả nhà (Cv 18,8-11). Sau một trận cãi vã ở hội đường, ông dời việc giảng sang nhà một người tên Giustô, sát cạnh hội đường (Cv 18,6-7). Một đêm Chúa phán với ông trong thị kiến, lời chương trích là Cv 18,9-10: “Đừng sợ, cứ nói, đừng làm thinh.”

Chương nói ban ngày Phaolô khâu vải bạt, mỗi ngày Sabát vào hội đường tranh luận. Chuyện may lều của ông là Cv 18,3. Phần “ban ngày khâu vải bạt” là cách người kể ghép nghề ấy với ngày Sabát ở hội đường, đúng với ý của Công vụ 18,3-4.

Tấm bia Galliô

Phaolô bị lôi ra trước tòa quan tổng đốc Galliô, và quan gạt đi (Cv 18,12-17). Người Do Thái buộc ông tội xúi người ta thờ Thiên Chúa trái với Luật. Galliô thậm chí không cho ông mở miệng, và bảo nếu chỉ là chuyện lời nói, tên gọi và Luật riêng của họ thì họ hãy tự lo lấy. Luca thêm rằng Galliô chẳng bận tâm đến những chuyện ấy (Cv 18,17).

Đây là một trong những chỗ quý nhất để kiểm tra Kinh Thánh bằng khảo cổ. Ở Đenphi, miền trung Hy Lạp, người ta tìm thấy những mảnh đá khắc một lá thư của hoàng đế Claudiô gọi Galliô là bạn của trẫm và là tổng đốc. Lá thư có thể định vào năm 52, nên Galliô cai trị tỉnh Akhaia, gồm phần lớn Hy Lạp, vào khoảng năm 51 đến 52. Từ đó các sử gia tính ra Phaolô ở Côrintô từ khoảng năm 50 đến 52, bằng cách cộng thêm thời gian Công vụ ghi. Đó là mốc chắc nhất trong đời ông, như chương nói.

Galliô là anh của triết gia Sêneca, thầy dạy của hoàng đế Nêrô. Sử gia Tacitus nói điều này trong bộ Biên niên sử (quyển 15, đoạn 73).

Giữa tàn tích Côrintô cổ, du khách vẫn thấy bema, cái bục cao của tòa xử án ở quảng trường. Truyền thống gọi đó là chỗ Phaolô đứng trước Galliô. Việc cái bục có thật là điều đã đào được. Còn việc Phaolô đứng đúng chỗ ấy thì là truyền lại, chưa ai chứng minh.

“Tôi thuộc về Phaolô”

Người nhà bà Khơlôê mang tin đến cho Phaolô là 1 Cr 1,11. Bốn phe “Tôi thuộc về Phaolô”, “Tôi thuộc về Apôlô”, “Tôi thuộc về Kêpha”, “Tôi thuộc về Đức Kitô” ở câu liền sau (1 Cr 1,12). Phaolô hỏi lại “Đức Kitô bị chia năm xẻ bảy rồi sao?” ở 1 Cr 1,13. Câu về người Do Thái đòi dấu lạ, người Hy Lạp tìm khôn ngoan, còn chúng tôi rao giảng một Đấng Kitô bị đóng đinh, là 1 Cr 1,22-23. Câu “Tôi trồng, anh Apôlô tưới” là 1 Cr 3,6. Kêpha là tên Aram của Phêrô.

Apôlô là người Do Thái gốc Alêxanđria, đến Êphêsô rồi sang Côrintô (Cv 18,24-28). Luca gọi ông là người có tài ăn nói và thông thạo Kinh Thánh. Phaolô thú nhận mình đến với người Côrintô mà không có lời lẽ cao siêu hay khôn ngoan (1 Cr 2,1). Giữa ông và Apôlô không có tranh đua: Phaolô còn khuyên Apôlô trở lại Côrintô (1 Cr 16,12).

Chương nói thư thứ nhất viết khoảng năm 54. Phaolô viết nó ở Êphêsô (1 Cr 16,8), có lẽ năm 54 hoặc 55. Chuyện mấy người nhà bà Khơlôê vượt biển Êgiê để tìm ông là suy ra từ việc ông viết thư từ Êphêsô. Suy luận ấy khá an toàn, nhưng sách không kể chuyến đi.

