Bỏ qua, tới nội dung
Thế kỷ XX · Ghana, Nigeria, Nam Phi

Chương 156

Tây Phi và Nam Phi

Thế kỷ XX · Ghana, Nigeria, Nam Phi

Giáo hoàng Nhiều đời

Từng chiếc máy bay vận tải gầm rú xé toạc màn đêm, nặng nề nhấc mình khỏi phi đạo São Tomé, một hòn đảo nhỏ trơ trọi ngoài khơi vịnh Guinea, Tây Phi.

Năm ấy, nơi ấy

1880–2022

  1. Elmina
  2. Onitsha
  3. Uli
  4. São Tomé
  5. Durban
  6. Venda
  7. Kaduna
  8. Owo
Từ pháo đài Elmina và những chuyến bay đêm từ São Tomé đến Biafra, rồi xuống Durban và Venda ở cực nam châu Phi.
Bắt đầu đọc

Chương 156

Thế kỷ XX · Ghana, Nigeria, Nam Phi

Nơi chốn
Elmina, Onitsha, Uli, São Tomé, Durban, Venda, Kaduna, Owo
Giáo hoàng
Nhiều đời

Từng chiếc máy bay vận tải gầm rú xé toạc màn đêm, nặng nề nhấc mình khỏi phi đạo São Tomé, một hòn đảo nhỏ trơ trọi ngoài khơi vịnh Guinea, Tây Phi.

Đó là những đêm đen mùa thu năm 1968, lúc nội chiến Nigeria khốc liệt nhất. Phần lớn là những máy bay vận tải quân sự cũ rệu rã từ thời Đệ nhị Thế chiến. Khoang hàng không có ghế, chất nghẹt bao sữa bột, cá khô, bột bắp và thùng thuốc cấp cứu.

Để tránh radar và súng phòng không của quân chính phủ, phi công bay sát mặt sóng, tắt hết đèn, lao trong đêm tối mù mịt. Điểm đến là một đoạn quốc lộ hẹp giữa rừng rậm ở Uli, xứ Biafra, đã được san phẳng làm đường băng khẩn cấp mang mật danh “Annabelle”. Chỉ khi nghe tiếng động cơ gầm ngay sát ngọn cây, người dưới đất mới dám bật đèn soi đường băng vài giây cho máy bay đáp, rồi tắt ngay để tránh máy bay MiG săn lùng ném bom.

Ngồi sau cần lái là những phi công thiện nguyện quả cảm từ khắp thế giới. Họ cùng làm chiến dịch tiếp tế nhân đạo lớn lao mang tên Joint Church Aid, một liên minh cứu trợ lịch sử do Caritas Quốc tế của Hội Thánh Công giáo bắt tay cùng Hội đồng Thế giới các Giáo hội tổ chức. Các phi công và ký giả thời bấy giờ trìu mến gọi đó là phi đội “Jesus Christ Airlines”, Hãng Hàng không của Chúa Giêsu.

Suốt gần hai năm ròng rã, đêm nào cũng vậy, bất chấp bom đạn tử thần, hàng ngàn chuyến bay cảm tử đã âm thầm cất cánh. Nhiều chiếc máy bay đã rơi, và hơn hai mươi phi công, nhân viên phi hành dũng cảm đã hy sinh thân mình. Từ Đền thờ Thánh Phêrô tại Rôma, Thánh Giáo hoàng Phaolô VI đã liên tục rơi lệ cất lên tiếng kêu khẩn thiết, van nài các bên tham chiến hãy mở một hành lang nhân đạo cho lương thực đi qua để cứu sống hàng triệu sinh linh vô tội.

Bởi vì ngay bên dưới mặt đất Biafra bị phong tỏa nghẹt thở ấy là một cảnh tượng hãi hùng làm nhức nhối lương tâm nhân loại: hàng trăm ngàn em thơ thuộc sắc tộc Igbo với thân hình gầy trơ xương, đôi tay khẳng khiu như nhánh củi khô, bụng trướng to vì chứng suy dinh dưỡng hiểm nghèo kwashiorkor, đang nằm lả đi chờ chết trong các trạm cứu tế dã chiến của các linh mục dòng Thừa sai Chúa Thánh Thần người Ireland và các nữ tu bản địa. Những bao sữa bột và thùng thuốc men rơi xuống từ những chuyến bay đêm ấy chính là giọt nước cam lồ duy nhất giằng giật lại mạng sống cho hàng trăm ngàn trẻ thơ khỏi tay tử thần.

