Chương 153
1968–1989 · Châu Mỹ Latinh
- Nơi chốn
- Medellín, Lima, Aguilares, San Salvador, Santiago de Chile, São Paulo, La Rioja, Puebla
- Giáo hoàng
- Phaolô VI, Gioan Phaolô II
Bài giảng vừa dứt, Đức Tổng Giám mục Óscar Romero chậm rãi bước vào giữa bàn thờ, chuẩn bị dâng lên Thiên Chúa bánh miến và rượu nho.
Đó là một chiều thứ Hai tĩnh lặng, 24 tháng Ba năm 1980, ở thủ đô San Salvador của El Salvador, một nước Trung Mỹ nhỏ bé chỉ nhỉnh hơn vài tỉnh duyên hải Việt Nam. Ngôi nhà nguyện nhỏ nép trong khuôn viên Bệnh viện Lòng Chúa Quan Phòng, nơi các nữ tu Dòng Cát Minh Thừa sai Thánh Têrêsa chăm sóc những bệnh nhân ung thư nghèo giai đoạn cuối.
Vị chủ chăn sáu mươi hai tuổi đã từ chối dinh thự tổng giám mục, chọn sống trong một căn nhà nhỏ đơn sơ cạnh bệnh viện, ngày ngày san sẻ nỗi đau với những phận đời cùng khổ nhất.
Thánh lễ chiều ấy cầu cho linh hồn thân mẫu một người bạn. Trong bài giảng ngắn, ngài xúc động đọc lại lời Chúa Giêsu trong Tin Mừng Thánh Gioan:
“Thật, Thầy bảo thật anh em: nếu hạt lúa gieo vào lòng đất mà không chết đi, thì nó vẫn trơ trọi một mình; còn nếu chết đi, nó mới sinh được nhiều bông hạt.”
Giọng trầm ấm, ngài nói rằng ai biết quên mình phục vụ tha nhân vì yêu mến Chúa Kitô là đang sống mầu nhiệm tự hiến của hạt lúa mì Tin Mừng.
Đúng khoảnh khắc ấy, một chiếc xe hơi màu đỏ trờ tới, đỗ xịch trước cửa nhà nguyện đang mở toang. Một họng súng trường nhô ra. Một tiếng nổ chát chúa xé toạc bầu khí tôn nghiêm. Viên đạn xuyên qua ngực áo lễ, găm trúng tim Đức Tổng Giám mục Romero.
Ngài ngã gục dưới chân cây Thánh Giá lớn sau bàn thờ; máu ngài tuôn lênh láng, thấm đẫm khăn bàn thánh, hòa vào hy tế của Đấng Cứu Thế.
Chỉ một ngày trước, trong bài giảng Chúa nhật phát thanh khắp nước, Đức cha Romero đã can đảm nói thẳng với sĩ quan và binh lính quân đội chính phủ: không người lính nào phải vâng một mệnh lệnh trái với luật Thiên Chúa.
Rồi nhân danh một dân tộc khốn khổ, ngài nghẹn ngào van xin và nhân danh Thiên Chúa truyền lệnh cho họ:
“Nhân danh Thiên Chúa, và nhân danh dân tộc đau khổ này, những người mà tiếng than khóc ngày ngày thấu tận trời xanh, tôi khẩn nài anh em, tôi van xin anh em, và nhân danh Thiên Chúa, tôi ra lệnh cho anh em: hãy chấm dứt ngay sự đàn áp!”
Hội nghị Medellín 1968: tiếng kêu của người nghèo và sự thức tỉnh của Hội Thánh
Châu Mỹ Latinh có đông người Công giáo bậc nhất thế giới, hơn bốn mươi phần trăm tín hữu của cả Giáo hội. Đức tin đến miền đất này từ thế kỷ XVI, đi cạnh gươm giáo của thực dân Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, nhưng cũng cùng những chứng nhân bác ái lớn như Đức cha Bartolomé de las Casas, người dành trọn đời bảo vệ thổ dân da đỏ.
Thế nhưng suốt bốn trăm năm sau, xã hội nơi đây vẫn đóng băng trong bất công: phần lớn ruộng đất phì nhiêu, hầm mỏ và của cải nằm trong tay một nhóm nhỏ gia đình tài phiệt. Hàng chục triệu nông dân làm thuê quanh năm mà không có một tấc đất cắm dùi; hàng chục triệu người khác dạt về thành phố, sống lay lắt trong các khu ổ chuột. Ở nhiều nước, quân phiệt độc tài lên nắm quyền, thẳng tay đàn áp mọi tiếng nói đòi công bằng.
