Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 156

Kiểm chứng chương 156: Tây Phi và Nam Phi

Đọc xong chương 156, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: cầu hàng không đêm đêm bay vào Biafra có thật lớn như vậy không, pháo đài xây để buôn vàng sao lại thành nơi giam người nô lệ, và chuyện đức cha Hurley với thầy giáo Benedict Daswa đứng vững đến đâu. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào mới là ước chừng.

Chương kể về Hội Thánh ở Tây Phi và Nam Phi trong thế kỷ XX: chuyến bay cứu trợ Biafra, pháo đài Elmina, các thừa sai ở Ghana và Nigeria, chân phước Cyprian Michael Iwene Tansi và hồng y Arinze, cuộc chiến Biafra, chế độ apartheid và tổng giám mục Denis Hurley, chân phước Benedict Daswa, Ủy ban Sự thật và Hòa giải, rồi bạo lực ở Nigeria ngày nay. Chương kể cả những trang đẹp lẫn những trang xấu, kể cả sự phân biệt chủng tộc ngay trong các giáo xứ Công giáo.

Nguồn chính gồm: tư liệu về chiến dịch Joint Church Aid và Caritas Internationalis (1968 đến 1970); tư liệu của Hội Thừa sai Phi châu (SMA) và các cha Dòng Chúa Thánh Thần ở Nigeria; bài giảng phong chân phước của Đức Gioan Phaolô II ở Onitsha năm 1998 và hồ sơ phong chân phước cho ông Daswa năm 2015, có trên vatican.va; tuyên bố năm 1957 của Hội đồng Giám mục Nam Phi; và báo cáo của Ủy ban Sự thật và Hòa giải Nam Phi (1998).

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Biafra

Cầu hàng không từ São Tomé đến Uli. Chiến dịch chạy từ năm 1968 đến tháng Một năm 1970, do Joint Church Aid điều phối. Đó là một tổ chức gồm Caritas, các cơ quan bác ái Công giáo khác và các Giáo hội Tin Lành. Đường băng Uli mang mật danh Annabelle. Phi đội bay hàng ngàn chuyến, nhiều máy bay rơi, nhiều phi công chết. Đây được xem là một trong những chiến dịch cứu trợ dân sự bằng đường hàng không lớn nhất từng có. Những chi tiết cụ thể trong cảnh mở đầu, như chiếc máy bay cũ từ Thế chiến thứ hai, bay không đèn, đèn đường băng chỉ bật vài giây, là cách người kể dựng lại một đêm tiêu biểu của chiến dịch ấy. Còn ngày tháng cụ thể của cảnh mở đầu (một đêm tháng Mười năm 1968) là điểm người kể chọn trong suốt thời gian chiến dịch.

São Tomé. Hòn đảo này từng là đảo mía của người Bồ Đào Nha, do nô lệ châu Phi cày cấy. Hội Thánh lập giáo phận ở đó từ năm 1534. Về những con tàu chở nô lệ, bạn có thể xem thêm chương 103.

Phaolô VI. Đức giáo hoàng nhiều lần lên tiếng kêu gọi cho đường cứu trợ được đi qua, trong các năm 1968 và 1969, đúng như chương kể.

Cuộc chiến. Nước Anh trao độc lập cho Nigeria năm 1960. Năm 1966, sau những cuộc đảo chính, người Igbo ở miền bắc bị tàn sát. Ngày 30 tháng Năm năm 1967, vùng đông nam do ông Ojukwu lãnh đạo tuyên bố rời Nigeria, lập nước Biafra. Chính phủ của tướng Gowon đưa quân đến. Chiến tranh kết thúc tháng Một năm 1970. Về số người chết, các ước tính dao động từ nửa triệu đến hơn hai triệu, phần lớn vì đói. Chương nói “có thể hơn một triệu”, là một con số hợp lý ở giữa khoảng ấy. Sau chiến tranh, nhiều thừa sai người Ireland bị trục xuất; chương kể đúng như vậy. Chuyện các chủng viện Nigeria nay đông đầy và Nigeria gửi linh mục sang châu Âu, Bắc Mỹ lấy từ thống kê của Hội Thánh.

Elmina và các thừa sai

Elmina. Người Bồ Đào Nha xây pháo đài năm 1482, để buôn vàng. Đó là một trong những công trình đầu tiên của người châu Âu ở vùng châu Phi phía nam Sahara. Pháo đài có nhà nguyện, và về sau trở thành nơi giam người bị bắt làm nô lệ. Người Hà Lan lấy pháo đài từ tay người Bồ năm 1637 và bán lại bờ biển này cho nước Anh năm 1872. Chương không nói rằng các xà lim nằm ngay dưới nhà nguyện, mà chỉ đặt hai điều ấy cạnh nhau trong cùng một pháo đài.

Đảo Gorée. Ngày 22 tháng Hai năm 1992, Đức Gioan Phaolô II đứng ở đảo Gorée ngoài khơi Sénégal và xin tha thứ về phần mà các Kitô hữu đã dự vào việc buôn bán nô lệ. Bài nói của ngài có trên vatican.va.

