Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 159

Kiểm chứng chương 159: Những người xây hòa bình

Đọc xong chương 159, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: một nhóm giáo dân trong một tu viện cũ ở Rôma làm sao chấm dứt được một cuộc chiến, bà Dorothy Day có thật đã nói không muốn bị gọi là thánh không, và những lời chỉ trích Mẹ Têrêsa đã được cân nhắc đến đâu. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào còn đang được bàn.

Chương kể về những người Công giáo đã xây dựng hòa bình trong thế kỷ XX: Cộng đoàn Sant’Egidio và hòa ước Mozambique, bà Dorothy Day, tiếng nói của các giáo hoàng về chiến tranh, thánh Têrêsa Calcutta, nữ tu Félicitas Niyitegeka ở Rwanda, và công cuộc hòa giải sau diệt chủng.

Nguồn chính gồm: văn bản Hiệp định Hòa bình Rôma (1992); tự truyện The Long Loneliness (Nỗi cô đơn dài lâu, 1952) của Dorothy Day, cùng nhật ký và thư từ của bà; Come Be My Light (Hãy đến, xin làm ánh sáng của con, 2007), tuyển tập thư của Mẹ Têrêsa do cha Brian Kolodiejchuk biên tập; các bài nói của các giáo hoàng trên vatican.va; và tư liệu về các tòa án Gacaca ở Rwanda.

Sách nên đọc: về Sant’Egidio, có cuốn của Roberto Morozzo della Rocca kể con đường từ chiến tranh đến hòa bình ở Mozambique, Mozambico: dalla guerra alla pace (1994). Về những lời phê bình Mẹ Têrêsa, có cuốn The Missionary Position của Christopher Hitchens (1995), một tác giả rất gay gắt.

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Mozambique

Ngày 4 tháng Mười năm 1992. Hòa ước được ký tại trụ sở của Cộng đoàn Sant’Egidio ở Trastevere, trong một tu viện Cát Minh cũ, đúng lễ thánh Phanxicô. Cộng đoàn do Andrea Riccardi lập năm 1968, khi ông còn là học sinh trung học, và dọn vào tu viện cũ năm 1973. Cuộc nội chiến kéo dài mười sáu năm, từ 1976 đến 1992, và khoảng một triệu người chết. Chiến tranh bùng ra sau khi Mozambique độc lập, được nuôi bằng Chiến tranh Lạnh, và để lại những con đường gài mìn. Các cuộc đàm phán kéo dài từ tháng Bảy năm 1990 đến tháng Mười năm 1992, đúng như chương ghi “hai năm ba tháng”. Hòa ước được ký giữa chính phủ của tổng thống Joaquim Chissano và quân nổi dậy Renamo do Afonso Dhlakama dẫn đầu, và mở đường cho lực lượng của Liên Hiệp Quốc cùng cuộc bầu cử đa đảng năm 1994.

Những người trung gian. Có bốn người: Andrea Riccardi, linh mục Matteo Zuppi (về sau làm hồng y), tổng giám mục Jaime Gonçalves của Beira, và một đại diện của chính phủ Ý.

Cụm từ “nền ngoại giao của tình bạn” là cách nói của chính Sant’Egidio. Cảnh những người nhà dòng và hai phía ngồi ăn chung mâm, và nỗi sợ ra đồng của nông dân, là cách người kể dựng lại bầu không khí cuộc đàm phán.

Dorothy Day

Phong trào Công nhân Công giáo. Bà lập phong trào năm 1933 cùng Peter Maurin, một người Pháp. Số báo đầu ra ngày 1 tháng Năm năm 1933, giá một xu. Bà sinh năm 1897 ở Brooklyn và chịu phép rửa năm 1927, sau khi sinh con gái. Con số hơn một trăm ngàn số báo trong vài năm là ước chừng hợp lý. Xem thêm chương 135.

