Bỏ qua, tới nội dung
Khoảng năm 53–57 · Miền Galát, Côrintô, Rôma

Chương 16

Galát, Rôma và món quà cứu độ nhưng không

Khoảng năm 53–57 · Miền Galát, Côrintô, Rôma

Giáo hoàng PhêrôHoàng đế Claudiô, Nêrô

Hầu như bức thư mục vụ nào của Thánh Phaolô cũng mở đầu theo một khuôn mẫu thật ấm áp: trước hết là lời chào bình an, tiếp đến là đoạn văn dâng lời tạ ơn Thiên Chúa vì những hoa trái tốt lành mà ngài nhận thấy nơi cộng đoàn sắp nghe đọc thư.

Năm ấy, nơi ấy

Khoảng năm 53–57

  1. Các cộng đoàn miền Galát
  2. Antiôkhia
  3. Côrintô
  4. Rôma
Thư Rôma được viết ở Côrintô mùa đông năm 57 và bà Phêbê mang sang Rôma (nét đứt chỉ hướng đi). Thư Galát gửi miền giữa Tiểu Á.
Bắt đầu đọc

Chương 16

Khoảng năm 53–57 · Miền Galát, Côrintô, Rôma

Hầu như bức thư mục vụ nào của Thánh Phaolô cũng mở đầu theo một khuôn mẫu thật ấm áp: trước hết là lời chào bình an, tiếp đến là đoạn văn dâng lời tạ ơn Thiên Chúa vì những hoa trái tốt lành mà ngài nhận thấy nơi cộng đoàn sắp nghe đọc thư. Ngay cả khi viết thư cho giáo đoàn Côrintô, một cộng đoàn lắm chuyện rắc rối và chia rẽ nhất, Phaolô vẫn dành những dòng đầu tiên để tạ ơn Chúa. Thư gửi tín hữu Rôma hay Philípphê cũng đều mở đầu dịu dàng như thế.

Duy chỉ có bức thư gửi tín hữu Galát là khác hẳn. Câu chào đầu thư vừa dứt, vị Tông đồ đã đi thẳng vào vấn đề bằng những lời đầy bức xúc: “Tôi lấy làm lạ vì anh em đã vội vàng từ bỏ Đấng đã dùng ân sủng của Đức Kitô mà kêu gọi anh em, để chạy theo một ‘tin mừng’ khác”.

Tuyệt nhiên không có lấy một lời khen ngợi. Thánh Phaolô đang nổi giận thật sự, và cơn giận của ngài có lý do.

Khi người ta rao giảng “một Tin Mừng khác”

Galát vốn là một vùng đất nằm ở trung tâm bán đảo Tiểu Á, ngày nay thuộc lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ. Tỉnh Galát của đế quốc Rôma thuở ấy trải dài từ khu vực phía bắc, nơi các bộ tộc người Celt, vẫn gọi là người Gô-loa, đến định cư từ thế kỷ thứ ba trước Công nguyên, chạy xuống tới tận các thành phố phía nam như Antiôkhia miền Pisiđia, Icôniô và Lýtra. Cho đến nay, các học giả Kinh Thánh vẫn còn tranh luận xem lá thư này được gửi cho vùng bắc hay vùng nam; nhưng rất có thể đó là những giáo đoàn phía nam mà Thánh Phaolô và Thánh Barnaba đã dày công thiết lập trong chuyến truyền giáo thứ nhất, nơi Phaolô từng bị đám đông ném đá đến ngất đi rồi lại đứng dậy đi tiếp. Thánh Giêrônimô, người thuở trẻ từng sống ở vùng Trier, nay thuộc nước Đức, đã ghi nhận vào khoảng năm 387 rằng cư dân Galát ở miền bắc vẫn còn nói một thứ phương ngữ Celt nghe gần giống hệt tiếng nói của người dân vùng Trier.

Phần đông giáo dân trong các cộng đoàn trẻ trung ấy đều xuất thân từ dân ngoại, tức là những người không mang dòng máu Do Thái.

