Tư liệu chương 155
Kiểm chứng chương 155: Các dân tộc bản địa
Đọc xong chương 155, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: Đức Phanxicô đã nói gì ở Maskwacis, chuyện các thánh tử đạo Bắc Mỹ được ghi lại ở đâu, và những con số về trường nội trú chắc đến mức nào. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào là lời truyền lại, chuyện nào còn bỏ ngỏ.
Chương kể về lời xin lỗi ở Maskwacis năm 2022; các thánh tử đạo Bắc Mỹ; thánh Kateri Tekakwitha; hệ thống trường nội trú ở Canada và Ngày Áo Cam; “các Thế hệ Bị đánh cắp” ở Úc; văn bản năm 2023 về “học thuyết khám phá”; Đức cha Samuel Ruiz ở Chiapas; Thượng Hội đồng về vùng Amazon; và công cuộc truyền giáo ở Tây Nguyên Việt Nam. Chương kể cả tấm lòng của các thừa sai lẫn những tội lỗi của các cơ sở do Hội Thánh điều hành.
Nguồn chính gồm: bài nói của Đức Phanxicô ở Maskwacis, trên vatican.va; bộ Jesuit Relations (Các bản tường trình của Dòng Tên, 1632 đến 1673), là nguồn chính về Brébeuf và Jogues; báo cáo cuối cùng của Ủy ban Sự thật và Hòa giải Canada (2015); báo cáo Bringing Them Home (Đưa các em về nhà, 1997) của Úc; tuyên bố chung của Bộ Văn hóa và Giáo dục với Bộ Phát triển Con người Toàn diện về “học thuyết khám phá” (2023); và hồ sơ của giáo phận Kon Tum.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
Maskwacis, ngày 25 tháng Bảy năm 2022
Cuộc gặp. Cuộc gặp diễn ra gần nơi trường nội trú Ermineskin ngày trước. Đức Phanxicô khi ấy tám mươi lăm tuổi, nói bằng tiếng Tây Ban Nha, từng câu được chuyển sang tiếng Anh và tiếng Cree. Lời xin lỗi mà chương trích là bản tiếng Việt của sách này, dựa vào bài nói đăng trên vatican.va, nên chữ nghĩa có thể khác chút ít so với các bản dịch khác; ý và sức nặng là của ngài. Ngài xin tha thứ đặc biệt vì nhiều thành viên của Hội Thánh và các cộng đoàn tu sĩ đã góp tay, kể cả bằng sự thờ ơ, vào những dự án hủy diệt văn hóa và cưỡng bức đồng hóa. Ngài gọi chuyến đi là cuộc hành hương sám hối. Hồi tháng Tư năm 2022 ở Rôma, ngài đã nghe các phái đoàn người sống sót và nói với họ rằng ngài thấy xấu hổ, điều này do hãng tin Vatican News thuật lại.
Bài hát và chiếc mão lông chim. Một phụ nữ hát quốc ca Canada bằng tiếng Cree. Chiếc mão lông chim do tù trưởng Wilton Littlechild trao, ông chính là người từng sống sót qua một trường như thế và là thành viên của Ủy ban Sự thật và Hòa giải. Có người bản địa không đồng tình với cử chỉ ấy.
Các thánh tử đạo Bắc Mỹ
Jean de Brébeuf. Ngài sống giữa người Wendat nhiều đợt, từ năm 1626 đến năm 1649, và soạn một cuốn ngữ pháp tiếng Wendat. Người Wendat gọi ngài là Echon. Theo truyền thống, bài Huron Carol (tên gốc Jesous Ahatonhia) là của ngài, viết khoảng năm 1642, nên chương viết “theo truyền thống”. Những lời dặn các thừa sai mới có trong Jesuit Relations năm 1637. Trạm truyền giáo Sainte-Marie giữa người Huron lập năm 1639; điều chương nói thêm rằng đó là khu định cư đầu tiên của người châu Âu trong nội địa Ontario thì tư liệu của sách này không kiểm riêng.
Dịch bệnh và chiến tranh. Từ năm 1634 đến năm 1640, khoảng một nửa dân Wendat chết vì dịch. Cuộc chiến giữa người Wendat và người Iroquois gắn với việc buôn lông thú, và người Iroquois liên minh với các thương nhân Hà Lan và Anh. Sử gia Bruce Trigger kể rõ trong cuốn The Children of Aataentsic.
