Tư liệu chương 16
Kiểm chứng chương 16: Galát, Rôma và món quà cứu độ nhưng không
Chương 16 kể về hai lá thư quan trọng nhất của Phaolô, thư gửi tín hữu Galát và thư gửi tín hữu Rôma. Đọc xong, bạn có thể tự hỏi: ta chỉ có lời Phaolô thì sao biết những người đối nghịch với ông nói gì, chuyện Augustinô và Luther mở thư của ông ra đọc có đúng như kể không, và cuộc cãi nhau lâu đời về “đức tin” và “việc làm” là cãi chuyện gì. Nguồn chính là chính hai lá thư ấy. Những trang này chỉ cho bạn từng đoạn mà chương nhắc, giải thích những chỗ chương phải đoán, và nói qua cuộc tranh luận lớn của các nhà thần học hôm nay.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org. “Gl 1,6” là thư gửi tín hữu Galát, chương 1, câu 6. “Rm 3,23” là thư gửi tín hữu Rôma, chương 3, câu 23.
Lá thư không có lời tạ ơn
Chương nói thư nào của Phaolô cũng gần như mở đầu giống nhau, lời chào rồi một đoạn tạ ơn, trừ thư Galát. Bạn có thể tự kiểm. Ngay thư gửi Côrintô, cộng đoàn lắm chuyện nhất, cũng có lời tạ ơn (1 Cr 1,4). Thư Rôma (Rm 1,8) và thư Philípphê (Pl 1,3) cũng vậy. Nói thêm cho đủ: thư thứ hai gửi Côrintô và thư gửi Êphêsô mở đầu bằng lời chúc tụng Thiên Chúa chứ không bằng lời tạ ơn, còn các thư riêng gửi Timôthê và Titô không có đoạn tạ ơn. Chương nói “gần như”, và thư Galát là thư gửi một cộng đoàn mà lời trách mắng thế chỗ lời tạ ơn.
Lời chào vừa dứt, Phaolô viết luôn: tôi lấy làm lạ vì anh em đã vội vàng bỏ Đấng đã kêu gọi anh em để theo một tin mừng khác (Gl 1,6). Chương trích đúng ý ấy.
Galát ở đâu?
Chương nói các thành phía nam mà Phaolô và Barnaba đã ghé trong hành trình thứ nhất, nơi Phaolô bị ném đá rồi lại đứng dậy (Cv 14,19-20), “rất có thể” là nơi nhận thư. Đây là một câu hỏi các nhà nghiên cứu bàn đã lâu. Tỉnh Galát của Rôma trải từ phía bắc, nơi các bộ tộc Celt gọi là người Gô-loa đến định cư từ thế kỷ III trước Công nguyên, xuống các thành phía nam như Antiôkhia miền Pisiđia, Icôniô và Lýtra. Miền bắc ở quanh Ankara ngày nay. Một bên cho rằng thư gửi miền bắc, một bên cho là miền nam. Chương theo bên thứ hai, nhưng chưa ai chứng minh được.
Chuyện thánh Giêrônimô, thuở trẻ từng sống ở Trier (nay thuộc nước Đức), viết khoảng năm 387 rằng người Galát ở miền bắc vẫn nói gần như cùng một thứ tiếng Celt với dân Trier, là lấy từ Bình giải thư Galát của ông (quyển 2, lời tựa).
Thư Galát thường được đặt vào khoảng năm 53 đến 57. Có người đặt sớm hơn nhiều, khoảng năm 48.
“Một Tin Mừng khác”
Những người đến sau Phaolô và đòi người Galát phải chịu cắt bì được nói đến ở Gl 5,2-3 và 6,12-13. Cắt bì là nghi thức Do Thái đánh dấu một bé trai thuộc về giao ước của Thiên Chúa (St 17,9-14). Phaolô đáp rằng nếu anh em chịu cắt bì thì Đức Kitô chẳng ích gì cho anh em (Gl 5,2), và nói những người kia làm vậy chỉ để khỏi bị bắt bớ vì thập giá của Đức Kitô (Gl 6,12).
Lời của những người mới đến thì ta không có. Điều ta biết về sứ điệp của họ đến từ câu trả lời của Phaolô, và các học giả ghép lại từ đó. Vì vậy những lời chương gán cho họ, rằng Phaolô dạy chưa đủ, ông ấy gọt bớt cho dễ nghe, ông ấy chẳng phải tông đồ thật, là cách chương tóm lại điều các nhà nghiên cứu suy ra, không phải lời trích nguyên văn từ chính họ.
