Tư liệu chương 150
Kiểm chứng chương 150: Những Giáo hội phương Đông
Đọc xong chương 150, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: cụ già Maximos IV đứng lên nói tiếng Pháp giữa công đồng có thật không, Hội Thánh Công giáo có thật gồm hơn hai chục Giáo hội riêng không, và những chuyện đau thương ở Iraq, Liban hay bờ biển Libya được ghi lại từ đâu. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào các nhà nghiên cứu còn đang bàn.
Chương kể về các Giáo hội Công giáo Đông phương và những Giáo hội phương Đông khác trong thế kỷ XX: thượng phụ Maximos IV ở công đồng, sắc lệnh Orientalium Ecclesiarum, người Maronite và thánh Charbel, các Kitô hữu nói tiếng Syria ở Iraq, các Kitô hữu thánh Tôma ở Ấn Độ, người Armenia, những Giáo hội không theo Công đồng Canxêđônia, hai mươi mốt vị tử đạo ở Libya, và những cộng đoàn sống xa quê.
Nguồn chính gồm: các văn kiện có trên vatican.va, là sắc lệnh Orientalium Ecclesiarum (1964), Bộ Giáo luật các Giáo hội Đông phương (1990), và các tuyên bố chung năm 1973 với Giáo hội Copt và năm 1994 với Giáo hội Assyria phương Đông; các bài phát biểu của Maximos IV ở công đồng, in trong cuốn The Melkite Church at the Council (Giáo hội Melkite tại Công đồng, 1967); và Annuario Pontificio, Niên giám của Tòa Thánh, cho các con số.
Sách hướng dẫn tốt nhất về từng Giáo hội là The Eastern Christian Churches (Các Giáo hội Kitô Đông phương) của Ronald Roberson, một cuốn tra cứu có bản trực tuyến được cập nhật đều đặn.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Maximos IV
Cuộc đời. Maximos IV Saigh sinh ở Aleppo ngày 10 tháng Tư năm 1878, và làm thượng phụ Antiôkhia của Giáo hội Melkite từ năm 1947. Tháng Mười năm 1962, cụ tám mươi bốn tuổi. Tại công đồng, cụ nói bằng tiếng Pháp. Những nét như bộ râu bạc và chiếc mũ đen tròn là cách người kể vẽ nên dáng cụ.
Tên Melkite. Tên này đến từ một chữ Syria nghĩa là “vua”. Người Melkite hiệp nhất với Rôma năm 1724. Antiôkhia cũng là thành phố nơi, theo sách Công vụ Tông đồ, chương 11, câu 26, các môn đệ của Đức Giêsu lần đầu được gọi là Kitô hữu; chương chỉ nhắc điều này chứ không trích.
Điều cụ nói. Cụ phê phán việc “Latinh hóa” các Giáo hội Đông phương và nói việc ấy khiến anh em Chính thống nghi ngờ Rôma. Chương thuật đúng tinh thần những gì cụ đã nói tại công đồng. Mấy câu hỏi và so sánh người kể đặt vào miệng cụ, như chuyện ai còn muốn hiệp thông nếu hiệp thông nghĩa là đánh mất mình, là cách người kể diễn đạt lại ý ấy.
Hồng y năm 1965. Cụ được phong hồng y ngày 22 tháng Hai năm 1965. Trước đó nhiều năm, cụ đã công khai phản đối việc các thượng phụ Đông phương bị xếp dưới hàng hồng y. Cụ chỉ nhận mũ hồng y sau khi được bảo đảm sẽ giữ nguyên tước vị thượng phụ.
Một hiệp thông, nhiều gia sản
Hai mươi ba Giáo hội Đông phương. Hội Thánh Công giáo gồm Giáo hội Latinh và hai mươi ba Giáo hội Công giáo Đông phương tự trị (tiếng Latinh sui iuris). Theo Annuario Pontificio, các Giáo hội Đông phương có chừng mười tám triệu tín hữu. Trong số đó người Công giáo Hy Lạp Ukraina đông nhất, chừng bốn triệu rưỡi; con số này là ước tính.