Chương nói người Hy Lạp và người Rôma có lý do chính đáng để rùng mình trước chuyện một Đấng Kitô bị đóng đinh. Cicero, trong bài nói năm 63 trước Công nguyên, bảo chính chữ “thập giá” cũng phải tránh xa thân thể, tư tưởng, đôi mắt và đôi tai của một công dân Rôma (Bênh Rabirius, đoạn 16). Câu tiếng Việt trong chương là bản dịch riêng của sách này.

Phaolô nhắc người Côrintô nhớ họ vốn là ai: theo con mắt loài người, trong anh em không có mấy người khôn ngoan, quyền thế, quý phái (1 Cr 1,26). Chương nói phần đông là dân thường. Một số học giả như Gerd Theissen cho rằng trong số ấy có vài người khá giả.

Một lá thư của Phaolô đã mất. Ông nhắc đến một lá thư trước thư thứ nhất ở 1 Cr 5,9. Hai lá còn lại, như chương nói.

Tự do đến đâu?

  • Người sống với vợ của cha mình: 1 Cr 5,1-2. Phaolô quay sang trách cả cộng đoàn chứ không riêng người ấy: họ tự cao tự đại thay vì phải than khóc.
  • Khẩu hiệu “Mọi sự tôi đều được phép làm”: 1 Cr 6,12. Phaolô đáp rằng không phải mọi sự đều có ích, và ông từ chối để mình bị bất cứ điều gì thống trị. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng chính một nhóm người Côrintô nói câu này, và Phaolô trích lại để sửa.
  • Thân xác là đền thờ của Thánh Thần, anh em đã được mua bằng một giá đắt: 1 Cr 6,19-20. “Mua bằng một giá” là tiếng của chợ búa, nơi người ta mua bán nô lệ. Đây là cách các nhà nghiên cứu đọc chữ Hy Lạp trong câu này (cũng thấy ở 1 Cr 7,23).
  • Kiện nhau ở tòa người ngoại, và lời ông hỏi sao không chịu thiệt thòi, sao không chịu bị lừa: 1 Cr 6,1-7.

Người Côrintô cũng đã viết một danh sách câu hỏi cho Phaolô (1 Cr 7,1), và phần lớn lời đáp của ông, từ chương bảy trở đi, là để trả lời những câu hỏi ấy.

Nhận xét của chương rằng người Hy Lạp vốn quen coi thường thân xác là cách nhìn của người kể. Đó là điều nhiều học giả nói về văn hóa Hy Lạp, và Phaolô đã nhắc họ điều ngược lại.

Thịt cúng ngoài chợ

Câu hỏi về thịt cúng thần và lời đáp của Phaolô nằm ở 1 Cr 8 và 1 Cr 10,23-33. Lời ông nói nếu vì của ăn mà anh em vấp ngã thì ông sẽ chẳng bao giờ ăn thịt nữa là 1 Cr 8,13.

Chương nói con vật được chia: một phần đốt trên bàn thờ, một phần ăn trong tiệc ở các phòng ăn của đền, phần còn lại ra chợ. Các nhà sử học nói nhiều thịt ở chợ thời ấy đến từ các đền thờ. “Phần lớn” hay không thì không đo được, nên nói “nhiều” thì chắc hơn. Ở Côrintô, các nhà khảo cổ đã đào được khu chợ thịt, tiếng Latinh là macellum, đúng chỗ Phaolô gọi là hàng thịt (1 Cr 10,25).

Quy tắc của Phaolô: cứ ăn bất cứ thứ gì bán ở hàng thịt, đừng gạn hỏi, vì đất và mọi sự trên đất đều thuộc về Chúa (1 Cr 10,25-26). Nếu người láng giềng không tin mời đi ăn tối, cứ ăn những gì dọn ra (1 Cr 10,27). Nhưng nếu có ai báo thịt này đã cúng thần thì đừng ăn, vì người đã nói cho biết (1 Cr 10,28). Điều ông không bao giờ nhượng bộ là Kitô hữu không được ngồi vào bàn ăn trong đền thờ thần tượng (1 Cr 8,10; 10,14-21).

Đoạn “Người Việt mình hiểu chuyện này rõ lắm” là phần chương tiếng Việt thêm cho người Việt dễ hiểu, về mâm cỗ cúng của họ hàng bên lương. Nó không có trong Công vụ hay thư Côrintô. Những chỗ khác trên thế giới cũng gặp chuyện này: ở Ấn Độ, thức ăn dâng cho thần rồi chia ra gọi là prasad. Ở Đông Á, bữa cơm giỗ bắt đầu bằng những món bày cho tổ tiên. Chuyện tế tổ tiên ở Đông Á, Hội Thánh đã trả lời trong huấn thị Plane compertum est của Bộ Truyền bá Đức tin ngày 8 tháng 12 năm 1939.