Lời lẽ của Phaolô cho thấy ông giận đến mức nào: ông gọi họ là “những người Galát ngu ngốc” (Gl 3,1). Với bất cứ ai rao giảng một tin mừng khác, dù là thiên sứ từ trời, ông nói người ấy đáng bị nguyền rủa (Gl 1,8). Vậy mà lần đầu ông đến với họ là vì thân xác yếu đuối, họ vẫn đón tiếp ông như sứ thần của Thiên Chúa, và nếu có thể được, họ đã móc cả mắt mình mà cho ông (Gl 4,13-15).
Hình ảnh một người nước ngoài yêu nước Việt, xin nhập quốc tịch và đã có giấy tờ đàng hoàng rồi bị hàng xóm bảo giấy ấy chưa đủ, là hình ảnh người viết thêm vào cho người đọc Việt dễ hiểu. Phaolô không viết như thế. Chương dùng hình ảnh ấy để làm rõ lập luận.
Khi Phaolô cãi với Phêrô
Phaolô kể ông được gọi, lên Giêrusalem gặp Kêpha, và được các “cột trụ” bắt tay, ở Gl 1,11 đến 2,10. Ba vị lãnh đạo ở đó là Giacôbê, Phêrô và Gioan, được kể là những cột trụ, đã trao cho ông bàn tay hiệp thông (Gl 2,9, chương 13 cũng nhắc).
Cảnh ở Antiôkhia nằm ở Gl 2,11-14. Phêrô vốn ngồi ăn chung với anh em gốc dân ngoại. Khi mấy người từ nhóm của Giacôbê đến, ông rút lui và tách ra vì sợ những người chủ trương cắt bì (Gl 2,12), và đến cả Barnaba cũng bị cuốn đi. Phaolô viết chính ông đã chống đối Phêrô công khai (Gl 2,11), và trước mặt mọi người hỏi: nếu anh là người Do Thái mà sống như dân ngoại, thì làm sao lại buộc dân ngoại phải sống như người Do Thái (Gl 2,14). Chương trích đúng lời ấy.
Chỉ có Phaolô kể chuyện này. Sách Công vụ không nhắc một chữ, và ta không biết Phêrô đáp lại thế nào. Nhiều thế kỷ sau, các bậc thầy lớn cũng bất đồng. Thánh Giêrônimô nghĩ cuộc cãi vã là dàn dựng cho có vẻ, còn thánh Augustinô khẳng định đó là thật.
Chương nói Hội Thánh mừng lễ hai ông vào cùng một ngày, 29 tháng Sáu. Điều này đúng, và đây là tục lệ có từ thế kỷ III ở Rôma. Lịch Rôma năm 354 đã ghi lễ này.
Ông Ápraham đã tin
- Câu hỏi của Phaolô, Thần Khí đến nhờ làm theo Luật hay nhờ nghe và tin: Gl 3,2.
- Ông Ápraham tin Đức Chúa và Đức Chúa kể là sự công chính cho ông: sách Sáng Thế 15,6, được Phaolô trích ở Gl 3,6 và Rm 4,3. Cảnh Thiên Chúa bảo ông đếm sao nằm ở St 15,5.
- Được kể là công chính nghĩa là được nên ngay lành với Thiên Chúa. Trong các thư của Phaolô, chữ này thường dịch là “được nên công chính”. Lời ông tóm lại là Gl 2,16: con người không được nên công chính nhờ làm những gì Luật dạy mà nhờ tin vào Đức Giêsu Kitô.
- Luật Môsê đến bốn trăm ba mươi năm sau: Gl 3,17.
- Luật như người giám hộ dẫn trẻ đến trường: Gl 3,24-25. Chữ Hy Lạp là paidagōgos, người nô lệ đưa con nhà giàu đi học, đúng như chương giải thích.
- “Áp-ba, Cha ơi!”: Gl 4,6, và cả Rm 8,15. Áp-ba là tiếng Aram nghĩa là “cha”, chính tiếng Đức Giêsu dùng khi cầu nguyện trong vườn Ghếtsêmani (Mc 14,36).
- Câu không còn người Do Thái hay người Hy Lạp, nô lệ hay tự do, nam hay nữ, vì anh em là một trong Đức Kitô Giêsu: Gl 3,28.
Về câu xưa gán cho triết gia Hy Lạp Talet, rằng ông biết ơn vì được sinh ra làm người chứ không làm thú vật, làm đàn ông chứ không làm đàn bà, làm người Hy Lạp chứ không làm người man di: lời này do Diogenes Laertius ghi lại, mà ông này sống rất lâu sau Talet. Vì vậy nó là chuyện truyền lại hơn là lịch sử chắc chắn.