Những ngày tử đạo. Cha Brébeuf chết ngày 16 tháng Ba năm 1649. Cha Gabriel Lalemant chết một ngày sau, như Jesuit Relations ghi. Cha Jogues bị giết ngày 18 tháng Mười năm 1646 ở Ossernenon. Ngài bị người Mohawk bắt năm 1642, trốn thoát năm 1643 nhờ người Hà Lan, và giáo hoàng cho phép ngài dâng lễ dù bàn tay bị thương tật. Đền thánh ở Auriesville, bang New York, nằm đúng nơi ấy. Tám vị tử đạo được phong thánh ngày 29 tháng Sáu năm 1930.
Thánh Kateri Tekakwitha
- Kateri sinh năm 1656 ở Ossernenon.
- Năm 1676, cô chịu phép rửa.
- Năm 1677, cô trốn đến Kahnawake, gần Montréal, một chặng đường khoảng ba trăm cây số.
- Ngày 25 tháng Ba năm 1679, cô khấn giữ mình đồng trinh, tức là hiến trọn đời cho Thiên Chúa như chương nói.
- Ngày 17 tháng Tư năm 1680, cô qua đời.
- Ngày 21 tháng Mười năm 2012, cô được phong thánh.
Lễ của cô vào ngày 14 tháng Bảy. Hài cốt cô được giữ ở Kahnawake. Cha Claude Chauchetière, một cha Dòng Tên quen biết cô, viết trong cuốn Cuộc đời của cô (1695) rằng những vết sẹo trên mặt cô mờ đi sau khi cô tắt thở. Đó là lời của một người cùng thời ghi lại, được truyền đi chứ không có gì để kiểm chứng thêm. Nghĩa tên “Tekakwitha” được dịch theo nhiều cách, và chương dùng một cách dịch thường gặp.
Trường nội trú
Hệ thống. Các trường nội trú tồn tại từ thập niên 1880 đến năm 1996, khi trường cuối cùng đóng cửa. Khoảng 150.000 trẻ em bị đưa khỏi gia đình. Khoảng sáu mươi đến bảy mươi phần trăm số trường do các tổ chức Công giáo điều hành, nên chương viết “khoảng hai phần ba”. Từ năm 1920, luật bắt buộc trẻ phải đi học. Câu “giết người da đỏ trong đứa trẻ” bắt nguồn từ Richard Pratt, người năm 1879 lập một trường tương tự ở Carlisle, bang Pennsylvania. Năm 2007 có Thỏa thuận Bồi thường cho các trường nội trú, và năm 2008 thủ tướng Harper xin lỗi trước Quốc hội.
Phyllis Webstad. Năm 1973, bà vào trường Truyền giáo Thánh Giuse gần Williams Lake. Ngày Áo Cam bắt đầu từ năm 2013. Từ năm 2021, Canada lấy ngày 30 tháng Chín làm Ngày Quốc gia vì Sự thật và Hòa giải.
Ủy ban Sự thật và Hòa giải năm 2015. Ủy ban dùng chữ “diệt chủng văn hóa”. Ủy ban ghi nhận hơn bốn ngàn trẻ em chết khi còn ở trong trường, và trong chín mươi bốn Lời kêu gọi Hành động có một lời xin Giáo hoàng xin lỗi. Báo cáo cuối cùng của Ủy ban là nguồn của các điều này. Cảnh tượng bên trong các trường, như phạt trẻ nói tiếng mẹ đẻ hay chia cách anh chị em, là điều những người sống sót đã kể lại; bạn có thể đọc lời chứng của họ trong báo cáo của Ủy ban.
Kamloops năm 2021. Máy radar xuyên đất dò ra khoảng 215 dấu hiệu có thể là mộ. Đến nay vẫn chưa khai quật để xác minh. Chương dùng chữ “có thể là”, đó là sự thận trọng đúng mức.
Hoa Kỳ. Năm 2022, Bộ Nội vụ Mỹ công bố báo cáo về các trường nội trú liên bang, và yêu cầu các dòng tu Công giáo mở hồ sơ của mình.
Úc
“Các Thế hệ Bị đánh cắp”. Báo cáo Bringing Them Home năm 1997 cho thấy từ một trên ba đến một trên mười trẻ em thổ dân bị đưa khỏi gia đình trong khoảng 1910 đến 1970. Ngày 13 tháng Hai năm 2008, thủ tướng Kevin Rudd xin lỗi. Ngày Quốc gia Xin lỗi giữ vào 26 tháng Năm.