Thật kỳ diệu thay, hòn đảo São Tomé nơi những chuyến bay nhân đạo cất cánh vốn mang một vết tích lịch sử sâu xa: từng là thuộc địa của Bồ Đào Nha từ thế kỷ XV, nơi đây từng là trung tâm đồn điền mía đẫm máu của những người nô lệ da đen bị xiềng xích, và Giáo hội đã thiết lập giáo phận tại đây từ năm 1534. Bốn trăm năm sau, chính mảnh đất từng chứng kiến nỗi đau nhục nhã của người da màu lại trở thành bệ phóng cho một trong những chiến dịch cứu trợ bác ái Kitô giáo vĩ đại và cảm động nhất thế kỷ XX.

Trạm cứu trợ Biafra
Trạm cứu trợ Biafra

Bóng đen Elmina và ánh sáng phúc âm trên miền duyên hải Tây Phi

Trang sử truyền giáo tại vùng duyên hải Tây Phi đã bắt đầu từ rất sớm, nhưng lại mở đầu bằng những nốt nhạc trầm buồn đầy cay đắng.

Năm 1482, các nhà hàng hải Bồ Đào Nha đã cập bến và xây dựng pháo đài São Jorge da Mina, thường gọi là Pháo đài Elmina, trên bờ biển thuộc đất nước Ghana ngày nay. Ban đầu dựng lên để phục vụ việc buôn bán vàng, pháo đài này nhanh chóng trở thành một trung tâm trung chuyển buôn bán nô lệ sầm uất bậc nhất bờ biển Tây Phi. Một thực tế đau lòng đến nghẹn thắt: ngay bên trên các dãy ngục tối tăm ẩm thấp, nơi hàng ngàn người đàn ông, phụ nữ da đen bị xích sắt cùm chặt chờ ngày tống lên những chiếc tàu buôn vượt Đại Tây Dương sang châu Mỹ, lại chính là ngôi nhà nguyện nơi các linh mục tuyên úy hoàng gia hằng ngày dâng Thánh lễ!

Sự đồng lõa đáng hổ thẹn của các thế lực Kitô giáo thực dân thời bấy giờ đã để lại một vết nhơ lịch sử sâu đậm. Mãi đến ngày 22 tháng Hai năm 1992, khi đến viếng thăm hòn đảo Gorée ngoài khơi Sénégal, một “cánh cửa không lối về” khét tiếng khác của các đoàn tàu chở nô lệ, Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã khiêm nhường quỳ gối, nghẹn ngào ngỏ lời cầu xin Thiên Chúa và các dân tộc Phi châu tha thứ cho sự dự phần tàn nhẫn của những người mang danh Kitô hữu trong thảm họa buôn bán người man rợ này.

Bốn thế kỷ sau ngày Elmina được xây dựng, Tin Mừng cứu độ đích thực mới thực sự trở lại bằng đôi chân của lòng bác ái tự hiến.

Năm 1880, hai linh mục tiên phong thuộc Hội Thừa sai Phi châu Lyon, thành lập tại Pháp năm 1856, đã đặt chân lên Elmina, khi ấy đã thuộc quyền cai trị của Đế quốc Anh. Các ngài đến đây không phải với tư cách của những kẻ buôn người hay quan cai trị, mà là những người tôi tớ phục vụ Tin Mừng. Các thừa sai lập tức mở trường học dạy chữ cho trẻ em nghèo; các nữ tu dòng Nữ Thừa sai Đức Mẹ các Tông Đồ theo sau, mở các lớp học chữ và dạy nghề cho các bé gái, một điều chưa từng có tiền lệ tại một xã hội Phi châu vốn mang nặng tư tưởng trọng nam khinh nữ thời bấy giờ.

Lớp nữ sinh Elmina
Lớp nữ sinh Elmina

Tại miền đông nam Nigeria, nơi sinh sống của người dân tộc Igbo, một vị thừa sai Dòng Chúa Thánh Thần người Ireland là cha Joseph Shanahan, được tấn phong Giám mục năm 1920, đã tạo nên một cuộc cách mạng mục vụ phi thường.

Không chỉ lo dựng nhà thờ, Đức cha Shanahan đề ra một đường lối sắc bén: “Mỗi buôn làng phải có một ngôi trường!” Người Igbo vốn hiếu học, cần cù, khao khát vươn lên; cha mẹ hân hoan gửi con đến trường của Giáo hội.

Từ những lớp i tờ mộc mạc dưới bóng cây rừng ấy, các em không chỉ học chữ mà còn thấm các giá trị Tin Mừng về yêu thương, phẩm giá con người và bác ái. Hàng vạn học trò tự nguyện xin rửa tội. Chỉ vài thập niên, đất Igbo đã thành một trong những cái nôi Công giáo sốt sắng và dồi dào ơn gọi bậc nhất châu Phi.