Chương nói việc Ápraham được coi là công chính xảy ra trước khi ông chịu cắt bì. Phaolô nói điều này ở Rm 4,10, và nó đúng theo thứ tự trong sách Sáng Thế: chương 15 kể ông tin, chương 17 kể ông chịu cắt bì.
Tự do để phục vụ
- Câu ông viết anh em đã được gọi để hưởng tự do, đừng dùng tự do làm dịp cho tính xác thịt mà hãy lấy đức mến phục vụ lẫn nhau: Gl 5,13. Cả Luật gói trong một điều răn là yêu người thân cận như chính mình: Gl 5,14.
- Hai danh sách, việc của xác thịt và hoa quả của Thần Khí: Gl 5,19-23. Truyền thống Công giáo, theo bản Latinh cổ, đếm mười hai hoa quả của Thần Khí chứ không phải chín (Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 1832).
- Anh em hãy mang gánh nặng cho nhau, như thế là chu toàn luật của Đức Kitô: Gl 6,2.
- “Anh em coi, tôi tự tay viết cho anh em những chữ lớn thế này”: Gl 6,11.
Thời ấy thư thường đọc cho thư ký chép, và người gửi thêm vài dòng cuối bằng chính tay mình để chứng tỏ thư là của mình. Thói quen ấy còn thấy ở 1 Cr 16,21, Cl 4,18 và 2 Tx 3,17. Vì sao Phaolô viết chữ to thì không ai biết. Chương đưa ra hai khả năng, mỗi khả năng đều có chữ “có thể”. Một là mắt ông kém, như một số độc giả đoán từ chuyện người Galát từng muốn móc mắt cho ông; cách đọc này có từ học giả người Anh J. B. Lightfoot. Hai là tay ông run vì tuổi tác và những trận đòn xưa. Đây đều là suy đoán.
Lá thư gửi một cộng đoàn chưa gặp mặt
Tertiô, người chép thư, tự giới thiệu ở Rm 16,22. Gaiô và Êrastô, thủ quỹ thành phố, gửi lời chào ở Rm 16,23. Năm 1929, các nhà khảo cổ ở Côrintô tìm được một phiến đá lát đường khắc chữ Latinh, nói rằng một người tên Êrastô đã tự bỏ tiền lát con đường ấy để đáp lại chức vụ ông giữ trong thành. Có học giả cho rằng đó chính là người trong thư. Có người nghi ngờ.
Bà Phêbê được giới thiệu ở Rm 16,1-2 là người phục vụ của cộng đoàn ở Kenkhrê, cảng phía đông của Côrintô. Chữ Hy Lạp cho “người phục vụ” ở đó là diakonos, chữ mà “phó tế” bắt nguồn từ đó. Ông xin người Rôma giúp bà trong mọi việc bà cần, vì bà đã là người bảo trợ cho nhiều người, kể cả ông. Thư không nói thẳng bà là người mang thư. Nhưng Phaolô giới thiệu bà ngay đầu phần chào hỏi, nên đa số học giả nghĩ bà là người đem thư đến Rôma.
Thư Rôma thường được đặt vào khoảng năm 56 hoặc 57, viết ở Côrintô, và là thư dài nhất của ông, khoảng bảy ngàn chữ Hy Lạp. Ước mơ đi Tây Ban Nha và ghé Rôma nằm ở Rm 15,23-29. Ông hy vọng ghé Rôma để Hội Thánh ở đó giúp ông đi tiếp (Rm 15,23-24). Trước hết ông phải mang khoản tiền quyên góp về cho tín hữu nghèo ở Giêrusalem (Rm 15,25-26).
Cộng đoàn Rôma bắt đầu thế nào thì không ai biết chắc. Chương đoán nó có thể bắt đầu từ những người Do Thái ở Rôma đã lên Giêrusalem dự lễ Ngũ Tuần, rồi mang tin vui về. Sách Công vụ quả có kể có khách từ Rôma trong đám đông hôm ấy (Cv 2,10). Đó là một giả thuyết hợp lý nhưng chưa có bằng chứng. Việc tín hữu họp ở nhiều ngôi nhà thì thấy rõ trong các lời chào ở Rm 16, trong đó Phaolô chào Priscila và Aquila, những người đã liều mạng sống để cứu mạng ông, và cộng đoàn họp tại nhà hai người (Rm 16,3-5).