Người đến sau còn đói

Người giàu ăn trước, người nghèo đến sau còn đói: 1 Cr 11,17-22. Lá thư gần như quát lên, và chính chương đã trích trong khối trích dài. Câu hỏi “Thế anh em không có nhà để ăn để uống sao?” là 1 Cr 11,22. Lời Đức Giêsu trên bánh và chén: 1 Cr 11,23-26. Cảnh báo về việc ăn bánh uống chén cách bất xứng: 1 Cr 11,27-29. Phương thuốc của ông, khi họp nhau để ăn thì hãy chờ đợi nhau, là 1 Cr 11,33.

Chương nhắc có lẽ nhà chủ là Gaiô, người Phaolô gọi là chủ nhà của tôi và của cả Hội Thánh (Rm 16,23). Đó là điều đoán có cơ sở: Gaiô lo chỗ họp cho cả Hội Thánh lúc Phaolô viết thư Rôma ở Côrintô.

Hình ảnh người giàu ngồi trong phòng khách và người nghèo ở ngoài sân thì Phaolô không tả. Nó dựa vào nghiên cứu của học giả Jerome Murphy-O’Connor về những biệt thự đào được ở Côrintô, trong cuốn St. Paul’s Corinth: Texts and Archaeology (1983). Ông ước tính một phòng ăn sang trọng chỉ chứa chừng chín hoặc mười người nằm trên các ghế dài theo kiểu Rôma, số còn lại ở sân. Nhiều học giả chấp nhận đây là cách đọc có thể đúng.

Chương nói đây là bản tường thuật thành văn xưa nhất về Bữa Tiệc Ly. Điều này đúng: Phaolô viết khoảng năm 54, chừng một phần tư thế kỷ sau đêm ấy. Tin Mừng Máccô, sớm nhất trong bốn sách, có lẽ được viết sau đó mười năm hoặc hơn. Chương 4 đã kể Bữa Tiệc Ly.

Mỗi Thứ Năm Tuần Thánh, Hội Thánh đọc to đoạn này trong Thánh lễ chiều Tiệc Ly. Trong mỗi Thánh lễ, linh mục lặp lại lời Đức Giêsu trên bánh và chén, khép bằng lệnh truyền Phaolô đã ghi lại: hãy làm điều này để tưởng nhớ đến Thầy (1 Cr 11,24).

Một thân thể nhiều chi thể

Hình ảnh thân thể và các chi thể: 1 Cr 12,12-27. Lời “Anh em là thân thể Đức Kitô, và mỗi người là một chi thể” là 1 Cr 12,27. Đoạn mắt không thể nói với tay, đầu không nói với chân, là 1 Cr 12,21-22, và đoạn một chi thể đau thì mọi chi thể cùng đau là 1 Cr 12,26. Sớm hơn trong cùng lá thư, ông đã buộc thân thể ấy vào Bí tích Thánh Thể: “Vì chỉ có một tấm bánh, nên chúng ta tuy nhiều mà là một thân thể” (1 Cr 10,17).

Cảnh họp ồn ào, ai cũng có thánh vịnh, bài giảng, mặc khải, tiếng lạ, lời giải nghĩa, là 1 Cr 14,26. Phaolô thà nói năm lời bằng trí hiểu của mình còn hơn mười ngàn lời bằng tiếng lạ (1 Cr 14,19).

Bài ca về tình yêu

Cả 1 Cr 13 là bài ca ấy. Chương nói biết bao đôi tân hôn chọn đọc trong ngày cưới, và điều ấy đúng: 1 Cr 12,31 đến 13,8 là một bài đọc được đề nghị trong nghi thức hôn phối Công giáo. Chương cũng nói đúng rằng Phaolô viết đoạn này giữa bài bàn dài về các ơn thiêng liêng (chương 12 và 14), sau khi hứa chỉ cho họ một con đường cao trọng hơn cả (1 Cr 12,31).

Đọc với Côrintô trong đầu, hầu như dòng nào cũng có đích nhắm. Đức mến không ghen tương, không vênh vang là nói với các phe nhóm tranh đua. Đức mến không tìm tư lợi là nói với người giàu ở bàn tiệc. Đó là cách các nhà chú giải như Gordon Fee đọc, không phải điều chính Phaolô nói ra.