Nét chung. Các Giáo hội Công giáo Đông phương có hàng giáo sĩ có gia đình, bức bình phong thánh tượng trước bàn thờ, và tục cho trẻ sơ sinh rước lễ ngay khi chịu phép rửa. Roberson mô tả tất cả những điều này, và sắc lệnh Orientalium Ecclesiarum bảo vệ chúng. Cảnh giáo dân đứng suốt những giờ phụng vụ dài là cách người kể tả nếp lễ ấy.
Lịch sử. Cuộc hiệp nhất Brest diễn ra năm 1596. Người Canđê hiệp nhất với Rôma trong thế kỷ XVI. Năm 1742, Giáo hoàng Bênêđictô XIV, trong văn kiện Allatae sunt, thúc giục giữ gìn nghi lễ Đông phương. Chuyện tập tục Latinh vẫn len vào trong hai thế kỷ sau, với áo lễ, chuỗi hạt, tượng thạch cao, là bức tranh chung do người kể dựng.
Năm dòng truyền thống lớn. Đó là Byzantine, Alêxanđria, Antiôkhia, Armenia và Canđê. Điều 28 của Bộ Giáo luật các Giáo hội Đông phương (1990) cũng kể đúng năm dòng này.
Orientalium Ecclesiarum. Sắc lệnh đề ngày 21 tháng Mười Một năm 1964. Số 3 nói các Giáo hội có phẩm giá ngang nhau, không Giáo hội nào hơn các Giáo hội khác về nghi lễ. Số 6 bảo các Giáo hội ấy trở về với truyền thống của tổ phụ. Chương dẫn hai ý này bằng chữ của riêng mình. Hình ảnh Hội Thánh thở bằng hai lá phổi, phương Đông và phương Tây, là cách diễn lại ý của Gioan Phaolô II trong thông điệp Ut Unum Sint, số 54. Bộ Giáo luật 1990 là bộ luật đầu tiên soạn riêng cho các Giáo hội Đông phương, như chương nói.
Những người ở trên núi Liban
Thánh Maron. Ngài qua đời khoảng năm 410. Người Maronite dùng tiếng Syria trong phụng vụ, và họ nói mình chưa bao giờ rời hiệp thông với Rôma. Các sử gia vẫn còn bàn về những thế kỷ đầu của họ, nên đó là điều họ tự hào nói về mình hơn là điều đã được mọi người đồng thuận. Thung lũng Qadisha, nơi các ẩn sĩ xưa ở trong hang, là một di sản nổi tiếng, và các thượng phụ Maronite vẫn đặt tòa trên núi.
Thánh Charbel Makhlouf. Ngài sinh năm 1828. Ngài sống trong một am phía trên đan viện Annaya từ năm 1875 đến năm 1898, tức hai mươi ba năm, và mất đêm Giáng Sinh năm 1898. Ngày 9 tháng Mười năm 1977, Phaolô VI phong thánh cho ngài. Lễ của ngài là ngày 24 tháng Bảy. Những chuyện lạ quanh mộ, và chuyện thi hài ngài không hư nát, là chuyện truyền lại. Điều chắc chắn là Tòa Thánh có công nhận một số phép lạ trong hồ sơ phong thánh của ngài. Việc ngài mỗi ngày chỉ ăn một bữa là chi tiết cuộc sống khổ hạnh người kể thuật lại; tư liệu này không có nguồn riêng cho điều đó.
Nội chiến Liban. Cuộc nội chiến kéo dài từ năm 1975 đến năm 1990 và cướp đi chừng một trăm năm mươi ngàn mạng người. Vụ thảm sát ở Sabra và Shatila xảy ra năm 1982; số nạn nhân được các nguồn ước tính khác nhau, và chương nói “hàng trăm, có lẽ hàng ngàn” là cách nói theo khoảng ước ấy. Theo Hiệp ước Quốc gia năm 1943, theo lệ tổng thống là một người Maronite. Ý của Gioan Phaolô II rằng Liban là một sứ điệp nằm trong thư của ngài năm 1989.
Những người thừa hưởng tiếng Syria
Sứ mạng đến Trung Hoa. Xem chương 57 (Theo con đường tơ lụa đến Trường An).