Những hoa trái đầu mùa: Chân phước Iwene Tansi và các vị chủ chăn tiên phong

Từ những lớp học đơn sơ của Đức cha Shanahan, Tây Phi đã dâng cho Hội Thánh những người con rạng ngời nhân đức:

Tiêu biểu nhất là Chân phước Cyprian Michael Iwene Tansi. Cậu bé Tansi sinh năm 1903, mồ côi cha từ nhỏ ở làng quê nghèo Aguleri, được các cha thừa sai nâng đỡ cho đi học và rửa tội. Sau những năm làm thầy giáo tận tụy, ngài vào chủng viện, thụ phong linh mục năm 1937, một trong những linh mục người Igbo đầu tiên của giáo phận Onitsha.

Làm cha sở miền quê nghèo, cha Tansi nổi tiếng sống khắc khổ, khiêm nhu, đạp chiếc xe đạp cũ hàng chục cây số đường rừng lầy lội mang Mình Thánh Chúa cho người bệnh. Ngài can đảm bênh vực phẩm giá người phụ nữ, quyết liệt chống tục ép các cô gái gả bán theo sắp đặt của gia đình.

Rồi năm 1950, theo tiếng gọi chiêm niệm, ngài làm mọi người kinh ngạc: xin phép Đức Giám mục sang nước Anh xa xôi, vào Đan viện Xitô Nhặt Phép Mount Saint Bernard ở Leicestershire, lấy tên dòng là Cyprian. Ngài sống đời đan sĩ thầm lặng giữa giá rét, cầu nguyện và lao động, ấp ủ ước nguyện một ngày về quê lập một đan viện chiêm niệm cho người Phi châu. Ngài qua đời ở Anh năm 1964 khi giấc mơ chưa thành, nhưng hạt giống hy sinh ấy đã trổ sinh muôn vàn hoa trái.

Ngày 22 tháng Ba năm 1998, tại Onitsha, trước biển người hơn hai triệu tín hữu, Thánh Gioan Phaolô II tôn phong cha Cyprian Michael Iwene Tansi lên bậc Chân phước, vị chân phước người Tây Phi đầu tiên.

Một sợi dây thiêng liêng tuyệt đẹp: năm 1941, chính cha Iwene Tansi đã rửa tội cho một cậu bé chín tuổi thông minh trong họ đạo quê mùa, đặt tên thánh là Francis. Cậu bé ấy chính là Đức Hồng y Francis Arinze!

Năm 1965, mới ba mươi hai tuổi, ngài làm Giám mục, một trong những giám mục trẻ nhất thế giới thời ấy, và hai năm sau làm Tổng Giám mục Onitsha giữa lửa đạn chiến tranh Biafra. Năm 1985, ngài làm Hồng y, được mời về Rôma giữ những trọng trách lớn: Chủ tịch Hội đồng Tòa Thánh về Đối thoại Liên tôn, rồi Bộ trưởng Bộ Phụng tự và Kỷ luật Bí tích. Trong Mật nghị năm 2005, sau khi Đức Gioan Phaolô II qua đời, cả thế giới nhắc tên Đức Hồng y Arinze như một ứng viên giáo hoàng sáng giá của châu Phi.

Những người đứng lên chăm lo Giáo hội mình
Những người đứng lên chăm lo Giáo hội mình

Bên cạnh đó, một cây đại thụ khác của Giáo hội Tây Phi là Đức Hồng y Bernardin Gantin, người con ưu tú của đất nước Bénin. Được tấn phong Giám mục năm 1956, ngài được Thánh Giáo hoàng Phaolô VI gọi về Rôma làm việc, từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Giám mục, cơ quan then chốt lo việc tuyển chọn hàng giám mục toàn cầu. Năm 1993, ngài được tín nhiệm bầu làm Niên trưởng Hồng y đoàn, người châu Phi đầu tiên và duy nhất cho đến nay nắm giữ vị trí danh dự cao nhất này trong lịch sử Hội Thánh.

Trong thập niên 1950 và 1960, ngọn gió độc lập dân tộc thổi bùng khắp lục địa Phi châu: Ghana giành độc lập năm 1957, Nigeria năm 1960. Hàng giáo phẩm bản xứ đã tự tin đón nhận sự chuyển giao từ các vị thừa sai ngoại quốc, mở rộng các đại chủng viện, trường học và bệnh viện từ thiện, đưa Giáo hội Phi châu bước vào một kỷ nguyên tự lập mạnh mẽ.

Bi kịch Biafra và bước ngoặt trưởng thành của giáo hội bản xứ

Thế nhưng, những năm tháng đầu tiên sau ngày độc lập của đất nước Nigeria lại bị nhuộm đỏ bởi một cuộc tắm máu kinh hoàng.

Khi trao trả độc lập vào năm 1960, chính quyền thực dân Anh đã gộp các dân tộc có ngôn ngữ, văn hóa và tôn giáo hoàn toàn khác biệt vào chung một đường biên giới nhân tạo: miền Bắc thuộc về người Hausa-Fulani theo Hồi giáo; miền Tây Nam là người Yoruba theo Tin Lành và Hồi giáo; còn miền Đông Nam là người Igbo kiên trung theo đạo Công giáo.