Chương khép đoạn này bằng câu: “Hiện nay còn ba điều này: đức tin, đức cậy, đức mến; nhưng trong ba điều ấy, cao trọng nhất là đức mến”, và nói người Công giáo gọi đó là ba nhân đức đối thần. Điều này khớp với Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo (số 1812 và 1813). Bản Kinh Thánh tiếng Anh cổ Douay-Rheims, dịch từ tiếng Latinh của thánh Giêrônimô, và bản King James đều dịch chữ “đức mến” là “charity”, nên trong tiếng Anh người Công giáo mới quen nói faith, hope, charity.

“Nếu Đức Kitô đã không trỗi dậy”

Có người nói kẻ chết không sống lại: 1 Cr 15,12. Bản tóm lược về các lần hiện ra: 1 Cr 15,3-8 (chương 5 đã kể đủ). Đa số sử gia nghĩ bản tóm lược này xưa hơn cả lá thư. Phaolô nói ông truyền lại điều ông đã nhận (1 Cr 15,3), những chữ dùng để trao một truyền thống, và có lẽ ông học nó chỉ vài năm sau vụ đóng đinh, có thể khi ông thăm Phêrô lần đầu ở Giêrusalem (Gl 1,18). Đó là điều đa số học giả nghĩ, chưa phải điều sách nào viết thẳng ra.

Câu “Nếu Đức Kitô đã không trỗi dậy, thì lời rao giảng của chúng tôi trống rỗng, và đức tin của anh em cũng trống rỗng” là 1 Cr 15,14. Phần còn lại của lập luận chạy đến câu 19, nơi có lời nói chúng ta là những kẻ đáng thương hơn hết mọi người. Hoa quả đầu mùa ở câu 20 là bó lúa đầu của mùa gặt, lời hứa phần còn lại sẽ theo sau (Lv 23,10-11). Tiếng hô cuối chương nhắm vào cái chết và Hađê, tên Hy Lạp của nơi kẻ chết ở, là câu 55. Những đoạn của chương này nằm trong các bài đọc Hội Thánh chọn cho tang lễ.

Chương nói có lẽ một số người Côrintô mang theo lối nghĩ Hy Lạp, coi thân xác là nhà tù của linh hồn, và cái chết là lối thoát. Triết gia Platông viết theo hướng ấy trong đối thoại Phaidon. Đó là điều nhiều học giả đoán, nên chương dùng chữ “có lẽ”. Sách Công vụ hay thư Côrintô không nói rõ lý do vì sao họ nghi ngờ.

Chuyện ở Athêna: khi Phaolô nói về sự sống lại của kẻ chết, có người chế nhạo, nhưng những người khác bảo họ sẽ nghe ông nói lại về chuyện này (Cv 17,32). Ông nói trên đồi Arêôpagô, ngọn đồi của hội đồng cổ của thành (Cv 17,19.22). Trong vở kịch Eumenides của Aeschylus, dựng cảnh trên chính ngọn đồi ấy, thần Apollo tuyên bố rằng khi người đã chết và bụi đất đã uống máu người thì không có sự sống lại. Chữ Hy Lạp là anastasis, đúng chữ Tân Ước dùng cho sự phục sinh của Đức Kitô.

Khi tôi yếu, chính là lúc tôi mạnh

Những “tông đồ siêu đẳng” là cách nói ở 2 Cr 11,5 và 12,11. Lời chê Phaolô, thư từ thì nặng ký mạnh mẽ nhưng con người có mặt thì yếu đuối và lời nói đáng khinh, là 2 Cr 10,10. Phaolô gọi các đối thủ hơi mỉa mai là những tông đồ siêu đẳng (2 Cr 11,5). Chuyến viếng thăm buồn, khi ông quyết định không đến với họ nữa trong buồn phiền, là 2 Cr 2,1. Phần đông các học giả đọc các thư mà hiểu rằng có người trong Hội Thánh đã làm tổn thương ông ở đó. Lá thư viết với nhiều nước mắt, trong cảnh khổ đau và lòng nặng trĩu, là 2 Cr 2,4.