Tháng Tám năm 1968, Đức Phaolô VI bay đến Colombia, vị Giáo hoàng đầu tiên đặt chân lên châu Mỹ Latinh. Sau khi thăm các gia đình nông dân nghèo và dự Đại hội Thánh Thể Quốc tế ở Bogotá, ngài khai mạc Đại hội toàn thể lần thứ hai của Hội đồng Giám mục Châu Mỹ Latinh, rồi các giám mục về Medellín họp.
Vừa từ Công đồng Vaticanô II trở về, các chủ chăn soi thực tại đau thương của quê hương mình dưới ánh sáng Tin Mừng.
Bằng một ngôn từ can đảm chưa từng có, các giám mục ở Medellín gọi thẳng cảnh nghèo đói cùng cực và sự bóc lột ở châu Mỹ Latinh là “bạo lực đã thành thể chế”. Cảnh bần cùng không phải ý Thiên Chúa, mà là hậu quả của tội lỗi bất công do con người gây ra. Vì vậy Hội Thánh không thể làm ngơ; Hội Thánh phải đứng về phía người nghèo, và chính mình phải thành một “Hội Thánh nghèo và vì người nghèo”.

Nền tảng thần học của Medellín bắt nguồn sâu xa từ Kinh Thánh:
- Đó là khúc ca Magnificat của Đức Mẹ Maria trong Phúc Âm Luca: Thiên Chúa là Đấng “hạ bệ những ai quyền thế, nâng cao những kẻ khiêm nhường; kẻ đói nghèo Chúa ban của đầy dư, người giàu có lại đuổi về tay trắng”.
- Đó là lời giáo huấn ngày phán xét chung của Chúa Giêsu trong Phúc Âm Mátthêu: “Mỗi lần các ngươi làm như thế cho một trong những anh em bé nhỏ nhất của Ta đây, là các ngươi đã làm cho chính Ta vậy”.
Sau hội nghị Medellín, một làn sóng mục vụ sống động đã bùng nổ khắp châu Mỹ Latinh: sự ra đời của hàng trăm ngàn Cộng đoàn Giáo hội Cơ bản.
Đó là những nhóm nhỏ gồm các gia đình nông dân, công nhân nghèo họp nhau mỗi tuần dưới mái nhà tranh hay bên góc phố. Họ cùng nhau đọc một đoạn Lời Chúa, rồi đem Lời Chúa soi chiếu vào những nỗi trăn trở thiết thực nhất của cuộc sống thường nhật: làm sao để có được nguồn nước sạch cho con thơ, làm sao đòi được mức tiền công công bằng, làm sao xây dựng một trạm xá hay lớp học biết chữ cho xóm làng. Riêng tại Brazil, đã có tới hàng chục ngàn cộng đoàn cơ bản như thế hoạt động sôi nổi.
Biết bao linh mục và nữ tu đã can đảm rời bỏ những tu viện tiện nghi để chuyển đến cắm lều sống hòa mình giữa những khu ổ chuột nghèo xơ xác. Thế nhưng, chính sự thức tỉnh đức tin gắn liền với công lý ấy đã khiến các chế độ độc tài quân phiệt nổi giận: chúng bắt đầu liệt các linh mục mở lớp xóa mù chữ, các giáo lý viên đọc Kinh Thánh cho nông dân vào danh sách những “phần tử nguy hiểm, nổi loạn” cần phải bị tiêu diệt.
Thần học giải phóng: khát vọng Tin Mừng và những ngả rẽ chông gai
Năm 1971, tại thủ đô Lima của Peru, một linh mục trí thức tên là cha Gustavo Gutiérrez đã cho xuất bản một cuốn sách mang tính cột mốc: Thần học Giải phóng: Lịch sử, Chính trị và Cứu độ.
Cha từng làm cố vấn thần học tại Medellín và gắn bó nhiều năm với khu lao động nghèo Rímac ở Lima. Cha Gutiérrez đặt ra một câu hỏi day dứt:
“Làm sao chúng ta có thể nói với những người nghèo rằng Thiên Chúa yêu thương họ, giữa một thế giới bất công đang đối xử với họ như thể họ chẳng phải là một con người?”