Năm 1880. Ngày 18 tháng Năm năm 1880, hai linh mục của Hội Thừa sai Phi châu (SMA, lập ở Lyon năm 1856) đặt chân đến Elmina. Chương nói rõ hội này khác với các Cha Trắng (xem chương 137), để bạn đọc khỏi nhầm.

Joseph Shanahan. Ngài là thừa sai Dòng Chúa Thánh Thần, người Ireland. Năm 1905 ngài làm trưởng ngành truyền giáo, năm 1920 làm giám mục. Chủ trương mở một ngôi trường ở mỗi làng là của ngài. Chuyện người Igbo ham học, gửi con đến trường và nhiều người theo đạo là cách người kể gom lại kết quả chung của lối làm ấy.

Tansi và Arinze

Chân phước Cyprian Michael Iwene Tansi.

  • Ngài sinh ở Aguleri và được rửa tội từ nhỏ.
  • Năm 1937, ngài thụ phong linh mục.
  • Năm 1950, ngài vào Đan viện Mount Saint Bernard của dòng Trappist ở nước Anh.
  • Ngài qua đời ngày 20 tháng Một năm 1964.
  • Ngày 22 tháng Ba năm 1998, ngài được phong chân phước ở Onitsha.

Việc ngài bênh vực phụ nữ được nhắc đến trong hồ sơ phong chân phước. Bài giảng của Đức Gioan Phaolô II hôm ấy có trên vatican.va, và đây cũng là văn bản đáng đọc nhất nếu bạn chỉ có thời gian đọc một thứ. Chuyện ngài mong một ngày trở về lập đan viện ở châu Phi nhưng không làm được là điều người ta vẫn kể về ngài.

Francis Arinze. Cha Tansi rửa tội cho ngài năm 1941, khi ngài chín tuổi. Năm 1965, ngài làm giám mục lúc ba mươi hai tuổi. Năm 1985, ngài làm hồng y. Ngài đứng đầu hai cơ quan của Tòa Thánh, một lo đối thoại với các tôn giáo khác và một lo phụng tự. Năm 2005, khi Đức Gioan Phaolô II qua đời, tên ngài được báo chí nhắc đến trong số những người có thể kế vị. Đó là chuyện bàn tán của người đời, không phải kết quả công bố từ mật nghị.

Bernardin Gantin. Ngài là người Bénin, từng đứng đầu cơ quan của Tòa Thánh lo về các giám mục. Năm 1993, ngài làm niên trưởng Hồng y đoàn. Ghana giành độc lập năm 1957, là nước đầu tiên ở Tây Phi, như chương nói.

Nam Phi

Apartheid. Chế độ này bắt đầu từ năm 1948. Một đạo luật năm 1950, gọi là Luật Đăng ký Dân số, xếp mọi người vào một loại chủng tộc. Năm 1960, ở Sharpeville, cảnh sát bắn chết sáu mươi chín người biểu tình. Một số Giáo hội Cải cách Hà Lan của người Afrikaner ở Nam Phi đã dùng thần học để bênh vực chế độ này, đúng như chương kể.

Tuyên bố năm 1957. Các giám mục Công giáo Nam Phi gọi apartheid là điều xấu xa tự bản chất. Văn kiện này được nêu trong tư liệu của Hội đồng Giám mục Nam Phi.

Những bức tường trong nhà thờ. Chuyện nhiều giáo xứ có nhà thờ riêng hay hàng ghế riêng cho từng chủng tộc là điều chính các giám mục Nam Phi về sau thú nhận trước Ủy ban Sự thật và Hòa giải (xem mục sau). Chương đặt hình ảnh bức tường giữa phố và bức tường trong nhà thờ cạnh nhau; đó là cách người kể diễn đạt.

Denis Hurley. Ngài sinh ngày 9 tháng Mười Một năm 1915, con của những người nhập cư Ireland. Ngày 19 tháng Ba năm 1947, ngài chịu chức giám mục lúc ba mươi mốt tuổi, là giám mục trẻ nhất thế giới thời ấy. Năm 1951, ngài làm tổng giám mục Durban. Năm 1984, ngài bị đưa ra tòa vì đã vạch trần tội ác của đơn vị cảnh sát Koevoet ở Namibia; năm 1985, vụ án bị bãi bỏ. Ngài qua đời năm 2004. Ở Durban, Trung tâm Denis Hurley giúp người vô gia cư và người nghèo.

Chân phước Benedict Daswa

Ông là người Lemba, hiệu trưởng một trường tiểu học, cha của tám người con, và còn huấn luyện đội bóng đá của trường. Ông bị giết ngày 2 tháng Hai năm 1990. Ngày 13 tháng Chín năm 2015, ông được phong chân phước, người Nam Phi đầu tiên được tôn vinh như thế. Đức Phanxicô tuyên bố ông bị giết in odium fidei, nghĩa là “vì lòng thù ghét đức tin”, đúng tiêu chuẩn mà Hội Thánh dùng để nhận một vị tử đạo. Lời cầu nguyện cuối cùng của ông là điều các nhân chứng thuật lại. Những chi tiết trong cảnh ông bị giết do người kể dựng lại từ lời các nhân chứng ấy.

