Tư liệu chương 153
Kiểm chứng chương 153: Từ Medellín đến Romero
Đọc xong chương 153, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: buổi chiều Đức Cha Romero bị bắn có đúng như vậy không, hai văn kiện của Rôma về thần học giải phóng nói gì thật, và chuyện Hội Thánh ở Chile, Brazil, Argentina dưới các chế độ quân phiệt được ghi lại ở đâu. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi phần của chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ phần nào chắc chắn, phần nào chỉ là lời truyền lại, phần nào là cách nói của người kể. Chương kể cả những Kitô hữu anh hùng lẫn những sự im lặng đáng trách, nên phần kiểm chứng này cũng nói thẳng cả hai.
Nguồn chính gồm: các văn kiện của Hội nghị Medellín (1968) và Hội nghị Puebla (1979); hai huấn thị Libertatis Nuntius (1984) và Libertatis Conscientia (1986), đọc miễn phí trên trang vatican.va; các bài giảng của Romero, còn lại dưới dạng in và ghi âm; báo cáo của Ủy ban Sự thật của Liên Hiệp Quốc về El Salvador, Từ Điên loạn đến Hy vọng (1993, tiếng Tây Ban Nha là De la locura a la esperanza); báo cáo Brasil: Nunca Mais của Brazil (1985) và báo cáo Nunca Más của Argentina (1984).
Có hai cuốn sách nên đọc, đều bằng tiếng Anh hoặc Tây Ban Nha. Tiểu sử Romero của Jesús Delgado (1986) do một linh mục từng làm thư ký của ngài viết. Romero: A Life (Romero: một đời sống, 1989) của James Brockman là cuốn thứ hai.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Ngày 24 tháng Ba năm 1980
Nơi chốn. Đó là nhà nguyện của bệnh viện Divina Providencia dành cho người ung thư giai đoạn cuối, do các nữ tu Dòng Cát Minh Thừa sai trông nom. Đức Cha Romero sống trong một căn nhà nhỏ trong khuôn viên bệnh viện, không ở dinh tổng giám mục. Ngài sinh ngày 15 tháng Tám năm 1917, nên lúc ấy sáu mươi hai tuổi.
Thánh lễ. Đó là Thánh lễ cầu cho bà Sara Meardi de Pinto, mẹ của một người bạn ngài. Bài Tin Mừng là Gioan 12,24, tức câu về hạt lúa: “Thật, tôi bảo thật anh em, nếu hạt lúa gieo vào lòng đất mà không chết đi, thì nó vẫn trơ trọi một mình; còn nếu chết đi, nó mới sinh nhiều bông hạt.” Một phát súng nổ từ chiếc xe màu đỏ.
Bài giảng ngày 23 tháng Ba. Hôm trước, trong bài giảng phát sóng khắp nước, Đức Cha Romero nói với các binh lính và nhân danh Thiên Chúa ra lệnh cho họ chấm dứt đàn áp. Bài giảng có bản ghi âm. Chương thuật ý lời ngài bằng lời của mình, không đặt trong ngoặc kép như lời trích.
Medellín và thần học giải phóng
Tháng Tám năm 1968. Đức Phaolô VI đến Bogotá, khai mạc Đại hội Thánh Thể ở đó và nói chuyện với các gia đình nông dân. Hội nghị các giám mục châu Mỹ Latinh lần thứ hai (CELAM II) rồi họp ở Medellín. Các giám mục châu Mỹ Latinh lập CELAM lần đầu ở Rio de Janeiro năm 1955. Con số “khoảng bốn phần mười” người Công giáo thế giới sống ở châu Mỹ Latinh là con số làm tròn. Ý rằng bất công đã thành một thứ bạo lực ăn vào cơ cấu xã hội lấy từ văn kiện “Hòa bình” của Medellín, số 16. Về Las Casas, xem chương 101.
Nền Kinh Thánh của Medellín. Chương trích bài ca của Đức Maria ở Tin Mừng Luca, chương 1, câu 52 và 53: “hạ bệ những ai quyền thế, nâng cao những kẻ khiêm nhường. Kẻ đói nghèo Người ban của đầy dư, người giàu có lại đuổi về tay trắng”. Và lời Đức Giêsu về những người anh em bé nhỏ nhất, Tin Mừng Mátthêu, chương 25, câu 40: “Mỗi lần các ngươi làm như thế cho một trong những anh em bé nhỏ nhất của Ta đây, là các ngươi đã làm cho chính Ta vậy.”
Cộng đoàn cơ bản. Con số hàng chục ngàn nhóm ở Brazil là con số ước chừng.
Gustavo Gutiérrez. Ông in cuốn Thần học Giải phóng năm 1971 ở Lima. Ông từng là cố vấn thần học tại Medellín và sống trong một khu nghèo của Lima. Năm 2001, ông vào Dòng Đa Minh. Năm 2018, nhân dịp ông chín mươi tuổi, Đức Phanxicô gửi thư cho ông. Ông qua đời ngày 22 tháng Mười năm 2024. Câu hỏi về Thiên Chúa của cuộc Xuất hành dựa vào sách Xuất hành, chương 3, câu 7: “Ta đã thấy rõ cảnh khổ của dân Ta ở Ai Cập. Ta đã nghe tiếng chúng kêu ca vì bị đốc công đánh đập. Phải, Ta biết nỗi đau khổ của chúng.”