Sự nghi kỵ và mâu thuẫn sắc tộc tích tụ đã bùng nổ dữ dội sau các cuộc đảo chính quân sự năm 1966: hàng chục ngàn thường dân người Igbo sinh sống làm ăn tại miền Bắc đã bị tàn sát dã man trong các cuộc thanh trừng đẫm máu.

Đứng trước nguy cơ bị diệt chủng, ngày 30 tháng Năm năm 1967, miền Đông Nam dưới sự lãnh đạo của Trung tá Odumegwu Ojukwu đã tuyên bố ly khai khỏi liên bang, thành lập Cộng hòa Biafra. Chính quyền quân sự liên bang của Tướng Yakubu Gowon lập tức huy động quân đội tinh nhuệ bao vây, phong tỏa toàn diện vùng đất ly khai bằng đường bộ, đường biển và đường không, áp dụng chiến thuật cô lập để bóp nghẹt đối phương.

Suốt ba năm chiến tranh đẫm máu, từ năm 1967 đến năm 1970, thảm cảnh nạn đói đã cướp đi sinh mạng của khoảng một đến hai triệu đồng bào vô tội, mà đại đa số là những đứa trẻ thơ và phụ nữ người Igbo chết vì kiệt sức.

Đứng trước thảm kịch ấy, các vị linh mục thừa sai dòng Thừa sai Chúa Thánh Thần người Ireland, những người đã gắn bó máu thịt với người dân Igbo suốt nhiều thế hệ, đã can đảm từ chối di tản, chọn ở lại chịu đói khát để cùng che chở đoàn chiên. Họ biến khuôn viên các nhà thờ thành bệnh viện dã chiến, tổ chức nấu cháo cứu đói, và phối hợp cùng Tòa Thánh tiếp nhận những chuyến bay đêm viện trợ nhân đạo. Chính vì điều đó, chính quyền liên bang Nigeria đã cáo buộc Giáo hội Công giáo tiếp tay cho phe ly khai.

Tháng Giêng năm 1970, nước Cộng hòa Biafra hoàn toàn thất thủ và sụp đổ. Ngay sau ngày tái chiếm, chính quyền liên bang đã ra sắc lệnh trừng phạt nghiệt ngã: trục xuất toàn bộ hàng trăm linh mục và nữ tu thừa sai người Ireland ra khỏi đất nước chỉ trong vòng vài ngày ngắn ngủi.

Những kẻ bức hại ngỡ rằng khi nhổ sạch bóng dáng các nhà truyền giáo Tây phương, Giáo hội tại miền Đông Nam Nigeria sẽ tan rã và tàn lụi.

Thế nhưng, một phép lạ đức tin kỳ diệu tương tự như những gì từng diễn ra tại miền Bắc Việt Nam sau năm 1954 đã xuất hiện: chính trong thử thách ngặt nghèo, hàng ngũ linh mục bản xứ người Igbo, dưới sự dẫn dắt kiên cường của Tổng Giám mục trẻ tuổi Francis Arinze, đã can đảm đứng lên gánh vác trọn vẹn sứ mạng của Mẹ Hội Thánh!

Không còn chỗ dựa tài chính hay nhân sự từ hải ngoại, các giáo xứ tự nuôi sống mình bằng sự quảng đại của giáo dân, các hội đồng mục vụ giáo dân chung tay điều hành họ đạo.

Và một sự bùng nổ ơn gọi chưa từng thấy đã diễn ra: Đại Chủng viện Bigard Memorial tại Enugu, khởi đầu từ Onitsha, đã nhanh chóng trở thành đại chủng viện Công giáo đông đúc bậc nhất hành tinh, với hàng ngàn đại chủng sinh theo học mỗi năm!

Từ một miền đất chịu ơn nhận lãnh đức tin, ngày hôm nay, Giáo hội Nigeria đã trở thành một Giáo hội xuất cảng thừa sai: hàng ngàn linh mục, tu sĩ người Nigeria đang được gửi đi làm tuyên úy, coi sóc các xứ đạo tại các quốc gia đang thiếu linh mục trầm trọng ở Tây Âu, Bắc Mỹ và khắp thế giới!

Bức tường Apartheid tại Nam Phi và vị chủ chăn can trường

Trong khi Tây Phi quằn quại trong bom đạn chiến tranh, thì tại mũi cực nam của lục địa đen, một hệ thống phân biệt chủng tộc tàn bạo, có tổ chức và tinh vi nhất trong lịch sử nhân loại đã được thiết lập: Chế độ Apartheid tại Nam Phi.