Ngài nhấn mạnh rằng thần học đích thực không thể chỉ là những lý thuyết kinh viện ngồi suy tư nơi bàn giấy, mà phải bắt đầu từ việc lắng nghe tiếng than khóc của người nghèo. Ngài đưa người đọc trở về với biến cố Xuất Hành, biến cố nền tảng của Cựu Ước, nơi Thiên Chúa đã phán cùng ông Môsê: “Ta đã thấy rõ cảnh khổ cực của dân Ta bên Ai Cập, Ta đã nghe tiếng chúng kêu than vì bọn đốc công bóc lột… Ta xuống để giải thoát chúng!” Chúa Giêsu đến trần gian cũng để giải thoát con người trọn vẹn: khỏi ách tội lỗi để được ơn cứu độ đời đời, và khỏi xiềng xích áp bức, nghèo đói nơi trần thế.

Tác phẩm nhanh chóng được dịch sang nhiều thứ tiếng và đón đọc nồng nhiệt khắp thế giới. Nhiều nhà thần học tên tuổi khác nối bước phát triển trào lưu này, tiêu biểu như cha Leonardo Boff, tu sĩ Dòng Phanxicô tại Brazil.
Tuy nhiên, trong quá trình phát triển nhanh chóng, một số nhà thần học và giáo sĩ vì quá nóng vội trước cảnh đau khổ của quần chúng đã đi chệch khỏi tinh thần Tin Mừng.
Họ đã mượn thuyết phân tích xã hội của Karl Marx, nhìn lịch sử thuần túy dưới lăng kính đấu tranh giai cấp một mất một còn, biến thông điệp yêu thương tha thứ của Chúa Giêsu thành một lời kêu gọi cách mạng trần thế, thậm chí coi phẩm trật Giáo hội như một công cụ của giai cấp bóc lột.
Nguy hiểm hơn, một số linh mục đã rơi vào cạm bẫy của bạo lực cách mạng.
- Tại Colombia, cha Camilo Torres, một linh mục kiêm giáo sư xã hội học danh tiếng tại Đại học Quốc gia Bogotá, đã quyết định cởi bỏ áo dòng để gia nhập nhóm du kích vũ trang Quân đội Giải phóng Quốc gia vào cuối năm 1965. Ông đã thiệt mạng ngay trong trận giao tranh quân sự đầu tiên với quân đội chính phủ vào tháng Hai năm 1966 khi mới ba mươi bảy tuổi.
- Tại Nicaragua, sau Cách mạng Sandinista năm 1979 lật đổ chế độ độc tài Somoza, một số linh mục vào chính phủ làm bộ trưởng, tiêu biểu là linh mục thi sĩ Ernesto Cardenal, Bộ trưởng Văn hóa. Tháng Ba năm 1983, khi Thánh Gioan Phaolô II đáp xuống sân bay Managua, cha Cardenal quỳ trên đường băng đón ngài. Trước ống kính khắp thế giới, vị Giáo hoàng nghiêm nghị giơ ngón tay nhắc: linh mục phải trọn vẹn phục vụ bàn thờ và hiệp nhất Dân Chúa, không được biến chức thánh thành công cụ chính trị đảng phái!
Rôma và cuộc phân định: “lựa chọn ưu tiên cho người nghèo”
Từng sống nhiều năm dưới chế độ vô thần ở Ba Lan, Thánh Gioan Phaolô II thấy rất rõ hiểm họa khi ý thức hệ duy vật len vào đời sống Giáo hội. Ngài hiểu chủ nghĩa Mác không mang lại giải phóng thật, mà còn tạo ra những hình thức nô dịch mới.
Nhưng ngài không bao giờ dập tắt khát vọng bảo vệ người nghèo. Ngay chuyến công du quốc tế đầu tiên, tháng Giêng năm 1979, ngài bay đến Mexico khai mạc Hội nghị Giám mục Châu Mỹ Latinh lần thứ ba ở Puebla. Tại đây các giám mục đúc kết một định hướng mục vụ nền tảng cho đến hôm nay: “Sự lựa chọn ưu tiên cho người nghèo”.
Tiếp đó, trong các chuyến thăm mục vụ tại các khu ổ chuột tồi tàn ở Rio de Janeiro, Brazil, năm 1980 hay tại San Salvador năm 1983, ngài đã bước vào những căn chòi rách nát, ôm hôn từng người nghèo và cất cao tiếng nói đanh thép đòi hỏi các nhà cầm quyền phải bảo đảm công lý, đất đai và phẩm giá cho người lao động.