Thế nhưng, sau khi Thánh Phaolô rời đi vùng khác truyền giáo, có một số thầy giảng lạ mặt đã tìm đến các giáo đoàn này. Bản thân họ cũng là Kitô hữu, nhưng xuất thân là người Do Thái chính gốc. Họ không hề phủ nhận Chúa Giêsu, nhưng lại rỉ tai giáo dân rằng: chỉ đặt niềm tin vào Đức Giêsu thôi thì tốt đấy, nhưng vẫn chưa đủ. Muốn thật sự trở thành con cái tổ phụ Ápraham và được cứu độ trọn vẹn, anh em buộc phải chịu phép cắt bì, nghi thức cổ truyền đánh dấu một người nam thuộc về giao ước của dân Do Thái, đồng thời phải tuân giữ nghiêm ngặt các luật kiêng khem thức ăn cũng như các ngày lễ quy định trong Luật Môsê. Họ còn gièm pha rằng: ông Phaolô dạy giáo lý cho anh em chưa tới nơi tới chốn đâu; ông ấy đã tự ý cắt gọt bớt luật lệ đi cho dễ nghe, dễ theo đấy thôi! Mà suy cho cùng, ông Phaolô có phải là Tông đồ chính thức đâu, có từng được đi theo Chúa Giêsu ngày nào đâu!

Những thầy giảng mới đến Galát, đòi tín hữu dân ngoại phải chịu cắt bì và giữ Luật Môsê
Những thầy giảng mới đến Galát, đòi tín hữu dân ngoại phải chịu cắt bì và giữ Luật Môsê

Ngày nay chúng ta không còn giữ được văn bản nào của nhóm người ấy; lập luận của họ chỉ được các học giả dựng lại từ chính những lời phản bác của Thánh Phaolô trong thư.

Để hiểu nỗi hoang mang của giáo dân Galát lúc ấy, hãy thử hình dung có một người ngoại quốc đem lòng yêu mến đất nước Việt Nam, làm đơn xin nhập tịch và đã được nhà nước cấp giấy chứng nhận công dân đàng hoàng. Bỗng một hôm, mấy người hàng xóm sang bảo: tờ giấy công nhận ấy chưa đủ giá trị đâu; muốn làm người Việt thực thụ, anh phải thay đổi toàn bộ nếp ăn ở theo đúng mọi phong tục cổ truyền của chúng tôi, bằng không anh mãi mãi chỉ là công dân hạng hai mà thôi. Chắc chắn người tân dân ấy sẽ rơi vào cảnh hoang mang, chao đảo. Những người tân tòng ở miền Galát năm ấy cũng đang chao đảo đúng như thế.

Trong mắt Thánh Phaolô, đây không phải là chuyện có thể nhân nhượng. Bởi lẽ, nếu phải cộng thêm Luật Môsê vào nữa mới được cứu rỗi, thì hóa ra cái chết của Chúa Kitô trên thập giá vẫn là chưa đủ hay sao? Khi ấy, ơn cứu độ sẽ không còn là món quà Thiên Chúa ban tặng nhưng không nữa, mà biến thành một phần thưởng con người phải tự mình gồng lưng lập công trạng mới kiếm lấy được. Ngôn từ trên trang thư cho thấy lòng vị Tông đồ đang sôi sục đến mức nào: ngài thẳng thắn mắng họ là “những người Galát ngu ngốc”, và nặng lời tuyên bố rằng bất cứ kẻ nào, dẫu cho có là thiên sứ từ trời xuống đi nữa, mà dám rao giảng một tin mừng khác với Tin Mừng anh em đã lãnh nhận, thì kẻ ấy đáng bị nguyền rủa.

Phaolô càng nặng lời bao nhiêu thì lòng ngài lại càng đau đớn bấy nhiêu, bởi ngài hết mực thương yêu đoàn con tinh thần này. Ngài nghẹn ngào nhắc họ nhớ lại kỷ niệm thuở ban đầu: lần đầu tiên ngài dừng chân rao giảng cho họ là bởi một cơn đau yếu thể xác, ấy vậy mà họ đã không chút ghê tởm, trái lại còn mở lòng đón tiếp ngài nồng hậu như đón một sứ thần của Thiên Chúa. “Tôi xin làm chứng cho anh em rằng: lúc bấy giờ, nếu có thể được, hẳn anh em đã sẵn sàng móc cả đôi mắt của mình ra mà trao cho tôi rồi!”