Camilo Torres. Ông dạy ở Đại học Quốc gia Bogotá và bị giết ngày 15 tháng Hai năm 1966.
Nicaragua năm 1983. Ngày 4 tháng Ba năm 1983, tại sân bay Managua, Đức Gioan Phaolô II giơ ngón tay với cha Ernesto Cardenal đang quỳ trước mặt ngài. Cảnh ấy được máy ảnh ghi lại. Năm 1984, cha Cardenal bị đình chỉ chức linh mục, và năm 2019 Đức Phanxicô gỡ hình phạt ấy. Tháng Ba năm 1983 ngài cũng cầu nguyện bên mộ Đức Cha Romero ở San Salvador. Chuyến đi Brazil năm 1980 có việc ngài vào một khu ổ chuột ở Rio.
Puebla năm 1979. Đức Gioan Phaolô II khai mạc hội nghị trong chuyến đi nước ngoài đầu tiên của ngài. Cụm “sự lựa chọn ưu tiên cho người nghèo” nằm trong văn kiện cuối cùng của các giám mục, từ số 1134 trở đi. Về sau ngài dùng cụm này nhiều lần.
Hai huấn thị và cha Boff. Libertatis Nuntius ra năm 1984, Libertatis Conscientia năm 1986. Năm 1985, cha Leonardo Boff, tu sĩ Dòng Phanxicô, bị lệnh phải im lặng một năm. Câu tóm ý hai văn kiện ở cuối đoạn là cách người kể gom lại điều Rôma muốn nói. Muốn tự kiểm, chỉ cần đọc cả hai văn kiện, ngắn hơn người ta tưởng.
Rutilio Grande
Ngày 12 tháng Ba năm 1977. Cha bị giết cùng ông Manuel Solórzano, bảy mươi hai tuổi, và cậu Nelson Rutilio Lemus, mười lăm tuổi. “Mười bốn gia đình giàu có” là cách nói quen thuộc ở El Salvador, một hình ảnh chứ không phải con số kiểm đếm được, và chương cũng nói rõ như thế.
Phong chân phước. Ngày 22 tháng Giêng năm 2022, cha Grande được phong chân phước cùng hai người chết bên ông và cha Cosme Spessotto.
Đức Cha Romero
Vị tổng giám mục. Ngài nhậm chức ngày 22 tháng Hai năm 1977, năm mươi chín tuổi. Ngài sinh năm 1917, thuở nhỏ học nghề thợ mộc, chịu chức linh mục ở Rôma năm 1942. Ngài làm cha xứ ở San Miguel hơn hai mươi năm, làm giám mục năm 1970, và năm 1974 coi giáo phận Santiago de María. Những chi tiết này lấy từ các tiểu sử của Delgado và Brockman.
Lời ngài về cha Rutilio. Câu “Nếu họ giết ông vì những gì ông đã làm, thì tôi cũng phải đi con đường ấy” là lời chính ngài kể lại về sau, nên đó là lời thuật lại của người trong cuộc.
Thánh lễ duy nhất ngày 20 tháng Ba năm 1977. Việc này có thật. Cha Alfonso Navarro bị giết hồi tháng Năm năm 1977 và binh lính chiếm đóng Aguilares.
Lời “sống lại trong dân tộc El Salvador”. Chương viết “người ta kể”, và quả đúng như vậy: câu này được cho là lấy từ một cuộc phỏng vấn với nhà báo người Guatemala José Calderón Salazar hai tuần trước khi ngài mất. Một số nhà nghiên cứu nghi ngờ đó có đúng nguyên văn lời Romero hay không, nên coi là lời truyền lại.
Danh xưng “tiếng nói của những người không có tiếng nói”. Người ta thường gọi ngài như thế; đây là danh xưng quen dùng chứ không phải câu trích từ một văn bản cụ thể.
Thư gửi tổng thống Carter. Đề ngày 17 tháng Hai năm 1980.
Tang lễ ngày 30 tháng Ba năm 1980. Các ước tính số người dự từ một trăm năm mươi ngàn đến hai trăm năm mươi ngàn. Chương dùng con số thấp. Khoảng ba mươi đến bốn mươi người chết, và chương viết “khoảng bốn mươi”.
Những năm sợ hãi
- Nội chiến: từ năm 1980 đến năm 1992, khoảng bảy mươi lăm ngàn người chết. Hòa ước ký ở Mexico City năm 1992.
- Bốn phụ nữ Mỹ: các nữ tu Ita Ford, Maura Clarke, Dorothy Kazel và nữ giáo dân Jean Donovan bị giết ngày 2 tháng Chạp năm 1980.
- El Mozote: vụ thảm sát xảy ra tháng Chạp năm 1981.
Đêm 16 tháng Mười Một năm 1989. Sáu linh mục Dòng Tên bị giết, trong đó có cha Ignacio Ellacuría, người Tây Ban Nha. Bà Elba Ramos và con gái mười sáu tuổi là Celina bị giết cùng họ. Vườn hoa hồng ở Đại học Trung Mỹ (UCA) có thật.