Để định hướng sáng tỏ cho thần học giải phóng, Bộ Giáo lý Đức Tin dưới sự dẫn dắt của Đức Hồng y Joseph Ratzinger, Đức Bênêđictô XVI tương lai, đã lần lượt ban hành hai Huấn thị mang tính cột mốc:
- Huấn thị Libertatis Nuntius năm 1984: nghiêm khắc cảnh báo và vạch trần những sai lầm nguy hại của việc vay mượn các khái niệm Mác-xít về đấu tranh giai cấp và bạo lực cách mạng, bởi những tư tưởng ấy phủ nhận tình yêu đại đồng của Kitô giáo và làm biến chất mầu nhiệm ơn cứu độ tâm linh. Năm 1985, cha Leonardo Boff bị yêu cầu giữ im lặng một năm để suy nghĩ lại theo giáo huấn Hội Thánh.
- Huấn thị Libertatis Conscientia năm 1986: trình bày một cách tích cực và sâu sắc về chân lý giải phóng và tự do đích thực của Kitô giáo. Văn kiện long trọng khẳng định rằng việc giải thoát những người đau khổ, bảo vệ kẻ yếu thế và đấu tranh cho công bình xã hội chính là một phần cốt tử không thể tách rời trong sứ mạng loan báo Tin Mừng của Mẹ Hội Thánh.

Nhờ sự phân định khôn ngoan ấy, thần học giải phóng đích thực được thanh luyện để giữ trọn vẻ đẹp Tin Mừng. Chính cha Gustavo Gutiérrez chưa bao giờ bị kết án. Ngài khiêm nhường đón nhận các hướng dẫn, tiếp tục giảng dạy, và năm 2001 khấn vào Dòng Đa Minh.
Năm 2018, mừng ngài chín mươi tuổi, Đức Phanxicô gửi một lá thư đầy tình phụ tử, cám ơn ngài vì những đóng góp bền bỉ cho Giáo hội và người nghèo. Cha Gutiérrez an nghỉ năm 2024 ở Lima, thọ chín mươi sáu tuổi.
Mảnh đất El Salvador và bước ngoặt của Đức Tổng Giám mục Romero
Tại đất nước El Salvador trong thập niên 1970, quyền lực và ruộng đất hầu như bị thâu tóm bởi “Mười bốn gia tộc” đầu sỏ giàu có. Mọi cuộc biểu tình ôn hòa của nông dân đòi tăng lương hay đòi quyền sở hữu đất đai đều bị quân đội và các toán dân quân bán quân sự khét tiếng mang tên “Biệt đội tử thần” đáp trả bằng các vụ bắt cóc, tra tấn và thảm sát dã man.
Giữa vùng mía đường Aguilares nghèo xơ xác, có một linh mục Dòng Tên thánh thiện tên là cha Rutilio Grande. Ngài là một người con nghèo của đất El Salvador, ngày ngày đi chân đất sống chung với người nông dân. Cha Grande kiên nhẫn lập nên các cộng đoàn cơ bản, dạy dân làng đọc Lời Chúa và đào tạo các giáo lý viên nông dân tự tin làm chứng nhân. Ngài can đảm lên tiếng trên tòa giảng:
“Thiên Chúa dựng nên trần gian này như một bàn tiệc thịnh soạn cho tất cả con cái Ngài cùng chung hưởng, chứ tuyệt đối Ngài không bao giờ muốn chỉ có một nhúm người chiếm đoạt hết mọi thứ bánh ngon, còn đại đa số đồng bào phải chịu cảnh đói khát bần hàn!”
Những lời ấy thành cái gai trong mắt giới cầm quyền.
Chiều 12 tháng Ba năm 1977, khi cha Grande lái chiếc Volkswagen cũ chở hai giáo dân đi dâng lễ ở họ El Paisnal, một toán sát thủ phục kích xả súng như mưa. Cha ngã gục trên tay lái, cùng với cụ ông Manuel Solórzano bảy mươi hai tuổi và cậu thiếu niên lễ sinh Nelson Rutilio Lemus mười lăm tuổi.

Biến cố tang thương ấy đã làm thay đổi hoàn toàn cuộc đời của vị tân Tổng Giám mục San Salvador: Đức cha Óscar Arnulfo Romero.
Ngài sinh năm 1917 tại thị trấn miền núi hẻo lánh Ciudad Barrios, thuở nhỏ từng làm thợ mộc phụ giúp gia đình trước khi vào đại chủng viện và được gửi sang du học thần học tại Rôma, thụ phong linh mục năm 1942. Suốt hơn hai mươi năm, ngài là một cha xứ mẫu mực, đạo đức, khiêm nhường và có phần nhút nhát tại thành phố San Miguel. Được tấn phong Giám mục năm 1970 và chuyển về coi sóc giáo phận nông thôn Santiago de María năm 1974, ngài luôn giữ nếp sống bảo thủ, sùng kính đạo đức truyền thống và miệt mài bên trang sách.
