Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 151

Kiểm chứng chương 151: Cơn sóng sau Công đồng

Đọc xong chương 151, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: chuyện bốn vị giám mục bị truyền chức dưới túp lều ở Écône có đúng như vậy không, con số hàng chục ngàn linh mục xin rời chức lấy ở đâu ra, và lời của Đức Phaolô VI về “khói của Satan” ngài nói trong dịp nào. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là con số ước lượng, chuyện nào là cách nhìn của người kể. Chương này cố ý đặt nhiều cách nhìn cạnh nhau mà không chọn phe, nên ở đây cũng vậy.

Nguồn chính gồm: các văn kiện của Tòa Thánh là Ecclesia Dei (1988), Summorum Pontificum (2007) và Traditionis Custodes (2021); diễn văn của Đức Bênêđictô XVI trước Giáo triều Rôma ngày 22 tháng Chạp năm 2005; bài giảng của Đức Phaolô VI ngày 29 tháng Sáu năm 1972; các con số về linh mục và nữ tu lấy từ niên giám thống kê của Hội Thánh, riêng nước Mỹ lấy từ Official Catholic Directory.

Có hai cuốn sách đáng đọc, đều bằng tiếng Anh. Vatican II: The Battle for Meaning (Vaticanô II: cuộc tranh luận về ý nghĩa, 2012) của Massimo Faggioli bàn về các cách đọc công đồng. Marcel Lefebvre: The Biography (2004) của Bernard Tissier de Mallerais viết từ phía Lefebvre, vì tác giả chính là một trong bốn giám mục được truyền chức năm 1988.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Écône, ngày 30 tháng Sáu năm 1988

Con người Lefebvre. Marcel Lefebvre sinh ngày 29 tháng Mười Một năm 1905 ở miền bắc nước Pháp, nên đến năm 1988 là tám mươi hai tuổi, đúng như chương nói. Ông đi truyền giáo ở Gabon, rồi làm tổng giám mục Dakar từ năm 1955 đến năm 1962, và là đại diện của giáo hoàng tại các xứ châu Phi nói tiếng Pháp. Tại công đồng, ông đứng đầu nhóm các giám mục chống lại những thay đổi, nhóm mang tên Latinh là Coetus Internationalis Patrum. Ông ký phần lớn văn kiện của công đồng, trừ Dignitatis Humanae (về tự do tôn giáo) và Gaudium et Spes (về Hội Thánh trong thế giới ngày nay). Năm 1970 ông lập Huynh đoàn Thánh Piô X. Cảnh túp lều giữa đồng cỏ và con số chừng mười ngàn người dự lễ là cách người kể dựng lại buổi sáng ấy.

Thỏa thuận tháng Năm 1988. Ông ký biên bản thỏa thuận với Rôma ngày 5 tháng Năm và rút lại ngày hôm sau, 6 tháng Năm, như chương kể.

Vạ tuyệt thông. Bốn người được ông đặt tay là Bernard Tissier de Mallerais, Bernard Fellay, Richard Williamson và Alfonso de Galarreta. Ngày 1 tháng Bảy năm 1988, Thánh bộ Giám mục ra sắc lệnh tuyên bố vạ tuyệt thông. Ngày 2 tháng Bảy, Đức Gioan Phaolô II ban hành tự sắc Ecclesia Dei. Vì thế chương mới nói “chưa đầy hai ngày sau”. Lefebvre qua đời năm 1991. Huynh đoàn Thánh Piô X còn đến nay, và Rôma không coi thừa tác vụ của họ là hợp lệ theo đúng luật định.

Những năm hứng khởi

Các phong trào mới.

  • Con đường Tân Dự tòng bắt đầu năm 1964 ở Palomeras Altas, một khu ổ chuột ngoại ô Madrid, do họa sĩ Kiko Argüello cùng Carmen Hernández khởi xướng.
  • Canh tân Đặc sủng Công giáo khởi đầu vào tháng Hai năm 1967, trong một cuối tuần tĩnh tâm của nhóm sinh viên và giảng viên Đại học Duquesne ở Pittsburgh, thường gọi là “Tuần cuối Duquesne”. Chữ “đổ đầy Thánh Thần” là cách những người có mặt tự mô tả kinh nghiệm của mình.
  • Cộng đoàn Sant’Egidio do Andrea Riccardi lập ở Rôma năm 1968, lúc ông còn là một thiếu niên. Năm 1992, cộng đoàn góp phần làm trung gian cho hiệp định hòa bình Mozambique, các cuộc đàm phán diễn ra ngay tại nhà của họ ở Rôma.