Năm 1915. Người Assyria gọi cuộc tàn sát năm ấy là Sayfo, “lưỡi gươm”. Xem chương 143 (Armenia, Mexico, Tây Ban Nha: những hồ sơ máu). Thi sĩ Ephrem thành Edessa được truyền thống Syria gọi là cây đàn hạc của Thần Khí.
Cha Ragheed Ganni. Ngày 3 tháng Sáu năm 2007, ở Mosul, cha bị bắn chết sau Thánh lễ cùng ba thầy phó tế. Cha ba mươi lăm tuổi và từng học ở Rôma. Vụ tấn công nhà thờ Đức Mẹ Cứu Độ của người Công giáo Syria ở Baghdad xảy ra ngày 31 tháng Mười năm 2010, năm mươi tám người chết.
Năm 2014. Đêm 6 rạng 7 tháng Tám năm 2014, hơn một trăm ngàn Kitô hữu rời đồng bằng Nineveh. Trước năm 2003, Iraq có từ một triệu đến một triệu rưỡi Kitô hữu. Chương nói “chưa đầy một phần ba” còn lại, và thực tế còn thấp hơn.
Giáo hoàng ở Iraq, năm 2021. Đức Phanxicô đi từ ngày 5 đến ngày 8 tháng Ba. Tư liệu này kiểm hai điểm: ngài cầu nguyện giữa những nhà thờ đổ nát ở Mosul, và gặp lãnh tụ người Shiite là Đại Ayatollah al-Sistani ở Najaf. Các điểm khác của chuyến đi, như Qaraqosh hay Ur, nằm ngoài các nguồn dùng ở đây; xin xem tường thuật chuyến đi.
Kitô hữu của thánh Tôma
Thượng hội đồng Diamper năm 1599 và lời thề Coonan Cross năm 1653. Năm 1653, các Kitô hữu của thánh Tôma thề trước một cây thánh giá đặt trước nhà thờ. Xem chương 107 (Dọc những bờ biển châu Á).
Giáo hội Syro-Malabar. Có chừng bốn đến năm triệu tín hữu. Chuyện chủng viện và nhà dòng đầy người trẻ là cách người kể nói về sức sống của Giáo hội này.
Mar Ivanios. Ngài trở về hiệp thông với Rôma ngày 20 tháng Chín năm 1930.
Thánh Alphonsa. Chị sinh năm 1910, mất năm 1946, được phong thánh ngày 12 tháng Mười năm 2008. Chuyện chị là người phụ nữ Ấn Độ đầu tiên được tôn lên hàng hiển thánh các nguồn dùng ở đây không bàn riêng; bạn có thể xem hồ sơ phong thánh năm 2008. Cha Kuriakose Chavara và mẹ Euphrasia được phong thánh ngày 23 tháng Mười Một năm 2014.
Armenia: giữ một dân tộc qua sách vở
Thánh Grêgôriô Người Soi Sáng. Năm 301 và việc ngài rửa tội cho vua Tiridates lấy từ sử Armenia (chương 49, Armenia và Aksum, những vương quốc đầu tiên theo Chúa).
Mesrop Mashtots. Ngài sáng chế bảng chữ cái khoảng năm 405 (chương 49), ban đầu có ba mươi sáu chữ. Người học trò Koryun kể đời ngài trong cuốn Life of Mashtots (Cuộc đời Mashtots). Truyền thống nói câu đầu tiên viết bằng chữ mới là một câu trong sách Châm Ngôn, và đó là chuyện truyền lại. Kho Matenadaran ở Yerevan giữ hơn hai chục ngàn bản thảo. Hai anh em Cyrillô và Mêthôđiô trao cho người Slav một bảng chữ cái vào thế kỷ IX. Bức tranh về những thầy chép sách, những cuốn Kinh Thánh đem giấu khi có giặc, và những thánh giá đá khachkar là cách người kể tả sự bền bỉ của dân tộc này.
Việt Nam. Phép so sánh với chữ quốc ngữ (chương 108, Ricci, Đắc Lộ và cuộc tranh cãi Lễ nghi) là của người kể.