Nền Kinh Thánh. Lời ông cầu gợi lại Tin Mừng Luca, chương 23, câu 46 (Lc 23,46): “Lạy Cha, con xin phó thác hồn con trong tay Cha.” Chương đã trích đúng như vậy.

Sự thật và Hòa giải

  • Ngày 11 tháng Hai năm 1990, ông Mandela được thả, chín ngày sau cái chết của ông Daswa.
  • Năm 1994, Nam Phi tổ chức cuộc bầu cử đầu tiên mở cho mọi người.
  • Ủy ban Sự thật và Hòa giải làm việc từ năm 1996 dưới quyền tổng giám mục Anh giáo Desmond Tutu. Hàng ngàn nạn nhân đã lên tiếng, và Đức cha Tutu có lúc khóc ngay tại các buổi điều trần.
  • Năm 1997, các Giáo hội trình bày trước ủy ban, trong đó có Hội đồng Giám mục Công giáo Nam Phi. Báo cáo của ủy ban ra năm 1998.

Chữ ubuntu mà chương nhắc là một chữ của người châu Phi. Lời giải thích ngắn trong chương là cách người kể tóm lại ý chữ ấy cho bạn đọc dễ nắm.

Nigeria ngày nay

Boko Haram. Nhóm này bắt đầu bạo lực từ năm 2009. Trước đó, năm 1999 và 2000, một số bang miền bắc bắt đầu áp dụng luật Hồi giáo. Tháng Tư năm 2014, nhóm bắt 276 nữ sinh ở thị trấn Chibok.

Các vụ tấn công nhà thờ.

  • Ngày 25 tháng Chạp năm 2011, nhà thờ Thánh Têrêsa ở Madalla, gần thủ đô Abuja, bị đánh bom.
  • Ngày 5 tháng Sáu năm 2022, nhà thờ Thánh Phanxicô Xaviê ở Owo bị tấn công, hơn bốn mươi người chết.

Michael Nnadi. Em là chủng sinh mười tám tuổi, bị giết năm 2020. Lời khai của kẻ giết em đã được báo chí Nigeria đăng.

Kaduna. Mục sư James Wuye và imam Muhammad Ashafa lập Trung tâm Hòa giải Liên tôn. Đức tổng giám mục John Onaiyekan của Abuja, về sau là hồng y, cũng làm việc vì hòa bình giữa các tôn giáo.

Câu kết. Câu cuối chương, về các hồng y chọn một giáo hoàng không phải người Ý sau mười năm, là lời dẫn của người viết để sang chương sau.

Những người trong chương

Joseph Shanahan là giám mục, thừa sai Ireland ở đất Igbo.

Cyprian Michael Iwene Tansi là linh mục, đan sĩ Trappist, nay là chân phước.

Francis Arinze là hồng y người Nigeria.

Bernardin Gantin là hồng y người Bénin.

Denis Hurley là tổng giám mục Durban.

Benedict Daswa là thầy giáo, nay là chân phước.

Nelson Mandela là tổng thống đầu tiên của Nam Phi do mọi người cùng bầu.

Desmond Tutu là tổng giám mục Anh giáo, chủ tịch Ủy ban Sự thật và Hòa giải.

Michael Nnadi là chủng sinh bị giết năm 2020.

James Wuye và Muhammad Ashafa là mục sư và imam cùng lập Trung tâm Hòa giải Liên tôn.

Gioan Phaolô II là giáo hoàng đã phong chân phước cho cha Tansi và xin lỗi ở đảo Gorée.

Những nơi trong chương

São Tomé là đảo ngoài khơi Tây Phi. Nigeria: Uli, Onitsha, Owo, Madalla, Kaduna. Biafra là vùng đông nam Nigeria. Ghana: Elmina. Lyon ở Pháp. Bénin. Anh: Đan viện Mount Saint Bernard. Nam Phi: Durban, Venda. Namibia.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc bài giảng của Đức Gioan Phaolô II khi phong chân phước cho cha Tansi ở Onitsha năm 1998, có trên vatican.va. Rồi tìm đọc về ông Benedict Daswa, một thầy giáo làng đã chết vì không chịu góp tiền cho việc buộc tội một người vô tội. Kinh Thánh bản dịch Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ có trên trang ktcgkpv.org.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 103 (những con tàu chở nô lệ), chương 137 (châu Phi cất tiếng), chương 149 (đối thoại liên tôn), chương 153 (các ủy ban sự thật ở Mỹ Latinh) và chương 157 (mật nghị năm 1978 chọn một giáo hoàng không phải người Ý).

Trở lại chương 156