Nhiều học giả nghĩ Hội Thánh ở Rôma từng trải qua một cú sốc. Hoàng đế Claudiô trục xuất các tín hữu Do Thái như Aquila và Priscila, và khi họ trở về sau khi ông mất năm 54, họ thấy một Hội Thánh đã quen với việc phần lớn là dân ngoại. Người Do Thái và dân ngoại phải học sống với nhau lại. Đây là cách các học giả dựng lại, dựa vào sử gia Suêtôniô và Cv 18,2 (chương 15 đã nhắc).
Ai cũng cần được cứu
Bức tranh về thế giới dân ngoại ở Rm 1,18-32, và về người Do Thái có Luật ở Rm 2. Chủ đề của cả thư nằm ở Rm 1,16-17: Tin Mừng là sức mạnh Thiên Chúa dùng để cứu độ mọi kẻ tin, trước hết là người Do Thái rồi đến người Hy Lạp. Câu cuối ấy, người công chính sẽ nhờ đức tin mà được sống, Phaolô lấy từ ngôn sứ Khabacúc (Khabacúc 2,4).
Phán quyết của ông là Rm 3,23-24: mọi người đã phạm tội và được nên công chính nhờ ân sủng Thiên Chúa ban không. Chữ Hy Lạp “ban không” là dōrean, nghĩa là như quà tặng, chẳng phải trả gì.
Chết đi và sống lại
Câu hỏi có nên cứ phạm tội để ân sủng càng dồi dào hay không ở Rm 6,1, và lời đáp về phép Rửa ở Rm 6,1-4. Ai đã chết thì xong với tội lỗi (Rm 6,7). Hằng năm, trong Đêm Vọng Phục Sinh, Hội Thánh đọc đoạn Rm 6,3-11 ngay trước khi tiếng Alleluia, im lặng suốt Mùa Chay, được hát lên.
Cuộc giằng co trong lòng, điều thiện tôi muốn thì không làm, điều ác không muốn lại cứ làm (Rm 7,19), và tiếng kêu khốn thân tôi, ai sẽ giải thoát tôi (Rm 7,24), thì các nhà chú giải đã tranh luận từ lâu về chữ “tôi” ở đó. Là Phaolô trước khi tin, Phaolô sau khi tin, hay mọi con người? Chương đọc theo cách ai cũng thấy mình trong đó, như nhiều người đọc từ thời Augustinô.
Thần Khí ngự trong ta và giúp ta dám kêu lên Áp-ba (Rm 8,15). Khi ta không biết cầu nguyện thế nào, chính Thần Khí cầu thay nguyện giúp bằng những tiếng rên siết khôn tả (Rm 8,26). Bài ca khép chương, bắt đầu bằng câu hỏi ai có thể tách chúng ta ra khỏi tình yêu của Đức Kitô, là Rm 8,35-39.
Dân riêng của Chúa
Nỗi buồn sâu xa của Phaolô về dân mình, đến mức có thể ước bị tách khỏi Đức Kitô vì anh em, là Rm 9,1-3. Ông kể ra những gì thuộc về họ ở Rm 9,4: quyền làm nghĩa tử, vinh quang, các giao ước, việc ban Luật, việc phụng thờ, những lời hứa. Câu hỏi “Phải chăng Thiên Chúa đã chối bỏ dân Người?” và lời đáp tuyệt đối không, chính ông cũng là người Ítraen thuộc chi tộc Bengiamin, là Rm 11,1.
Hình ảnh cành ô-liu dại được tháp vào cây ô-liu lành ở Rm 11,17-24. Cành dại đừng lên mặt với gốc, vì không phải anh nâng đỡ gốc nhưng là gốc nâng đỡ anh (Rm 11,18). Ông tin một ngày kia toàn thể Ítraen sẽ được cứu độ, vì ơn Thiên Chúa đã ban thì Người không rút lại (Rm 11,26.29).
Chương nói chính những chương này đã giúp Hội Thánh tìm lại đường. Năm 1965, Công đồng Vaticanô II trích chúng trong tuyên ngôn Nostra Aetate. Văn kiện nói Thiên Chúa vẫn yêu thương người Do Thái vì cha ông họ, và không nên trình bày người Do Thái như thể bị Thiên Chúa loại bỏ hay chúc dữ. Chương 149 kể câu chuyện ấy.
Sống thế nào
Đừng rập theo thế gian này mà hãy cải biến con người bằng cách đổi mới tâm thần: Rm 12,2. Vui với người vui, khóc với người khóc: Rm 12,15. Đừng để cái ác thắng mình mà hãy lấy thiện thắng ác: Rm 12,21. Người mạnh đức tin và người yếu đức tin: Rm 14. Hãy đón nhận nhau như Đức Kitô đã đón nhận anh em: Rm 15,7. Danh sách lời chào: Rm 16,1-16. Chương 21 kể kỹ hơn về những người phụ nữ trong danh sách ấy.