Kể từ khi Đảng Quốc gia của người thiểu số da trắng lên nắm quyền vào năm 1948, một mạng lưới các đạo luật kỳ thị khắc nghiệt đã được ban hành nhằm tước đoạt toàn bộ quyền con người của đại đa số người da đen bản địa, người da màu và người gốc Á:

  • Người da đen bị tước quyền công dân và quyền bầu cử, bị trục xuất khỏi các đô thị trù phú và cưỡng bức chuyển đến sống trong những khu ổ chuột nghèo xơ xác biệt lập.
  • Luật cấm hôn nhân dị chủng, luật phân định nơi công cộng: người da đen không được ngồi chung xe buýt, không được đi chung lối đi, không được vào cùng bệnh viện hay trường học với người da trắng.
  • Luật Thẻ thông hành bắt buộc mọi người da đen từ mười sáu tuổi trở lên phải mang theo cuốn sổ thông hành để cảnh sát kiểm tra bất cứ lúc nào; bất kỳ ai vi phạm đều bị tống giam lập tức.

Ngày 21 tháng Ba năm 1960, ở thị trấn Sharpeville, cảnh sát xả súng vào hàng ngàn người da đen biểu tình ôn hòa phản đối luật thẻ thông hành, giết sáu mươi chín thường dân, phần lớn bị bắn sau lưng khi đang bỏ chạy, làm cả thế giới phẫn nộ. Đáng buồn hơn, một số giáo hội Tin Lành của người Afrikaner, con cháu những người định cư da trắng gốc Hà Lan, còn bóp méo Kinh Thánh Cựu Ước để biện minh cho chế độ phân biệt chủng tộc!

Trước sự dữ ấy, ngay từ năm 1957, Hội đồng Giám mục Công giáo Nam Phi đã đưa ra một tuyên ngôn đanh thép, kết án chế độ Apartheid là một “tội ác xúc phạm đến phẩm giá Thiên Chúa và là điều xấu xa tự bản chất”.

Tuy nhiên, nhìn lại lịch sử với sự thật khiêm tốn của Tin Mừng, Hội Thánh cũng phải cay đắng thừa nhận những bất toàn nơi phận người: suốt nhiều thập niên, bức tường ngăn cách ngoài xã hội đã vô tình len lỏi vào bên trong đền thờ Chúa. Tại nhiều giáo xứ thành thị, người da trắng và người da đen phải tham dự Thánh lễ ở hai nhà thờ riêng biệt, hoặc ngồi ở những dãy ghế riêng; các linh mục da đen hầu như không được bổ nhiệm làm cha xứ tại các khu vực của người da trắng, và nhiều giáo dân da trắng khá giả vẫn ngấm ngầm ủng hộ chính sách của chính quyền.

Những bức tường ngay trong nhà thờ
Những bức tường ngay trong nhà thờ

Thế nhưng giữa đêm đen, ngọn đuốc ngôn sứ vẫn rực sáng nơi cuộc đời can trường của Đức Tổng Giám mục Denis Hurley, thuộc Dòng Hiến Sĩ Đức Mẹ Vô Nhiễm.

Ngài sinh ở Cape Town trong một gia đình di dân Ireland. Năm 1947, mới ba mươi mốt tuổi, ngài làm Giám mục coi sóc Durban, giám mục trẻ nhất thế giới lúc ấy, và lên Tổng Giám mục năm 1951.

Gần năm mươi năm làm chủ chăn, ngài là cái gai nhức nhối của chế độ Apartheid. Ngài không ngừng lên án luật kỳ thị trên báo chí, trong bài giảng; xuống đường tuần hành sát cánh với người da đen nghèo khổ; cho các trường Công giáo nhận học sinh da đen bất chấp lệnh cấm.

Năm 1984, chính quyền đưa Đức Tổng Giám mục Hurley ra tòa với tội danh bôi nhọ quân đội, sau khi ngài công khai phơi bày những vụ giết dân thường của đơn vị cảnh sát đặc nhiệm Koevoet ở Namibia. Trước sức ép của tín hữu khắp thế giới và sự thật không thể chối cãi, chính quyền phải rút cáo trạng để khỏi bẽ mặt. Vị mục tử qua đời năm 2004, sau trọn đời hiến cho công lý và hòa bình; ngày nay Trung tâm Denis Hurley ở Durban vẫn ngày ngày phục vụ người vô gia cư và nghèo khổ.

Chân phước Benedict Daswa: vị tử đạo chống lại hủ tục mê tín

Giữa cuộc đấu tranh vì nhân phẩm ở Nam Phi, nở ra một đóa hoa tử đạo nơi một giáo dân bình dị: Chân phước Benedict Daswa.