Khi Thánh Phaolô thẳng thắn tranh luận với Thánh Phêrô

Để giúp tín hữu Galát thấy rõ mình không phải là một “tông đồ hạng hai” tự phong, Thánh Phaolô đã trải lòng kể lại hành trình ơn gọi của đời mình: từ biến cố được chính Chúa Phục Sinh trực tiếp kêu gọi trên đường đi Đamát, cho đến chuyến lên Giêrusalem diện kiến Thánh Phêrô. Tại kinh thành năm ấy, ba vị được coi là những “cột trụ” của Hội Thánh là Giacôbê, Phêrô và Gioan đều đã bắt tay ngài như dấu hiệp thông, công nhận sứ vụ rao giảng cho dân ngoại của ngài.

Và ngay sau đó, Phaolô đã kể lại một sự việc nhạy cảm mà theo lẽ thường tình, người ta rất dễ tìm cách giấu nhẹm đi.

Chuyện xảy ra vào một dịp Thánh Phêrô ghé thăm giáo đoàn Antiôkhia. Những ngày đầu mới đến, vị Tông đồ trưởng vẫn vui vẻ ngồi ăn uống chung với các tín hữu gốc dân ngoại rất tự nhiên. Thế nhưng, khi có mấy người từ nhóm của ông Giacôbê ở Giêrusalem đi xuống, Phêrô bỗng nhiên e dè rút lui, âm thầm tách ra và không dám ngồi ăn chung với anh em dân ngoại nữa, chỉ vì nể sợ những người giữ lập trường bảo thủ về luật cắt bì. Thấy vị đứng đầu làm vậy, các tín hữu gốc Do Thái khác tại đó cũng bắt chước rút lui theo; thậm chí đến một người từng sát cánh với Phaolô như ông Barnaba cũng bị cuốn theo thái độ ngập ngừng ấy.

Thấy cảnh làm tổn thương sự hiệp nhất đó, Thánh Phaolô đã không thể giữ im lặng. Ngài viết: “Tôi đã đứng ra phản đối ông ấy ngay trước mặt mọi người”. Giữa cộng đoàn hôm đó, Phaolô hỏi thẳng Phêrô: “Nếu chính anh là người Do Thái mà còn đang sống thoải mái như người dân ngoại chứ không câu nệ như người Do Thái, thì làm sao anh lại có thể ép buộc anh em dân ngoại phải rập khuôn sống như người Do Thái được?”

Ở Antiôkhia, Phaolô “cưỡng lại ông Kêpha trước mặt mọi người”
Ở Antiôkhia, Phaolô “cưỡng lại ông Kêpha trước mặt mọi người”

Một cuộc va chạm như thế chẳng lấy gì làm vẻ vang cho cả hai vị Tông đồ. Ấy thế mà Hội Thánh vẫn trung thực giữ nguyên câu chuyện ấy trong quy điển Kinh Thánh. Chi tiết rất thật đó cho chúng ta thấy: ngay cả Thánh Phêrô, Tảng Đá đứng đầu Hội Thánh, cũng có lúc chùn bước vì nể sợ người đời; và một người anh em đồng sự đã vì chân lý Tin Mừng mà dám thẳng thắn góp ý ngay trước mặt ngài.

Chỉ có bức thư gửi tín hữu Galát của Phaolô là ghi lại sự việc này; sách Công vụ Tông đồ không nhắc tới một chữ, và chúng ta cũng không được biết lúc ấy Thánh Phêrô đã đáp lời ra sao. Nhưng sự thinh lặng chấp nhận của Phêrô tự nó đã là một câu trả lời đầy khiêm tốn. Nhiều thế kỷ sau, các Giáo phụ cũng từng tranh luận sôi nổi về đoạn văn này: trong khi Thánh Giêrônimô cố giải thích rằng cuộc tranh cãi ở Antiôkhia chỉ là một màn kịch được hai vị Tông đồ dàn dựng trước để giáo huấn dân chúng, thì Thánh Augustinô lại kiên quyết bảo vệ sự thật lịch sử rằng đó là một cuộc góp ý có thật.

Dù từng có lúc tranh luận nảy lửa vì lợi ích của Hội Thánh như thế, nhưng rồi đây trên chặng đường cuối đời, cả hai vị đều sẽ cùng nhau đổ máu đào tử đạo tại kinh thành Rôma. Và ngay từ thế kỷ thứ ba cho đến tận hôm nay, Hội Thánh Công giáo vẫn luôn cử hành đại lễ kính hai Thánh Tông đồ Phêrô và Phaolô chung trong cùng một ngày 29 tháng Sáu hằng năm.