Ủy ban Sự thật năm 1993. Ủy ban kết luận rằng thiếu tá Roberto D’Aubuisson là người ra lệnh giết Romero.
Chile, Brazil và Argentina
Chile. Năm 1973, Ủy ban Hòa bình được lập cùng với các lãnh đạo Tin Lành và Do Thái. Chế độ buộc nó đóng cửa năm 1975. Năm 1976, Hồng y Silva Henríquez lập Văn phòng Đoàn kết (tiếng Tây Ban Nha là Vicaría de la Solidaridad).
Brazil. Hồng y Arns và mục sư Trưởng Lão Jaime Wright làm ra Brasil: Nunca Mais từ khoảng một triệu trang hồ sơ xét xử, xuất bản năm 1985.
Argentina.
- Khoảng ba chục ngàn người mất tích là con số theo các tổ chức nhân quyền. Ủy ban CONADEP ghi nhận gần chín ngàn trường hợp có hồ sơ.
- Đức Cha Enrique Angelelli bị giết ngày 4 tháng Tám năm 1976. Trước đó các cha Gabriel Longueville, Carlos Murias và giáo dân Wenceslao Pedernera đã bị sát hại. Năm 2014, một tòa án Argentina phán cái chết của ngài là vụ giết người. Ngài được phong chân phước ngày 27 tháng Tư năm 2019.
- Năm người thuộc Dòng Pallotti bị giết ở Buenos Aires hồi tháng Bảy năm 1976.
- Các giám mục Argentina đã công khai xin lỗi vào năm 1996 và năm 2000.
Chuyện nhiều giám mục Argentina đã làm thinh là nhận định của các nhà nghiên cứu, và chính lời xin lỗi của các giám mục là bằng chứng rõ nhất.
Phong thánh và những dấu ghi nhớ
- Đức Cha Romero: được phong chân phước ngày 23 tháng Năm năm 2015 và phong thánh ngày 14 tháng Mười năm 2018, cùng ngày với Đức Phaolô VI.
- Sợi dây lưng thấm máu: Đức Phanxicô thắt dây lưng (tiếng Tây Ban Nha là cíngulo) của Đức Cha Romero trong lễ phong thánh.
- Tượng ở Westminster: tượng Romero được đặt cùng mười vị tử đạo của thế kỷ XX phía trên cửa tây Tu viện Westminster năm 1998.
- Liên Hiệp Quốc: năm 2010, đặt ngày 24 tháng Ba làm Ngày quốc tế vì quyền được biết sự thật.
- Aparecida năm 2007: các giám mục châu Mỹ Latinh họp lại, Hồng y Bergoglio, tức Đức Phanxicô tương lai, làm chủ tịch ủy ban soạn thảo.
Mấy dòng kết, về lúc ngài bước xuống xe ở Aguilares, là lời của người kể. Đó là cách người kể nối cái chết của cha Rutilio với bài giảng cuối cùng, không phải điều ai đã ghi lại.
Những người trong chương
Óscar Arnulfo Romero là tổng giám mục San Salvador, nay là thánh.
Rutilio Grande là linh mục Dòng Tên, nay là chân phước. Manuel Solórzano và Nelson Rutilio Lemus bị giết cùng ngài và cũng là chân phước.
Phaolô VI, Gioan Phaolô II và Phanxicô là các giáo hoàng xuất hiện trong chương.
Gustavo Gutiérrez là linh mục, nhà thần học.
Leonardo Boff là nhà thần học.
Camilo Torres là linh mục.
Ernesto Cardenal là linh mục và nhà thơ.
Joseph Ratzinger là hồng y lúc ấy đứng đầu Bộ Giáo lý Đức tin.
Ignacio Ellacuría là linh mục Dòng Tên.
Roberto D’Aubuisson là sĩ quan quân đội.
Raúl Silva Henríquez và Paulo Evaristo Arns là hai hồng y; Jaime Wright là mục sư.
Enrique Angelelli là giám mục, nay là chân phước.
Những nơi trong chương
El Salvador, với San Salvador, Aguilares và El Mozote. Colombia, với Bogotá và Medellín. Peru, với Lima. Nicaragua, với Managua. Mexico, với Puebla. Chile, với Santiago. Brazil, với São Paulo. Argentina, với La Rioja.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc bài giảng cuối cùng của Đức Cha Romero ngày 23 tháng Ba năm 1980. Rồi đọc huấn thị Libertatis Conscientia năm 1986, để thấy Rôma nói gì về giải phóng theo tinh thần Kitô giáo. Cả hai đều dễ tìm trên mạng. Ai đọc được tiếng Anh và muốn biết đời Đức Cha Romero thì cuốn Romero: A Life của James Brockman là sách nên đọc.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 101 (Las Casas), chương 116 (các làng Giảm xá ở Paraguay), chương 134 (giáo huấn xã hội của Hội Thánh), chương 137 (Rwanda), chương 157 (Gioan Phaolô II) và chương 160 (Mỹ Latinh: vết thương và hy vọng).