Ngài sinh năm 1946 trong bộ tộc Lemba tại vùng Venda hẻo lánh thuộc miền bắc Nam Phi. Theo đạo Công giáo từ tuổi thiếu niên, ngài thành một thầy giáo mẫu mực, rồi làm hiệu trưởng một trường tiểu học địa phương. Ngài là người chồng yêu thương, người cha của tám đứa con, và là giáo lý viên nhiệt thành của giáo xứ. Ngài dùng chiếc xe bán tải chở người bệnh nghèo đi trạm xá, dạy thiếu niên đá bóng và xây nhà nguyện cho làng.

Đầu năm 1990, những trận dông kèm sấm sét liên tiếp đánh trúng, thiêu rụi nhiều túp lều trong làng. Theo tục mê tín lâu đời, các bô lão họp khẩn, phán rằng có kẻ trong làng dùng tà thuật gọi sét. Họ bắt mỗi nhà nộp tiền thuê thầy phù thủy về tìm “kẻ bỏ bùa”. Theo tục man rợ ấy, người nghèo hay phụ nữ vô tội nào bị thầy phù thủy chỉ mặt đều có thể bị dân làng ném đá hoặc thiêu sống.

Thầy giáo Benedict Daswa dứt khoát không đóng tiền. Ngài từ tốn mà kiên quyết nói với các bô lão: sấm sét là hiện tượng tự nhiên của trời đất, và đức tin Kitô giáo không cho phép ngài góp tiền để giết một người vô tội. Lời từ chối ấy khiến những kẻ mê muội tức tối, coi ngài là kẻ ngạo mạn chống lại luật tổ tiên.

Chiều tối ngày 2 tháng Hai năm 1990, đúng ngày lễ Dâng Chúa Giêsu trong Đền Thánh, khi đang lái xe về nhà, thầy Daswa bị một đám đông cầm gậy gộc, đá tảng chặn đường.

Ngài chạy vào một căn nhà tranh gần đó, nhưng chúng lôi ngài ra sân, đánh vỡ sọ, ném đá tới tấp, rồi đun một nồi nước sôi dội lên đầu và thân mình ngài. Trong giây phút đau đớn cùng cực trước khi ngã xuống, người cha của tám đứa con chắp tay thốt lời kinh cuối, như lời Chúa Giêsu trên đồi Canvê:

“Lạy Chúa, xin tiếp nhận linh hồn con!”

Ngày 13 tháng Chín năm 2015, tại Limpopo, thay mặt Đức Thánh Cha Phanxicô, Đức Hồng y Angelo Amato đã tôn phong thầy giáo Benedict Daswa lên bậc Chân phước, vị chân phước tử đạo đầu tiên người Nam Phi. Giáo hội xác nhận ngài đã bị giết vì lòng thù ghét đức tin: ngài chết để giữ chân lý Tin Mừng, chống lại bóng tối mê tín và bảo vệ mạng sống người vô tội.

Thầy giáo Benedict Daswa
Thầy giáo Benedict Daswa

Sự thật, hòa giải và triết lý nhân bản Ubuntu

Chỉ chín ngày sau cái chết của thầy Benedict Daswa, một bước ngoặt chấn động thế giới diễn ra ở Nam Phi: ngày 11 tháng Hai năm 1990, Nelson Mandela ngẩng cao đầu bước ra khỏi cổng nhà tù Victor Verster sau hai mươi bảy năm bị giam cầm.

Năm 1994, cuộc tổng tuyển cử đa sắc tộc đầu tiên diễn ra trong hòa bình, và Nelson Mandela nhậm chức Tổng thống da đen đầu tiên của một nước Nam Phi mới.

Trái với nỗi lo về một cuộc tắm máu trả thù, chính phủ mới chọn con đường hòa giải. Nam Phi đã thành lập Ủy ban Sự thật và Hòa giải dưới sự chủ tọa của Đức Tổng Giám mục Anh giáo Desmond Tutu, người từng đoạt giải Nobel Hòa bình năm 1984.

Từ năm 1996, các phiên điều trần công khai được truyền hình trực tiếp cho cả nước theo dõi. Hàng ngàn nạn nhân bị tra tấn, những cha mẹ có con bị giết hay mất tích, được mời đến kể lại sự thật về nỗi đau họ đã chịu.

Còn những cảnh sát, cai ngục, sát thủ từng gây tội được kêu gọi bước ra thú nhận trọn vẹn sự thật; khi sự thật được phơi bày hết, họ có thể được xét ân xá. Biết bao nước mắt, bao cái ôm tha thứ nghẹn ngào giữa nạn nhân và kẻ thủ ác ngay tại phòng điều trần.

Đức Tổng Giám mục Desmond Tutu dẫn dắt tiến trình ấy bằng một triết lý xưa của người Phi châu mang tên Ubuntu, hiểu nôm na là:

“Tôi là người nhờ có tha nhân!”

Một con người chỉ thực sự là một con người khi biết sống trong sự liên đới, hiệp thông và yêu thương những người khác.