Học thuyết khám phá
Tuyên bố ngày 30 tháng Ba năm 2023. Chương thuật đúng ý văn bản. Các sắc chỉ thế kỷ XV là Dum Diversas (1452) và Romanus Pontifex (1455) của Đức Nicôla V, và Inter Caetera (1493) của Đức Alexanđê VI; hai chương 101 và 103 cũng nhắc đến chúng. Sắc chỉ Sublimis Deus năm 1537 của Đức Phaolô III, tuyên bố dân các xứ châu Mỹ thật sự là con người và tự do, là một tiếng nói ngược dòng trong cùng thế kỷ ấy.
Giữ tiếng mẹ đẻ. Về các làng Giảm xá ở Paraguay, xem chương 116.
Chiapas và Amazon
Samuel Ruiz. Ngài là giám mục San Cristóbal de las Casas đến năm 2000. Các nguồn ghi năm bắt đầu là 1959 hoặc 1960, và chương tính bốn mươi năm từ 1960 đến 2000. Người Maya gọi ngài là Tatik, “cha”. Ngài làm trung gian trong cuộc nổi dậy Zapatista ngày 1 tháng Giêng năm 1994. Ngày 15 tháng Hai năm 2016, Đức Phanxicô dâng lễ ở đó với các bài đọc bằng tiếng Tzotzil, Tzeltal và Ch’ol, và viếng mộ Đức cha Ruiz.
Thượng Hội đồng về vùng Amazon. Thượng Hội đồng họp từ ngày 6 đến ngày 27 tháng Mười năm 2019. Amazon trải ra trên chín nước. Văn kiện cuối cùng tiếp nối thông điệp Laudato Si’ với chủ đề tiếng kêu của trái đất và tiếng kêu của người nghèo, và các nghị phụ bỏ phiếu về vấn đề truyền chức cho người đã lập gia đình. Đức Phanxicô trả lời trong Querida Amazonia tháng Hai năm 2020. Các pho tượng gỗ, thường gọi là “Pachamama”, bị ném xuống sông Tiber ngày 21 tháng Mười, và Đức Phanxicô sau đó xin lỗi, như Vatican News đưa tin ngày 25 đến 27 tháng Mười năm 2019.
Tây Nguyên
Các thừa sai Hội Thừa sai Paris đến Kon Tum. Khoảng năm 1848 đến 1850, có cha Combes và cha Dourisboure cùng các thầy giảng người Việt. Cha Dourisboure để lại cuốn sách về người Ba Na, Les Sauvages Ba-hnars (1873). Về thời cấm đạo, xem chương 125.
Nhà thờ gỗ Kon Tum. Xây từ năm 1913 đến năm 1918, theo dáng nhà rông của người Ba Na.
Ngày nay. Hàng trăm ngàn người Công giáo thuộc các dân tộc thiểu số sống trong các giáo phận Kon Tum, Buôn Ma Thuột và Đà Lạt. Mấy dòng kết nói về lời Đức Phaolô VI ở Kampala là phần người kể thuật ý, không trích nguyên văn; lời ngài ở Kampala năm 1969 được kể ở chương 137.
Những người trong chương
Phanxicô, Bênêđictô XVI và Phaolô VI là các giáo hoàng xuất hiện trong chương.
Wilton Littlechild là tù trưởng người Cree.
Jean de Brébeuf và Isaac Jogues là linh mục Dòng Tên, nay là các thánh tử đạo.
Kateri Tekakwitha là thánh.
Phyllis Webstad là người từng sống sót qua trường Truyền giáo Thánh Giuse.
Kevin Rudd là thủ tướng Úc.
Samuel Ruiz là giám mục.
Pierre Dourisboure và cha Combes là các linh mục thừa sai của Hội Thừa sai Paris.
Những nơi trong chương
Canada, với Maskwacis, Alberta, Kamloops, British Columbia, Montréal và Kahnawake. Ossernenon, nay thuộc bang New York. Úc. Mêhicô, với Chiapas. Amazon. Rôma, với sông Tiber. Việt Nam, với Kon Tum, Buôn Ma Thuột và Đà Lạt.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc bài nói của Đức Phanxicô ở Maskwacis, có trên vatican.va. Đó là một trong những lời xin lỗi thẳng thắn nhất mà một giáo hoàng từng nói. Rồi nghe bài Huron Carol, bài hát Giáng Sinh mà một thừa sai thế kỷ XVII đã viết bằng tiếng của người Wendat.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 101 (châu Mỹ), chương 103 (những con tàu nô lệ), chương 116 (các làng Giảm xá ở Paraguay), chương 125 (thời cấm đạo ở Việt Nam), chương 136 (các quần đảo Thái Bình Dương) và chương 137 (châu Phi).