Lập trường hòa bình. Trong Thế chiến thứ hai, tờ báo của bà mất hơn một nửa độc giả. Tháng Sáu năm 1955, bà không chịu xuống hầm trú trong một cuộc diễn tập phòng không, và gọi đó là việc đền tội công khai cho quả bom nguyên tử ở Nhật. Từ năm 1955, bà nhiều lần bị bắt vì không tham gia các cuộc diễn tập ấy. Vị thẩm phán không muốn tạo thêm một “vị tử đạo” nên không bỏ tù bà, và bà lặp lại việc từ chối trong năm năm nữa. Mùa hè năm 1973, bà bị bắt cùng các công nhân nông trại thuộc nghiệp đoàn United Farm Workers do Cesar Chavez lãnh đạo, và ở tù mười ngày. Bà sinh tháng Mười Một năm 1897 nên lúc ấy bảy mươi lăm tuổi, đúng như chương ghi. Bà mất năm 1980 trong một ngôi nhà Công nhân Công giáo ở khu Lower East Side.

Chuyện bà không muốn bị gọi là thánh. Nhiều người đã ghi lại việc bà không thích tước hiệu ấy. Chương đưa ra lời bà bằng tiếng Việt: “Đừng gọi tôi là một vị thánh. Tôi không muốn người ta gạt tôi sang một bên dễ dàng như thế.” Đó là cách dịch của những lời được nhiều tường thuật nhắc lại, không phải một văn bản duy nhất để kiểm từng chữ. Năm 2000, Hội Thánh mở hồ sơ có thể dẫn đến việc phong thánh cho bà.

Các giáo hoàng và chiến tranh

Jägerstätter. Chuyện người nông dân Áo Franz Jägerstätter còn được kể ở chương 141. Thông điệp Pacem in Terris (1963) gửi đến mọi người thiện chí, không chỉ người Công giáo. Đức Phaolô VI lập Ngày Hòa bình Thế giới, mỗi năm vào mồng 1 tháng Một, từ năm 1968. Bài nói của ngài ở Liên Hiệp Quốc ngày 4 tháng Mười năm 1965, lần đầu một giáo hoàng nói ở đó, được kể ở chương 146 và chương 147. Câu “Không bao giờ còn chiến tranh nữa” là lời của bài nói ấy, chương dịch lại sang tiếng Việt.

Chiến tranh Việt Nam. Đức Phaolô VI nhiều lần kêu gọi hòa bình và ngừng bắn. Ở Mỹ, người Công giáo tham gia phong trào phản chiến, như nhóm Catonsville Nine tháng Năm năm 1968. Hai anh em linh mục Daniel và Philip Berrigan đốt hồ sơ quân dịch bằng napan tự chế ở một bãi đậu xe. Đoạn nói về người Công giáo Việt Nam đứng giữa cuộc chiến ở cả hai miền là lời của người viết, và là chỗ chương đặt câu chuyện bên cạnh Việt Nam.

Iraq. Năm 1991 và năm 2003, Đức Gioan Phaolô II phản đối chiến tranh. Ngày 27 tháng Mười năm 1986, ngài mời các nhà lãnh đạo tôn giáo đến cầu nguyện cho hòa bình ở Assisi (xem chương 149). Năm 2003, ngài cử hồng y Etchegaray đến Baghdad và hồng y Laghi đến Washington. Trong bài nói trước các nhà ngoại giao ngày 13 tháng Giêng năm 2003, ngài nói chiến tranh luôn là một thất bại của nhân loại.

Thánh Têrêsa Calcutta

Ngày 10 tháng Chín năm 1946. Bà sinh ngày 26 tháng Tám năm 1910 ở Skopje, tên là Anjezë Bojaxhiu, nên lúc ấy ba mươi sáu tuổi. Bà vào dòng Loreto năm mười tám tuổi và dạy ở trường St. Mary của dòng. Học sinh trường này phần lớn là con các gia đình khá giả. Điều bà gọi là “tiếng gọi trong tiếng gọi” là lời kể của chính bà, được ghi vào tháng Chín năm 1946.

Từ năm 1948 đến năm 1952.