Những năm bối rối

Sách Giáo lý Mới của Hà Lan. Sách ra năm 1966. Năm 1968, một ủy ban hồng y yêu cầu sửa lại. Chuyện cuốn sách bán được hàng trăm ngàn bản là cách nói về mức bán chạy của nó; tư liệu của sách này chỉ ghi chắc hai mốc năm trên.

Những đổi thay trong phụng vụ. Năm 1969, Đức Phaolô VI ban hành Sách lễ Rôma mới. Hiến chế Sacrosanctum Concilium về phụng vụ, số 36, đã dặn giữ tiếng Latinh trong các nghi lễ Latinh. Điều chương nói về việc không ai, dù là linh mục, được tự ý thêm, bớt hay đổi điều gì trong phụng vụ, là nội dung số 22 của chính hiến chế ấy. Còn những cảnh như linh mục tự viết lời nguyện Thánh Thể, dùng bánh ngọt thay bánh lễ, bỏ áo lễ, hay nhà thờ bị dọn sạch tượng, là chuyện người ta kể lại về những nơi làm quá đà. Chương dùng chúng để cho thấy cái không khí của thời ấy, không nhằm kết án một nơi nào.

Linh mục và nữ tu ra đi. Từ năm 1965 đến năm 1980, ước chừng bốn mươi đến năm mươi ngàn linh mục xin được rời chức. Chương viết “hàng chục ngàn” và nói thêm có ước tính lên đến bốn mươi, năm mươi ngàn, vậy là vừa đủ thận trọng. Ở Hoa Kỳ, số nữ tu từ gần 180.000 người năm 1965 xuống còn khoảng 125.000 người năm 1980. Cả hai con số này là ước tính từ niên giám thống kê, không phải số đếm chính xác đến từng người.

Cuộc tranh luận về nguyên nhân. Chương nêu cả hai lập luận (không có công đồng thì còn tệ hơn; hoặc công đồng bị hiểu sai và làm vội) mà không kết luận. Đó là cách người kể giữ thế cân bằng, và các sử gia thật sự vẫn chưa thống nhất.

Người đứng giữa cơn bão

Thượng Hội đồng Giám mục. Đức Phaolô VI lập Thượng Hội đồng năm 1965 bằng văn kiện Apostolica Sollicitudo. Chương không kể riêng chuyện này.

“Khói của Satan”. Ngài nói trong bài giảng lễ thánh Phêrô và Phaolô ngày 29 tháng Sáu năm 1972. Bản đăng chính thức là bản tóm lược bài giảng chứ không phải nguyên văn từng chữ, nhưng ý của ngài đúng như chương thuật. Vì vậy chương thuật lại bằng lời của mình, không đặt trong ngoặc kép như lời trích.

Kinh Tin Kính của Dân Thiên Chúa. Ngài công bố ngày 30 tháng Sáu năm 1968.

Lefebvre bị đình chỉ. Tháng Bảy năm 1976, Lefebvre bị cấm thi hành chức linh mục (tiếng Latinh là suspensio a divinis). Chương gọi là “đình chỉ chức linh mục”, đúng ý.

Aldo Moro. Bức thư ngài quỳ gối xin những kẻ bắt cóc thả người, đề ngày 22 tháng Tư năm 1978. Ông Moro bị giết ngày 9 tháng Năm. Trong Thánh lễ tưởng niệm ngày 13 tháng Năm tại đền thờ Latêranô, ngài cầu nguyện hỏi Thiên Chúa vì sao lời cầu xin của họ không được nhận lời. Ý chính của lời cầu ấy được ghi nhận chắc chắn, còn lời đúng từng chữ thì chương không trích. Ngài qua đời ngày 6 tháng Tám năm 1978, lễ Chúa Hiển Dung, và được phong thánh ngày 14 tháng Mười năm 2018.

Hai tạp chí

Tạp chí Concilium ra đời năm 1965, tạp chí Communio năm 1972. Joseph Ratzinger từng nằm trong ban biên tập đầu tiên của Concilium, như chương nói. Tháng Chạp năm 1979, Hans Küng bị rút phép dạy thần học Công giáo (tiếng Latinh là missio canonica), nhưng ông vẫn là linh mục. Hai ông từng là đồng nghiệp ở Đại học Tübingen, và năm 2005 gặp lại nhau ở Castel Gandolfo, nơi nghỉ hè của giáo hoàng.

Hai cách đọc công đồng. Nguồn là diễn văn của Đức Bênêđictô XVI trước Giáo triều Rôma ngày 22 tháng Chạp năm 2005. Ngài đặt “cách hiểu theo hướng đứt đoạn và đoạn tuyệt” đối lại với “cách hiểu theo hướng canh tân”. Lời ngài nói Hội Thánh là một chủ thể “lớn lên theo thời gian và phát triển, nhưng luôn vẫn là chính mình” cũng ở trong bài diễn văn ấy. Các cụm trích trong chương là bản tiếng Việt của sách này, dịch từ bản tiếng Anh trên trang vatican.va. Việc ngài khẳng định chỉ cách đọc thứ hai là đúng là sự tóm lược trung thực ý bài nói.