Chính vì tính cách trầm lặng và mực thước ấy mà vào tháng Hai năm 1977, khi Tòa Thánh bổ nhiệm ngài làm Tổng Giám mục thủ đô San Salvador, giới tài phiệt và chính quyền quân phiệt đã vô cùng hoan hỉ. Họ tin chắc rằng vị giám mục hiền lành này sẽ không bao giờ gây rắc rối cho họ. Nhiều linh mục dấn thân cho người nghèo lúc bấy giờ đã thở dài thất vọng.
Thế nhưng, cha Rutilio Grande lại là người bạn tri kỷ tâm giao sâu sắc nhất của Đức cha Romero.
Đêm hôm xảy ra vụ thảm sát cha Grande, Đức cha Romero đã lập tức lái xe lao về nhà thờ Aguilares. Đứng lặng hàng giờ trước thi thể đẫm máu của người bạn linh mục cùng cụ già và em thiếu nhi đang nằm trên ba chiếc bàn gỗ đơn sơ giữa tiếng khóc than ai oán của hàng ngàn nông dân nghèo, tâm hồn vị Tổng Giám mục đã trải qua một cuộc hoán cải tâm linh chấn động. Ngài thầm thưa với Chúa:
“Nếu họ đã nhẫn tâm giết chết một vị mục tử chỉ vì ngài dấn thân yêu thương đoàn chiên nghèo khổ, thì kể từ nay, tôi cũng phải can đảm bước đi trên chính con đường ấy!”
Hành động đầu tiên của ngài đã làm rung chuyển cả đất nước: Chúa nhật tuần sau, Đức Tổng Giám mục Romero ra lệnh đóng cửa mọi nhà thờ trên toàn giáo phận, chỉ cử hành một Thánh lễ duy nhất ngoài trời trước cửa Nhà thờ Chính tòa San Salvador. Hơn một trăm ngàn tín hữu từ khắp nơi đã tề tựu đông nghẹt trong bầu khí xúc động hiệp nhất. Ngài cũng dứt khoát tuyên bố: ngài sẽ tẩy chay mọi buổi lễ nghi chính thức của nhà nước cho đến khi cái chết oan khuất của cha Grande và hai giáo dân được điều tra công minh, một cuộc điều tra mà chính quyền không bao giờ dám mở ra.
Tiếng nói của những người không có tiếng nói
Từ ngày ấy, một ngôn sứ thật của Thiên Chúa đã đứng lên.
Đàn áp càng leo thang: lính ập vào chiếm nhà thờ, lục soát, bắt bớ bừa bãi. Nhiều linh mục thân cận của Đức cha Romero lần lượt bị ám sát, như cha Alfonso Navarro bị bắn chết tháng Năm năm 1977. Đức Tổng Giám mục nuốt nước mắt chôn cất từng người con linh mục, rồi lại bước lên tòa giảng.
Suốt ba năm, từ năm 1977 đến năm 1980, Thánh lễ sáng Chúa nhật ở Nhà thờ Chính tòa San Salvador thành sự kiện cả nước dõi theo. Qua Đài phát thanh Tổng giáo phận YSAX, bài giảng dài hàng giờ của ngài vang đến từng căn nhà tranh, từng xưởng thợ, góc chợ.
Sau phần giải nghĩa Lời Chúa, cuối mỗi bài giảng, ngài chậm rãi đọc to tên từng người nghèo bị bắt mất tích, từng nạn nhân bị giết trong tuần mà báo chí bị kiểm duyệt không dám đăng. Dân chúng trìu mến gọi ngài là “Tiếng nói của những người không có tiếng nói”.
Đài phát thanh giáo phận nhiều lần bị đặt bom phá máy phát, ngài lại tìm cách dựng lại. Thư nặc danh dọa giết gửi đến mỗi ngày. Đức cha Romero từ chối mọi vệ sĩ có vũ trang: ngài muốn chia sẻ số phận mong manh như đoàn chiên của mình. Hai tuần trước khi ngã xuống, ngài nói với một ký giả nước ngoài:
“Tôi từng nhiều lần bị đe dọa giết chết. Là một Kitô hữu, tôi không tin vào sự chết mà không có sự phục sinh. Nếu họ giết tôi, tôi sẽ sống lại trong tâm hồn của toàn thể dân tộc El Salvador!”