  • Năm 1948, bà mặc chiếc sari trắng viền xanh và mang theo năm rupee.
  • Ngày 7 tháng Mười năm 1950, Dòng Thừa sai Bác ái được phê chuẩn.
  • Năm 1952, bà mở Nirmal Hriday, nhà cho người hấp hối, trong một nhà trọ của khách hành hương cạnh đền nữ thần Kali.

Giải Nobel năm 1979. Bà xin hủy bữa tiệc mừng và dành khoản tiền, khoảng 192.000 đô la, cho người nghèo Ấn Độ. Câu “Hãy về nhà, và yêu thương gia đình mình” có trong nhiều tường thuật.

Những lời chỉ trích. Chương nêu những lời phê bình có thật và trình bày công bằng. Nếu muốn đọc phía phê bình, có cuốn của Hitchens ở trên, một tác giả rất gay gắt. Bà lấy tên Têrêsa theo thánh Têrêsa thành Lisieux, người mà chương 124 kể.

Đêm tối. Năm 2007, thư của bà được xuất bản trong Come Be My Light. Bà từng xin hủy các lá thư ấy vì sợ, như chương trích, “người ta sẽ nghĩ nhiều đến tôi, mà ít nghĩ đến Chúa Giêsu.” Ngày 4 tháng Chín năm 2016, bà được tuyên thánh. Về đêm tối đức tin theo thánh Gioan Thánh Giá, xem chương 99.

Rwanda

Félicitas Niyitegeka. Chị là nữ tu người Hutu của Dòng Nữ tu Phụ tá Tông đồ. Anh chị là đại tá Alphonse Nzungize. Lá thư chị trả lời anh được truyền lại. Chị bị giết ngày 21 tháng Tư năm 1994 ở Gisenyi. Hutu và Tutsi là hai dân tộc chính của Rwanda. Phần lớn người Rwanda là Kitô hữu, đông nhất là người Công giáo, và phần lớn nạn nhân là người Tutsi. Xem thêm chương 137.

Hòa giải. Các tòa án Gacaca hoạt động từ năm 2002 đến 2012, tái lập một tập tục làng xưa mà tên gọi nghĩa là “cỏ”, và xét xử hơn một triệu vụ. Các nhóm hòa giải ở giáo xứ là có thật.

Câu kết. Chương trích Tin Mừng Matthêu 5,9, trong Bài giảng trên núi: “Phúc thay ai xây dựng hòa bình, vì họ sẽ được gọi là con Thiên Chúa.”

Những người trong chương

Andrea Riccardi là người lập Cộng đoàn Sant’Egidio.

Matteo Zuppi là linh mục, về sau là hồng y.

Jaime Gonçalves là tổng giám mục Beira.

Dorothy Day là nhà báo, nay là Tôi tớ Chúa.

Peter Maurin là người cùng lập phong trào Công nhân Công giáo.

Franz Jägerstätter là nông dân Áo, nay là chân phước.

Gioan XXIII, Phaolô VI, Gioan Phaolô II và Phanxicô là các giáo hoàng.

Têrêsa Calcutta là nữ tu, nay là thánh.

Félicitas Niyitegeka là nữ tu người Hutu ở Rwanda.

Những nơi trong chương

Rôma: Trastevere. Mozambique. New York. California. Iraq: Baghdad. Washington. Calcutta, Darjeeling. Rwanda: Gisenyi.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một cuốn, hãy đọc vài lá thư của Mẹ Têrêsa trong Come Be My Light, những lá thư bà viết khi không còn cảm thấy Thiên Chúa. Đó là những trang làm nhiều người bất ngờ nhất về bà. Rồi đọc The Long Loneliness của Dorothy Day. Kinh Thánh bản dịch Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ có trên trang ktcgkpv.org.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 99 (Lâu đài nội tâm và đêm tối), chương 124 (Hạt giống sau cơn bão), chương 135 (Bắc Mỹ: người di dân và công nhân), chương 137 (Châu Phi cất tiếng), chương 141 (Giữa hai cuộc thế chiến), chương 145 (Việt Nam giữa những cuộc chia lìa) và chương 151 (Cơn sóng sau Công đồng).

Trở lại chương 159