Tổ phụ Ápraham đã được công chính hóa nhờ Đức tin

Khép lại câu chuyện riêng, Thánh Phaolô đi thẳng vào cốt lõi của bức thư bằng cách đặt cho giáo dân Galát một câu hỏi rất thực tế: “Tôi chỉ muốn hỏi anh em một điều này thôi: anh em đã lãnh nhận được Chúa Thánh Thần là nhờ tuân giữ các việc của Lề Luật, hay là nhờ lắng nghe và đón nhận bằng đức tin?” Hơn ai hết, chính người Galát tự biết rõ câu trả lời: ngày Chúa Thánh Thần ngự xuống tràn đầy trên cộng đoàn họ, họ đâu đã chịu phép cắt bì, cũng đâu có giữ một điều khoản nào của Luật Môsê!

Tiếp đó, vị Tông đồ mở chính những trang Cựu Ước mà nhóm người kia đang dùng để gây sức ép với dân ngoại, và chỉ thẳng vào gương mẫu của tổ phụ Ápraham. Sách Sáng Thế kể lại rằng vào một đêm thanh vắng, Thiên Chúa đã dẫn ông Ápraham bước ra ngoài lều, bảo ông hãy ngước mắt lên bầu trời đêm mà đếm thử các vì sao xem có đếm xuể không, rồi hứa rằng dòng dõi của ông mai sau cũng sẽ đông đúc như thế. Lúc bấy giờ, bản thân ông Ápraham tuổi đã già nua, còn bà Sara vợ ông lại hiếm muộn không có con; thế nhưng, Kinh Thánh ghi rõ: “Ông Ápraham đã tin vào Đức Chúa, và nhờ đó Đức Chúa kể ông là người công chính”.

Ông Ápraham ngước nhìn trời và đếm sao: “ông tin Đức Chúa”
Ông Ápraham ngước nhìn trời và đếm sao: “ông tin Đức Chúa”

“Được kể là công chính”, hay được nên công chính, có nghĩa là được Thiên Chúa đón nhận vào lại trong mối tương quan ngay lành, hòa thuận với Người. Đây là tư tưởng xuyên suốt các bức thư của Thánh Phaolô: con người không thể tự mình trở nên công chính trước mặt Chúa nhờ việc gồng mình chu toàn các khoản luật, nhưng là nhờ mở lòng tin vào Đức Giêsu Kitô.

Phaolô chỉ rõ cho độc giả thấy trình tự thời gian trong Kinh Thánh: lời tuyên bố ông Ápraham được kể là công chính đã diễn ra từ rất lâu trước khi ông thực hiện nghi thức cắt bì, và đi trước việc ban hành Luật Môsê trên núi Sinai tới bốn trăm ba mươi năm. Vị tổ phụ đã được Thiên Chúa thương nhận chỉ vì một lý do duy nhất là ông đã tin. Bởi thế, bất cứ ai đặt trọn niềm tin vào Thiên Chúa, dù mang dòng máu Do Thái hay là dân ngoại Hy Lạp, đều thật là con cháu tổ phụ Ápraham.

Tuy nói vậy, nhưng Thánh Phaolô không hề hạ thấp hay khinh thường Lề Luật Cựu Ước. Ngài dùng một hình ảnh rất quen thuộc trong xã hội cổ đại để ví von vai trò của Lề Luật: hình ảnh người giám hộ, tiếng Hy Lạp là paidagōgos, tức người gia nhân đứng tuổi trong các gia đình khá giả thời xưa, có nhiệm vụ hằng ngày dắt đứa con trai nhỏ của chủ nhà tới trường học, theo sát canh chừng nết ăn nết ở và rèn cặp phép tắc cho đứa bé. Phaolô viết: “Như thế, Lề Luật đã đóng vai trò là người giám hộ dẫn đưa chúng ta đến với Đức Kitô, để chúng ta được nên công chính nhờ đức tin. Nhưng một khi đức tin đã đến rồi, thì chúng ta không còn nằm dưới quyền quản thúc của người giám hộ nữa”.