Tháng Hai năm 1980, ngài can đảm viết thư cho Tổng thống Hoa Kỳ Jimmy Carter, khẩn xin chính phủ Mỹ ngừng ngay viện trợ quân sự cho chính quyền quân phiệt El Salvador, vì số vũ khí ấy đang được dùng để giết chính những người dân nghèo vô tội.

Ngày 24 tháng Ba năm 1980, ngài đã hiến dâng giọt máu đào cuối cùng bên bàn thờ Chúa.
Thánh lễ an táng của ngài được cử hành vào ngày Chúa nhật Lễ Lá, 30 tháng Ba năm 1980. Hơn một trăm năm mươi ngàn tín hữu cùng các giám mục, linh mục quốc tế đã tề tựu nghẹt thở tại quảng trường trước Nhà thờ Chính tòa San Salvador. Giữa lúc thánh lễ đang diễn ra sốt sắng, bọn khủng bố đã ném bom khói và xả súng tàn bạo từ các nóc tòa nhà xung quanh vào đám đông, khiến khoảng bốn mươi người chết thảm và hàng trăm người bị thương trong cảnh hoảng loạn giẫm đạp. Quan tài của vị mục tử tử đạo phải vội vã đưa xuống hầm mộ nhà thờ để chôn cất giữa tiếng gầm gào của súng đạn.
Những năm tháng kinh hoàng và vòng gai tử đạo
Cái chết của Đức Tổng Giám mục Romero đã đẩy đất nước El Salvador rơi vào một cuộc nội chiến đẫm máu kéo dài suốt mười hai năm, từ năm 1980 đến năm 1992, cướp đi sinh mạng của hơn bảy mươi lăm ngàn người vô tội.
Dòng máu của các chứng nhân đức tin tiếp tục đổ ra trên mảnh đất đau thương này:
- Bốn nữ thừa sai Hoa Kỳ, tháng Mười Hai năm 1980: ba nữ tu Ita Ford, Maura Clarke thuộc Dòng Maryknoll, Dorothy Kazel thuộc Dòng Ursuline, và một nữ tình nguyện viên giáo dân trẻ tuổi là Jean Donovan đã bị quân đội bắt cóc, cưỡng hiếp dã man rồi bắn chết bên vệ đường chỉ vì các chị kiên trì ở lại cứu trợ lương thực và chăm sóc các trẻ em mồ côi tị nạn.
- Vụ thảm sát El Mozote, tháng Mười Hai năm 1981: Tiểu đoàn quân đội tinh nhuệ Atlacatl đã càn quét và tàn sát gần một ngàn thường dân vô tội, phần lớn là phụ nữ, người già và trẻ nhỏ, rồi đốt các ngôi nhà và nhà thờ làng.
- Thảm sát tại Đại học Trung Mỹ đêm 16 tháng Mười Một năm 1989: một toán biệt kích quân đội đột nhập trường đại học Công giáo do Dòng Tên điều hành ở San Salvador. Chúng lôi sáu linh mục Dòng Tên, đứng đầu là cha Viện trưởng Ignacio Ellacuría, một triết gia thần học lỗi lạc luôn kiên trì cổ võ đàm phán hòa bình, ra bãi cỏ và bắn nát đầu các ngài. Chúng cũng sát hại luôn bà quản gia bếp Elba Ramos cùng cô con gái nhỏ mười sáu tuổi Celina để diệt khẩu.

Chính sự man rợ của vụ thảm sát các linh mục Dòng Tên năm 1989 đã làm chấn động dư luận quốc tế, buộc chính quyền Hoa Kỳ phải cắt viện trợ quân sự và thúc đẩy các bên ngồi vào bàn đàm phán, dẫn đến việc ký kết Hiệp định Hòa bình Chapultepec tại Mexico City vào đầu năm 1992, khép lại cuộc nội chiến.
Năm 1993, Ủy ban Sự thật của Liên Hiệp Quốc công bố bản báo cáo lịch sử mang tên Từ Điên loạn đến Hy vọng, chính thức vạch trần kẻ chủ mưu ra lệnh ám sát Đức Tổng Giám mục Romero chính là Thiếu tá quân đội Roberto D’Aubuisson, kẻ cầm đầu mạng lưới Biệt đội tử thần khét tiếng.