Chương nói chương cuối thư gần ba mươi cái tên. Đây là cách đếm gần đúng của người kể trên danh sách ở Rm 16,1-16 và các lời chào quanh đó, không phải con số sách nào nêu.
Những người đọc về sau
Chuyện chàng trai ở Milanô, mùa hè năm 386, ngã xuống dưới gốc sung trong vườn và nghe tiếng trẻ con hát “Cầm lên mà đọc”, là do chính Augustinô kể trong cuốn Tự thú (quyển 8, chương 12). Những lời ông đọc là Rm 13,13-14. Lúc ấy ông khoảng ba mươi mốt tuổi. Ông viết ông không đọc thêm nữa mà cũng không cần: một ánh sáng chắc chắn đã tràn vào lòng. Chương 46 kể về ông.
Chuyện Luther cũng là chuyện chính ông kể, gần cuối đời, năm 1545, trong lời tựa cho bộ tác phẩm tiếng Latinh của mình. Nhiều năm ông sợ cụm từ “sự công chính của Thiên Chúa” trong Rm 1,17, vì ông hiểu đó là công lý trừng phạt người có tội. Rồi ông hiểu đó là sự công chính Thiên Chúa ban như quà. Ông nói mình cảm thấy như được sinh ra lần nữa, như đã bước qua cổng mở để vào chính thiên đàng. Chuyện này xảy ra trong những năm ông giảng về thư Rôma ở Wittenberg. Các sử gia vẫn tranh luận chính xác khi nào, đâu đó giữa khoảng năm 1515 và 1519. Chương 91 kể thêm.
Một cuộc tranh luận lớn hôm nay
Chương không đi vào chuyện này, nhưng ai tìm hiểu Phaolô nên biết. Suốt năm trăm năm, người Công giáo và người Tin Lành tranh cãi về ý Phaolô khi nói con người được nên công chính nhờ đức tin vào Đức Giêsu Kitô, không nhờ việc làm theo Luật (Gl 2,16). Từ những năm 1970, nhiều nhà nghiên cứu, cả Tin Lành lẫn Công giáo, đưa ra một cách đọc gọi là “cách nhìn mới về Phaolô”. Họ cho rằng “việc làm theo Luật” mà Phaolô nói chủ yếu là những dấu phân biệt người Do Thái với dân ngoại, như cắt bì, luật ăn uống, ngày Sabát, hơn là chuyện con người cố lập công để được cứu. Cuộc tranh luận này vẫn còn tiếp diễn.
Năm 1999, Hội Thánh Công giáo và Liên đoàn Luther Thế giới ký một Tuyên bố chung về ơn công chính hóa, nhận rằng về điều cốt lõi, hai bên không còn kết án nhau. Chương 149 kể câu chuyện ấy.
Những người trong chương
Phaolô, Phêrô (Kêpha), Barnaba, Giacôbê, những người trong chuyện ở Antiôkhia.
Tertiô, người chép thư Rôma.
Bà Phêbê, người phục vụ cộng đoàn ở Kenkhrê.
Augustinô (354 đến 430) và Martin Luther (1483 đến 1546), hai người đọc thư Rôma ở những thế kỷ sau.
Những nơi trong chương
Miền Galát, miền trung Thổ Nhĩ Kỳ. Antiôkhia, nơi Phaolô cãi với Phêrô. Côrintô, nơi viết thư Rôma, và Kenkhrê, cảng phía đông của thành. Rôma, nơi Phaolô chưa từng đến khi viết thư.
Đọc thêm
Thư Galát chỉ có sáu chương, đọc trong nửa giờ. Thư Rôma dài hơn nhiều. Nếu chỉ đọc được một phần, bạn có thể đọc chương 8, chương mà nhiều người coi là đẹp nhất trong các thư của Phaolô. Cả hai thư có trên trang ktcgkpv.org. Ai đọc được tiếng Anh và muốn hiểu cuộc tranh luận về “cách nhìn mới” có thể tìm cuốn What Saint Paul Really Said của N. T. Wright, viết cho người không chuyên.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 13 (cuộc họp năm 49), chương 15 (Côrintô), chương 19 (Phêrô ở Rôma), chương 21 (những người phụ nữ trong Rm 16), chương 46 (Augustinô), chương 91 (Luther), và chương 149 (Tuyên bố chung năm 1999).