Sách lễ cũ

Ba văn kiện của chặng này là:

  • năm 2007, tự sắc Summorum Pontificum của Đức Bênêđictô XVI, làm cho các linh mục dễ dâng Thánh lễ theo sách lễ năm 1962 hơn;
  • ngày 21 tháng Giêng năm 2009, việc gỡ vạ tuyệt thông cho bốn giám mục do Lefebvre truyền chức;
  • ngày 16 tháng Bảy năm 2021, tự sắc Traditionis Custodes của Đức Phanxicô, siết lại việc dùng sách lễ cũ.

Năm 1988, theo Ecclesia Dei, Đức Gioan Phaolô II cho phép Huynh đoàn Thánh Phêrô cử hành Thánh lễ cũ, như chương nói. Câu “Cuộc giằng co vẫn chưa dứt” là nhận định của chính người kể.

Châu Phi và Việt Nam

Châu Phi. Số người Công giáo ở đó tăng lên nhiều lần từ sau công đồng. Đây là ước tính rút từ số liệu thống kê của Hội Thánh, không phải một con số đếm tròn.

Việt Nam. Đoạn này là phần người kể tự viết, dựa vào hoàn cảnh chung của Hội Thánh Việt Nam. Hai điều có thể kiểm: các chủng viện ở Việt Nam đông người xin vào từ những năm 1990, và Đức Tổng Giám mục Nguyễn Văn Thuận phải ngồi tù mười ba năm, chuyện được kể ở chương 145. Việc nhà nước hạn chế số người được nhận vào chủng viện cũng là hiện trạng ai cũng biết. Còn chuyện giáo dân Việt đón Thánh lễ tiếng Việt bằng niềm vui, giữ giờ kinh tối trong gia đình, tháng hoa và những cuộc rước kiệu là bức tranh chung người kể vẽ, không dựa vào một thống kê riêng.

Nicêa

Công đồng Nicêa họp năm 325. Đến Công đồng Constantinôpôli năm 381, Hội Thánh đã trải gần sáu mươi năm tranh chấp (đúng ra là năm mươi sáu năm), như các chương 40 đến 42 kể. Athanasiô thành Alêxanđria năm lần bị đuổi khỏi tòa giám mục của mình. Basiliô thành Xêdarê ví Hội Thánh thời ngài với một trận hải chiến giữa đêm đen, trong tác phẩm Về Chúa Thánh Thần. Lời ví của Basiliô nằm trong tác phẩm ấy, nhưng chuyện Athanasiô bị đuổi năm lần thì chắc chắn hơn. Hình ảnh “dòng sông không chảy thẳng” ở câu kết là lời của người kể, nối với tên của cả bộ sách.

Những người trong chương

Marcel Lefebvre (1905–1991) là tổng giám mục người Pháp, người lập Huynh đoàn Thánh Piô X.

Gioan XXIII, Phaolô VI, Gioan Phaolô II, Bênêđictô XVI và Phanxicô là các giáo hoàng xuất hiện trong chương.

Kiko Argüello là họa sĩ người Tây Ban Nha, người khởi xướng Con đường Tân Dự tòng.

Andrea Riccardi là người lập Cộng đoàn Sant’Egidio.

Aldo Moro là cựu thủ tướng nước Ý.

Hans Küng là nhà thần học người Thụy Sĩ.

Henri de Lubac, Hans Urs von Balthasar và Joseph Ratzinger là các nhà thần học lập tạp chí Communio.

Những nơi trong chương

Écône ở Thụy Sĩ. Dakar. Madrid. Pittsburgh. Rôma. Hà Lan. Tübingen. Việt Nam. Nicêa.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc diễn văn của Đức Bênêđictô XVI ngày 22 tháng Chạp năm 2005, đoạn nói về hai cách đọc công đồng; có bản tiếng Anh miễn phí trên trang vatican.va. Rồi đọc lá thư của Đức Phanxicô kèm theo Traditionis Custodes, để thấy hai vị giáo hoàng nhìn cùng một vấn đề như thế nào. Ai đọc được tiếng Anh và muốn thấy cả cuộc tranh luận thì Vatican II: The Battle for Meaning của Massimo Faggioli là người dẫn đường tốt.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở các chương 40 đến 42 (Nicêa và Constantinôpôli), chương 146 (Gioan XXIII), chương 147 và 148 (công đồng và những đổi thay), chương 152 (Humanae Vitae) và chương 157 (Gioan Phaolô II).

Trở lại chương 151