Những hồ sơ lương tâm khắp Nam Mỹ
Không riêng El Salvador, suốt hai thập niên 1970 và 1980, bóng ma độc tài quân sự bao trùm Nam Mỹ, đặt Giáo hội vào những thử thách sinh tử:
- Tại Chile dưới chế độ Tướng Augusto Pinochet từ năm 1973: hàng chục ngàn người bị bắt bớ tra tấn, hàng ngàn người bị xử tử mất tích. Đức Hồng y Raúl Silva Henríquez, Tổng Giám mục Santiago, đã trở thành thành trì chở che vĩ đại cho nhân dân. Ngài thành lập Văn phòng Đoàn Kết trực thuộc Tòa Tổng Giám mục. Suốt nhiều năm trời, đội ngũ luật sư Công giáo tại đây đã cẩn thận ghi chép, lập hồ sơ chứng cứ và lưu trữ an toàn từng bản khai, từng cái tên của các nạn nhân bị bắt bớ; để rồi khi nền dân chủ được tái lập, chính kho tư liệu quý giá ấy đã trở thành bằng chứng pháp lý đanh thép đưa những kẻ thủ ác ra trước vành móng ngựa công lý.
- Tại Brazil: Đức Hồng y Paulo Evaristo Arns, Tổng Giám mục São Paulo, đã cùng với mục sư Trưởng lão Jaime Wright bí mật sao chép trộm hơn một triệu trang hồ sơ các phiên tòa quân sự bí mật của chế độ độc tài. Năm 1985, công trình vĩ đại ấy được xuất bản thành cuốn sách chấn động mang tên Brasil: Nunca Mais, “Brazil: Không Bao Giờ Nữa!”, phơi bày toàn bộ sự thật kinh hoàng của các trại giam tra tấn trước công luận.
- Tại Argentina trong cuộc “Chiến tranh Bẩn” từ năm 1976 đến năm 1983: khi khoảng ba mươi ngàn người bị bắt cóc mất tích không dấu vết, hàng giám mục thời bấy giờ phần lớn đã giữ thái độ im lặng e dè đáng tiếc. Thế nhưng, vẫn rạng ngời những chứng từ đức tin can trường: Đức cha Enrique Angelelli, Giám mục giáo phận La Rioja, người luôn quyết liệt bảo vệ các nghiệp đoàn nông dân nghèo, đã bị mật vụ ám sát vào tháng Tám năm 1976 trong một vụ tai nạn xe hơi ngụy tạo, và được Đức Thánh Cha Phanxicô tôn phong Chân phước năm 2019; cùng với năm vị tử đạo Dòng Pallotti bị bắn chết ngay trong nhà xứ San Patricio tại Buenos Aires. Sau này, Hội đồng Giám mục Argentina đã khiêm nhường công khai lên tiếng xin lỗi quốc dân vì sự im lặng thiếu sót của mình trong những năm tháng đen tối ấy.

Hạt lúa mì sinh hoa kết quả
Hạt lúa mì rơi xuống mảnh đất đẫm máu San Salvador chiều 24 tháng Ba năm 1980 đã thật sự mục nát đi để trổ sinh một mùa gặt đức tin cho cả Hội Thánh!
Ngày 14 tháng Mười năm 2018, tại Quảng trường Thánh Phêrô, Đức Phanxicô, vị Giáo hoàng đầu tiên đến từ châu Mỹ Latinh, tôn phong Hiển thánh cho Đức Tổng Giám mục Óscar Romero.
Thánh lễ ấy cũng là lễ phong thánh cho Đức Phaolô VI, người đã mở Hội nghị Medellín năm xưa. Suốt buổi lễ, Đức Phanxicô đeo quanh lưng chiếc dây thắt áo lễ loang lổ máu mà Đức cha Romero đeo lúc bị bắn gục.
Năm 2022, người bạn của ngài, cha Rutilio Grande, cùng cụ Manuel Solórzano và thiếu niên Nelson Lemus cũng được tôn phong Chân phước.
Ngày nay, mộ Thánh Óscar Romero dưới hầm Nhà thờ Chính tòa San Salvador đêm ngày rực ánh nến, ngập hoa tươi của những người nghèo tìm về cầu nguyện.
Từ năm 1998, tượng đá của ngài đứng trên mặt tiền phía tây Tu viện Westminster ở London, Anh quốc, giữa mười vị tử đạo tiêu biểu của thế kỷ XX, cùng Thánh Maximiliano Kolbe và Mục sư Martin Luther King. Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc cũng lấy ngày 24 tháng Ba, ngày ngài ngã xuống, làm “Ngày Quốc tế vì Quyền được biết Sự thật về những Vi phạm Nhân quyền Nghiêm trọng và vì Phẩm giá của các Nạn nhân”.