Người giám hộ rất cần thiết, nhưng chỉ cần trong giai đoạn đứa trẻ còn thơ ấu. Giờ đây, Đức Kitô đã đến, và người tín hữu đã bước vào tuổi trưởng thành thiêng liêng. Họ không còn mang thân phận nô lệ sợ sệt nữa, nhưng đã trở thành con cái thật của Thiên Chúa, được lãnh nhận Thần Khí của Chúa Con để có thể thân mật thốt lên: “Ápba! Cha ơi!”, chính tiếng gọi bằng tiếng Aram mà Chúa Giêsu đã từng thưa với Chúa Cha trong đêm hấp hối nơi vườn Ghếtsêmani.

Lề Luật như người gia sư dắt đứa trẻ đi học
Lề Luật như người gia sư dắt đứa trẻ đi học

Từ xác tín ấy, Thánh Phaolô đã viết một câu làm chấn động lòng người suốt gần hai ngàn năm: “Không còn chuyện phân biệt người Do Thái hay người Hy Lạp, không còn chuyện nô lệ hay người tự do, không còn chuyện đàn ông hay đàn bà; bởi vì tất cả anh em đều chỉ là một trong Đức Kitô Giêsu”. Xã hội Rôma cổ đại vốn được xây dựng trên những bức tường phân biệt giai cấp và sắc tộc kiên cố đến mức có một câu nói xưa thường được gán cho triết gia Hy Lạp Talet rằng: ông hằng cảm tạ số phận vì mình đã được sinh ra làm người chứ không phải làm thú vật, làm đàn ông chứ không phải làm đàn bà, làm người Hy Lạp văn minh chứ không phải làm kẻ man di mọi rợ. Giữa một thế giới đầy rẫy sự phân biệt ấy, bài giáo lý rửa tội mà Thánh Phaolô nhắc lại tuyên bố rằng: trong Đức Kitô, mọi bức tường ngăn cách con người đều đã sụp đổ.

“Không còn người Do Thái hay người Hy Lạp, nô lệ hay tự do, đàn ông hay đàn bà”: mọi bức tường đổ xuống
“Không còn người Do Thái hay người Hy Lạp, nô lệ hay tự do, đàn ông hay đàn bà”: mọi bức tường đổ xuống

Được giải thoát để lấy Đức mến mà phục vụ lẫn nhau

Tuy nhiên, người tín hữu được giải thoát khỏi ách nặng của Lề Luật không có nghĩa là từ nay muốn sống buông thả thế nào cũng được. Vị Tông đồ lập tức dặn dò: “Thưa anh em, anh em đã được Thiên Chúa kêu gọi để hưởng sự tự do. Chỉ có điều là đừng bao giờ biến sự tự do ấy thành cái cớ để chiều theo tính xác thịt ích kỷ, nhưng hãy lấy đức mến mà tận tình phục vụ lẫn nhau”. Bởi lẽ, cả Lề Luật được gói trọn trong một giới răn: “Ngươi hãy yêu thương người thân cận như chính mình”.

Để giúp các tín hữu dễ dàng phân định trong đời sống hằng ngày, Phaolô đã đặt hai bản danh sách đối lập nằm sát cạnh nhau. Một bên là những hậu quả nhãn tiền khi con người buông mình sống theo dục vọng ích kỷ của xác thịt: dâm ô, thờ ngẫu tượng, phù phép, hận thù, bất hòa, ghen tuông, nóng giận, tranh chấp, chia rẽ, bè phái, ganh tị, say sưa chè chén… Còn bên kia là những hoa trái ngọt ngào trổ sinh khi tâm hồn để cho Chúa Thánh Thần hướng dẫn: bác ái, hoan lạc, bình an, nhẫn nhục, nhân hậu, từ tâm, trung tín, hiền hòa, tiết độ. Dựa theo bản Kinh Thánh Latinh Vulgata, giáo lý Công giáo thường kể thành Mười hai hoa quả của Chúa Thánh Thần mà các em thiếu nhi vẫn học thuộc lòng khi chuẩn bị lãnh Bí tích Thêm Sức. Phaolô kết luận nhẹ nhàng: đối với những điều tốt lành như thế, chẳng có khoản luật pháp nào cấm đoán cả.