Để tự bênh vực, ông kể những gì mình đã chịu vì Đức Kitô (2 Cr 11,24-28), một việc ông rõ ràng thấy ngượng. Năm lần bị người Do Thái đánh bốn mươi roi bớt một, ba lần bị đánh bằng gậy, một lần bị ném đá, ba lần đắm tàu, như chương trích. Luật đặt bốn mươi roi làm giới hạn (Đnl 25,3), và các tòa án Do Thái chỉ đếm ba mươi chín, phòng khi đếm nhầm. Bộ luật Do Thái xưa là Mishnah ghi tục lệ ấy (Makkot 3,10). Sách Công vụ không kể về một trong ba lần đắm tàu ấy. Vụ đắm tàu ngoài khơi Malta mà Luca kể thì còn ở phía trước.

Cái giằm trong thân xác và lời đáp của Chúa là 2 Cr 12,7-10. Lời “Ơn của Thầy đã đủ cho anh, vì sức mạnh của Thầy được tỏ ra trọn vẹn trong sự yếu đuối” chương trích đúng ở đó. Không ai biết cái giằm ấy là gì. Người ta đã đoán là bệnh mắt, sốt rét, động kinh, và thậm chí là chính những kẻ thù của Phaolô.

Có hai điều các nhà nghiên cứu còn bàn. Thứ nhất, Phaolô đã viết bao nhiêu thư cho Côrintô? Ông nhắc một lá trước thư thứ nhất (1 Cr 5,9) và một lá viết với nhiều nước mắt. Nhiều người nghĩ thư thứ hai hiện nay được ghép từ hai hay nhiều lá thư khác nhau. Thứ hai, cái giằm là gì, như đã nói. Không ai biết.

Cuối cùng vết rạn dường như đã lành. Phaolô ở lại Hy Lạp ba tháng (Cv 20,2-3), rất có thể ở Côrintô. Chính người Côrintô đã giữ lá thư và dùng nó. Khoảng năm 96, chừng bốn mươi năm sau, Hội Thánh Côrintô lại cãi vã, và Hội Thánh Rôma viết thư cho họ, một lá thư mà truyền thống gán cho Clêmentê, giám mục Rôma. Lá thư bảo họ đọc lại thư của thánh tông đồ Phaolô được chúc phúc, vì Phaolô đã viết cho họ về chính ông, về Kêpha và về Apôlô, vì ngay từ lúc ấy các phe nhóm đã hình thành giữa anh em. Cả năm lẫn tác giả của lá thư ấy là điều có thể đúng nhưng chưa chắc.

Những người trong chương

Aquila và Priscila, đôi vợ chồng người Do Thái làm nghề may lều. Phaolô thường nhắc tên bà Priscila trước tên chồng (Rm 16,3), một điều hơi lạ thời ấy.

Galliô (Lucius Junius Gallio Annaeanus), tổng đốc tỉnh Akhaia khoảng năm 51 đến 52.

Crispô, người đứng đầu hội đường Côrintô. Phaolô nhắc ông là một trong số ít người ông tự tay rửa tội (1 Cr 1,14).

Apôlô, người Alêxanđria, nhà giảng thuyết có tài.

Bà Khơlôê, người có “người nhà” báo tin cho Phaolô. Ta chỉ biết tên bà.

Những nơi trong chương

Côrintô cổ nằm cạnh thị trấn Archaia Korinthos ngày nay, có khu khảo cổ với đền thờ Apôllô và cái bema, bục xử án mà truyền thống cho là nơi Phaolô đứng trước Galliô. Kenkhrê và Lêkhaiôn, hai cảng. Êphêsô, nay gần Selçuk ở Thổ Nhĩ Kỳ, nơi Phaolô viết thư thứ nhất. Đenphi, nơi tìm thấy bia Galliô, nay là khu khảo cổ ở miền trung Hy Lạp.

Đọc thêm

Đọc thư thứ nhất gửi tín hữu Côrintô liền một mạch mất khoảng một giờ, và bạn sẽ thấy chương sách chỉ chọn vài chuyện trong rất nhiều chuyện. Ai đọc được tiếng Anh và muốn hiểu về thành phố này có thể tìm cuốn St. Paul’s Corinth: Texts and Archaeology của Jerome Murphy-O’Connor, gom các văn bản cổ và kết quả khảo cổ. Cả hai thư Côrintô có trên trang ktcgkpv.org.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 4 (Bữa Tiệc Ly), chương 5 (Phục Sinh), chương 7 (lễ bẻ bánh), chương 14 (Thêxalônica), chương 16 (thư Rôma viết ở Côrintô), chương 17 (Êphêsô và nhà tù), và chương 21 (Priscila).

Trở lại chương 15