Anh em không cùng một mái nhà
Ai tách ra sau công đồng nào. Giáo hội Assyria phương Đông tách ra sau Công đồng Êphêsô năm 431. Các Giáo hội Copt, Chính thống Syria, Armenia và Ethiopia tách ra sau Công đồng Canxêđônia năm 451. Xem chương 47 (Êphêsô năm 431) và chương 48 (Canxêđônia năm 451). Tiếng phụng vụ Copt là chặng cuối của tiếng Ai Cập cổ, và người Copt chiếm chừng một phần mười dân Ai Cập; con số sau là ước tính.
Các tuyên bố chung. Ngày 10 tháng Năm năm 1973, Phaolô VI và Shenouda III ký một bản. Ngày 11 tháng Mười Một năm 1994, Gioan Phaolô II và Mar Dinkha IV ký bản kia.
Hai mươi mốt vị tử đạo ở Libya. Các vị bị giết tháng Hai năm 2015. Đức Phanxicô nói các vị bị giết chỉ vì là Kitô hữu. Nhiều vị quê ở làng al-Our, nơi nay có một nhà thờ dựng để nhớ các vị. Ngày 11 tháng Năm năm 2023, Đức Phanxicô loan báo ghi tên các vị vào Sách Các Thánh Tử đạo Rôma. Những chi tiết về quốc tịch từng người và lúc các vị ra đi nằm ngoài các nguồn dùng ở đây. Câu nói đây là lần đầu các vị thánh của một Giáo hội không hiệp thông với Rôma được tôn vinh như thế là nhận xét của người kể.
Mang quê nhà đi xa
Người Maronite có cộng đồng lớn ở Brazil, và số người Maronite ở nước ngoài nhiều hơn ở Liban. Cộng đồng Canđê lớn nhất ngoài Iraq ở Detroit. Giáo hội Syro-Malabar mạnh ở vùng Vịnh. Phép so sánh với người Công giáo Việt Nam ở hải ngoại, mang theo hình Đức Mẹ La Vang, là của người kể. Truyền thống Đức Mẹ hiện ra an ủi những người Công giáo bị bách hại ở La Vang, vào năm 1798, là truyền thống truyền lại.
Lời Kinh Thánh phía sau. Đoạn cuối chương dẫn thư gửi tín hữu Êphêsô, chương 4, các câu 4 và 5.
Những người trong chương
Maximos IV Saigh (1878–1967) là thượng phụ Melkite của Antiôkhia và là hồng y.
Thánh Maron là ẩn sĩ, người đã đặt tên cho dân Maronite.
Thánh Charbel Makhlouf là đan sĩ Maronite.
Phaolô VI, Gioan Phaolô II, Bênêđictô XVI và Phanxicô là các giáo hoàng xuất hiện trong chương.
Ragheed Ganni là linh mục Canđê.
Mar Ivanios là tổng giám mục đưa Giáo hội Syro-Malankara về hiệp thông với Rôma.
Thánh Alphonsa là nữ tu Syro-Malabar.
Mesrop Mashtots là đan sĩ sáng chế bảng chữ cái Armenia.
Shenouda III là giáo hoàng Copt.
Mar Dinkha IV là thượng phụ Giáo hội Assyria phương Đông.
Những nơi trong chương
Syria, Liban và Ai Cập. Núi Liban. Lưỡng Hà, với Mosul, đồng bằng Nineveh, Qaraqosh và Ur. Malabar và Kerala ở Ấn Độ. Armenia. Ethiopia. Libya. Brazil, Detroit, Sydney và Thụy Điển.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc Orientalium Ecclesiarum, văn kiện ngắn nhất của công đồng, nhưng đã đổi cách Rôma nhìn các anh em phương Đông. Bạn có thể đọc nó miễn phí bằng tiếng Anh trên vatican.va, và tìm bản tiếng Việt trên trang của Hội đồng Giám mục Việt Nam. Muốn biết rõ từng Giáo hội, hãy dùng cuốn của Ronald Roberson. Nếu có dịp, hãy dự một Thánh lễ theo nghi lễ Byzantine hay Syro-Malabar ở nơi bạn sống, để thấy cùng một đức tin được cầu nguyện bằng một ngôn ngữ khác.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở các chương 47 và 48 (Êphêsô và Canxêđônia), chương 49 (Armenia), chương 57 (Trường An), chương 107 (Ấn Độ), chương 143 (năm 1915), chương 144 (Giáo hội Hy Lạp Ukraina) và chương 147 (công đồng).