Lòng căm thù và ý muốn trả thù chỉ biến con người trở thành nô lệ của sự dữ; chỉ có sự thật và lòng tha thứ chân thành mới có thể giải thoát cả nạn nhân lẫn kẻ áp bức để cùng nhau tái thiết quê hương.

Nói thật sau khi chế độ đổi thay
Nói thật sau khi chế độ đổi thay

Trong bầu khí hoán cải ấy, năm 1997, Hội đồng Giám mục Công giáo Nam Phi gửi một bản trần tình lên Ủy ban Sự thật và Hòa giải. Các ngài khiêm nhường nhận: dù Giáo hội đã kết án Apartheid trên giấy tờ, hàng giáo phẩm và các dòng tu chưa đủ can đảm xóa tận gốc sự phân biệt ngay trong nhà thờ, trường học và chủng viện của mình. Lời xin lỗi chân thành ấy giúp Hội Thánh tìm lại niềm tin trong lòng dân tộc.

Những thử thách thời hiện đại và nhịp cầu đối thoại

Bước sang thế kỷ XXI, đất nước Nigeria, quốc gia đông dân nhất châu Phi với hơn hai trăm triệu người, nơi gần một nửa dân số theo Kitô giáo ở miền Nam và một nửa theo Hồi giáo ở miền Bắc, lại phải đối diện những cơn bão mới.

Kể từ năm 2009, nhóm khủng bố Hồi giáo cực đoan Boko Haram, tên gọi mang nghĩa “Nền giáo dục phương Tây là tội lỗi”, đã phát động các chiến dịch bạo lực đẫm máu nhằm lập một nhà nước Hồi giáo hà khắc; các toán vũ trang người Fulani du mục cũng liên tiếp tấn công các làng Kitô hữu. Hàng ngàn nhà thờ bị đánh bom, đốt phá, hàng ngàn tín hữu vô tội bị sát hại:

  • Vụ đánh bom đẫm máu vào Nhà thờ Công giáo Thánh Têrêsa tại Madalla đúng vào ngày lễ Giáng Sinh năm 2011.
  • Vụ xả súng thảm sát man rợ cướp đi sinh mạng của hơn bốn mươi giáo dân ngay trong Thánh lễ Chúa nhật Hiện Xuống tại Nhà thờ Thánh Phanxicô Xaviê ở Owo vào ngày 5 tháng Sáu năm 2022.
  • Tháng Tư năm 2014, cả thế giới bàng hoàng khi nhóm khủng bố bắt cóc 276 nữ sinh tại thị trấn Chibok.

Trong cơn bách hại ấy, những người trẻ kiên trung lại làm rạng danh Hội Thánh.

Tiêu biểu là chứng từ tử đạo của chủng sinh Michael Nnadi. Tháng Giêng năm 2020, một toán cướp có vũ trang đã đột nhập vào Đại Chủng viện Chúa Chiên Lành tại Kaduna, bắt cóc Michael, mười tám tuổi, vừa mới bước vào năm thứ nhất chủng viện, cùng ba chủng sinh khác. Sau nhiều tuần giam cầm đòi tiền chuộc, ba thầy kia được thả, nhưng thi thể của Michael được tìm thấy bên vệ đường vào ngày 1 tháng Hai năm 2020.

Khi tên thủ lĩnh sát nhân bị cảnh sát bắt giữ, hắn đã thú nhận một sự thật kinh ngạc: hắn quyết định giết người chủng sinh trẻ tuổi này chỉ vì trong suốt những ngày bị giam cầm trong rừng sâu, Michael không hề sợ hãi, trái lại em luôn mỉm cười và can đảm rao giảng Lời Chúa, khuyên can hắn hãy từ bỏ con đường tội lỗi để quay về với Thiên Chúa! Người thiếu niên mười tám tuổi ấy đã chết như một vị thánh tử đạo bảo vệ đức tin đến hơi thở cuối cùng.

Thế nhưng, bạo lực không bao giờ có thể dập tắt được khát vọng hòa bình.

Cũng tại miền bắc Nigeria, một câu chuyện hàn gắn kỳ diệu đã diễn ra giữa Mục sư James Wuye và Imam Muhammad Ashafa. Từng là hai thủ lĩnh thanh niên vũ trang khát máu đối đầu nhau trong các cuộc bạo loạn sắc tộc thập niên 1990; Mục sư James từng bị chặt đứt cánh tay phải. Nhưng qua ơn Chúa biến đổi, hai cựu thù đã tìm gặp nhau, quỳ gối xin lỗi và trao nhau cái ôm tha thứ. Họ đã cùng nhau thành lập Trung tâm Hòa giải Liên tôn, đi khắp đất nước để ngăn chặn các cuộc xung đột máu lửa.