Và một sự quan phòng kỳ diệu của Chúa Thánh Thần: vào năm 2007, khi các Giám mục Châu Mỹ Latinh họp Đại hội CELAM lần thứ năm tại Linh địa Đức Mẹ Aparecida, Brazil, chính Đức Hồng y Jorge Mario Bergoglio thành Buenos Aires, Đức Giáo hoàng Phanxicô tương lai, đã được tín nhiệm làm Trưởng ban soạn thảo văn kiện chung. Văn kiện Aparecida ấy đã thổi bùng lại ngọn lửa thiêng liêng của Medellín năm nào: đưa toàn thể Hội Thánh bước vào một cuộc hoán cải mục vụ sâu sắc, trở thành một “Giáo hội đi ra các vùng ngoại vi”, ôm trọn lấy những phận người bần cùng đau khổ bằng trái tim từ ái của Chúa Giêsu.
Người tín hữu Công giáo Việt Nam khi chiêm ngắm cuộc đời của Thánh Óscar Romero sẽ tìm thấy một bài học đức tin vô cùng sâu sắc và gần gũi.
Ngài dạy chúng ta rằng: đạo Công giáo không phải là một mớ lý thuyết đạo đức xa rời thực tế, mà là một đức tin sống động giữa dòng đời. Yêu mến Chúa Kitô trên bàn thờ Thánh Thể luôn luôn đòi buộc người Kitô hữu phải biết nhận ra và yêu mến Chúa Kitô đang hiện diện nơi những anh chị em nghèo khổ, bệnh tật và bị bỏ rơi bên vệ đường.
Khi người môn đệ biết can đảm chấp nhận hy sinh, chịu thiệt thòi và sẵn sàng biến đời mình thành hạt lúa mì mục nát vì Tin Mừng và tình huynh đệ, thì chính nơi sự mục nát thánh thiện ấy, mùa xuân Phục Sinh của Thiên Chúa sẽ nở hoa bất diệt trên khắp quê hương xứ sở.
Khi người môn đệ biết can đảm chấp nhận hy sinh, chịu thiệt thòi và sẵn sàng biến đời mình thành hạt lúa mì mục nát vì Tin Mừng và tình huynh đệ, thì chính nơi sự mục nát thánh thiện ấy, mùa xuân Phục Sinh của Thiên Chúa sẽ nở hoa bất diệt trên khắp quê hương xứ sở.
Chương 153 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Nếu họ giết tôi, tôi sẽ sống lại trong tâm hồn của toàn thể dân tộc El Salvador!”
Những người trong chương
- Óscar Romero · Hiển thánh năm 2018. Mộ ngài dưới hầm nhà thờ chính tòa San Salvador luôn có nến và hoa của người nghèo.
- Rutilio Grande · Linh mục Dòng Tên bị phục kích ngày 12 tháng Ba năm 1977. Ngài được phong chân phước năm 2022 cùng hai giáo dân đi chung xe.
- Gustavo Gutiérrez · Cha của Thần học Giải phóng, vào Dòng Đa Minh năm 2001, qua đời ở Lima năm 2024.
Nơi ấy hôm nay
- Đại học Trung Mỹ ở San Salvador có những bụi hoa hồng mọc đúng nơi sáu linh mục Dòng Tên ngã xuống năm 1989.
- Tu viện Westminster ở Luân Đôn có tượng Đức cha Romero trên cửa tây từ năm 1998, giữa mười vị tử đạo của thế kỷ XX.
- Chile, Brazil giữ lại những kho hồ sơ Hội Thánh cất giấu, về sau thành bằng chứng đưa kẻ tra tấn ra tòa.
Muốn đọc thêm
Ga 12,24 · Lc 1,46-55 · Mt 25,31-46 · Gutiérrez, Thần học Giải phóng (1971) · Văn kiện Medellín (1968) · Bộ Giáo lý Đức tin, Libertatis Nuntius (1984) và Libertatis Conscientia (1986)
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Óscar Arnulfo Romero
- Rutilio Grande
- Manuel Solórzano
- Nelson Rutilio Lemus
- Phaolô VI
- Gioan Phaolô II
- Phanxicô
- Gustavo Gutiérrez
- Leonardo Boff
- Camilo Torres
- Ernesto Cardenal
- Joseph Ratzinger
- Ignacio Ellacuría
- Roberto D’Aubuisson
- Raúl Silva Henríquez
- Paulo Evaristo Arns
- Jaime Wright
- Enrique Angelelli
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 154
Nên thánh giữa đời thường
Một nữ tu không biết vẽ, không có tiền, làm sao để lại bức ảnh Lòng Thương Xót cho cả thế giới?
Khoảng 24 phút đọc