Đồng thời, các vị chủ chăn Công giáo, tiêu biểu như Đức Hồng y John Onaiyekan, Tổng Giám mục Abuja, đã không ngừng thiết lập các ủy ban hòa bình liên tôn, kiên trì ngồi lại với các đại giáo sĩ Hồi giáo ôn hòa để cùng nhau dập tắt những đốm lửa hận thù trước khi nó bùng phát thành thảm họa.

Đối thoại tại Nigeria
Đối thoại tại Nigeria

Từ những xà lim buôn người tăm tối dưới chân pháo đài Elmina năm xưa cho đến những giảng đường đại chủng viện nườm nượp hàng ngàn ơn gọi trẻ tại Onitsha hôm nay; từ những giọt máu đào tử đạo của thầy giáo Benedict Daswa nơi buôn làng Nam Phi cho đến những chuyến bay cảm tử nối nhịp cầu sự sống trên bầu trời Biafra… Giáo hội Công giáo tại Tây Phi và Nam Phi đã trải qua một cuộc xuất hành thiêng liêng đầy nước mắt nhưng vô cùng hiển hách.

Đức tin Kitô giáo trên lục địa đen không còn là một thứ tôn giáo ngoại lai do người da trắng mang đến, mà đã thực sự đâm rễ sâu xa, hút lấy dưỡng chất từ lòng đất mẹ Phi châu để đơm hoa kết trái thành một Giáo hội trẻ trung, sống động và tràn trề sức sống Thần Khí.

Và chính từ sự trỗi dậy mạnh mẽ của những người con nơi lục địa nghèo khó ấy, bánh xe lịch sử của Mẹ Hội Thánh đã sẵn sàng lăn bánh bước vào một khúc quanh mang tính thời đại: tròn mười năm sau những chuyến bay cứu đói trên bầu trời Biafra, vào mùa thu năm 1978 tại kinh thành Rôma, các vị hồng y sẽ làm một điều mà suốt bốn thế kỷ rưỡi qua chưa từng có tiền lệ, bước vào Nhà nguyện Sistina để bầu chọn một người con xuất thân từ một xứ sở phía sau Bức Màn Sắt lên ngai tòa Thánh Phêrô!

Và chính từ sự trỗi dậy mạnh mẽ của những người con nơi lục địa nghèo khó ấy, bánh xe lịch sử của Mẹ Hội Thánh đã sẵn sàng lăn bánh bước vào một khúc quanh mang tính thời đại: tròn mười năm sau những chuyến bay cứu đói trên bầu trời Biafra, vào mùa thu năm 1978 tại kinh thành Rôma, các vị hồng y sẽ làm một điều mà suốt bốn thế kỷ rưỡi qua chưa từng có tiền lệ, bước vào Nhà nguyện Sistina để bầu chọn một người con xuất thân từ một xứ sở phía sau Bức Màn Sắt lên ngai tòa Thánh Phêrô!

Chương 156 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“Lạy Chúa, xin tiếp nhận linh hồn con!”

Chân phước Benedict Daswa, lời kinh cuối, như lời Chúa Giêsu (Lc 23,46)
Từ pháo đài Elmina và những chuyến bay đêm từ São Tomé đến Biafra, rồi xuống Durban và Venda ở cực nam châu Phi.

Những người trong chương

  • Benedict Daswa · Thầy giáo ở Venda, bị giết ngày 2 tháng Hai năm 1990 vì không góp tiền thuê thầy phù thủy. Phong chân phước năm 2015, người Nam Phi đầu tiên.
  • Denis Hurley · Tổng giám mục Durban, mất năm 2004. Ở Durban có một trung tâm cho người vô gia cư mang tên ngài.
  • Cyprian Tansi · Linh mục Igbo vào đan viện Trappist bên Anh. Phong chân phước ở Onitsha năm 1998, người Nigeria đầu tiên.

Nơi ấy hôm nay

  • Pháo đài Elmina ở Ghana vẫn còn nhà nguyện và những xà lim nhốt người nô lệ, nay là di sản thế giới.
  • Đảo Gorée, ngoài khơi Sénégal, là nơi năm 1992 Đức Gioan Phaolô II xin tha thứ về việc Kitô hữu dự vào nạn buôn người.
  • Đại chủng viện Bigard Memorial ở Enugu là một trong những chủng viện đông nhất thế giới.

Muốn đọc thêm

Lc 23,44-46 · Desmond Tutu, No Future Without Forgiveness (1999) · Báo cáo của Ủy ban Sự thật và Hòa giải Nam Phi (1998) · Gioan Phaolô II, bài nói trên đảo Gorée, 22 tháng Hai năm 1992

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 157

Gioan Phaolô II: “Đừng sợ!”

Sau khi bị bắn suýt chết năm 1981, Đức Gioan Phaolô II đã làm gì với người nổ súng?

Khoảng 21 phút đọc