Gần cuối bức thư, cả đạo lý sống đạo được ngài đúc kết trong một câu thật đẹp: “Anh em hãy biết gánh đỡ những gánh nặng cho nhau, vì làm như thế là anh em chu toàn luật của Đức Kitô”.

Đến những dòng cuối cùng của cuộn giấy, Thánh Phaolô không đọc cho thư ký chép nữa mà tự tay cầm lấy bút. Theo thói quen thư tín cổ đại, người gửi thường đọc cho thư ký ghi chép toàn văn, rồi đến đoạn kết mới tự tay viết thêm vài chữ để làm dấu chứng thực chữ ký của mình. Cầm bút viết những dòng kết thư Galát, Phaolô dí dỏm lưu ý độc giả: “Anh em hãy nhìn xem, chính tay tôi đang viết cho anh em bằng những nét chữ to tướng thế này!”

Nhiều người đọc qua các thời đại đã xúc động tự hỏi vì sao chữ viết tay của ngài lại to và nguệch ngoạc như vậy: rất có thể vì đôi mắt của vị Tông đồ đã mờ yếu đi nhiều, như chi tiết người Galát từng muốn móc mắt họ tặng ngài gợi ý, hoặc cũng có thể vì đôi bàn tay từng dệt lều và chịu đựng bao trận đòn roi, ném đá của ngài nay đã chai cứng và run rẩy. Nhưng dù vì lý do gì, những nét chữ lớn ấy cũng gói trọn tấm lòng khắc khoải của người cha tinh thần muốn đoàn con nhận ra chính hơi ấm bàn tay mình.

Lá thư tâm huyết gửi một giáo đoàn chưa từng gặp mặt

Vài năm sau biến cố thư Galát, vào khoảng mùa đông năm 57, Thánh Phaolô lại đang dừng chân tại thành phố cảng Côrintô. Lần này, ngài ngồi đọc cho một người cộng sự tên là Tertiô cẩn thận ghi chép một bức thư rất dài. Ở phần cuối bức thư ấy, chính người thư ký cũng khiêm tốn gửi gắm một dòng chào riêng của mình: “Tôi là Tertiô, người viết thư này, xin gửi lời kính chào anh em trong Chúa”. Cùng gửi lời hỏi thăm trong dịp đó còn có những người bạn đồng tâm của Phaolô tại Côrintô, như ông chủ nhà Gaiô và ông Êrastô, viên thủ quỹ của thành phố.

Chi tiết về vị quan chức tên Êrastô này đã được khoa khảo cổ học làm sáng tỏ một cách thú vị: vào năm 1929, khi khai quật khu vực gần nhà hát cổ ở Côrintô, các nhà khảo cổ đã tìm thấy một phiến đá lát đường có khắc dòng chữ Latinh ghi rõ rằng: ông Êrastô, để đền đáp vinh dự được bầu làm quan quản lý công trình của thành phố, đã tự bỏ tiền túi ra để lát con đường đá này. Phần đông các học giả tin rằng vị quan chức hảo tâm trên phiến đá ấy chính là người tín hữu Êrastô bạn của Thánh Phaolô.

Và bức thư dài mà người thư ký Tertiô cặm cụi chép tay mùa đông năm ấy là Thư gửi tín hữu Rôma, kiệt tác thần học lớn nhất của Tân Ước.

Tertiô chép thư gửi tín hữu Rôma
Tertiô chép thư gửi tín hữu Rôma

Tính đến thời điểm viết thư, Thánh Phaolô vẫn chưa một lần được đặt chân tới thủ đô Rôma, và cộng đoàn Kitô hữu tại đó cũng không phải do ngài sáng lập. Rất có thể hạt giống đức tin đầu tiên tại kinh đô đã được đem về bởi chính những người Do Thái kiều cư ở Rôma từng hành hương lên Giêrusalem dự lễ Ngũ Tuần năm xưa, được nghe bài giảng lửa mến của Thánh Phêrô rồi mang Tin Mừng trở về thủ đô. Sách Công vụ Tông đồ có ghi có khách hành hương từ Rôma trong đám đông ngày lễ Ngũ Tuần. Trải qua hơn hai thập niên âm thầm phát triển, lúc này cộng đoàn Rôma đã quy tụ đông đảo cả tín hữu gốc Do Thái lẫn gốc dân ngoại, thường xuyên họp nhau cầu nguyện trong nhiều ngôi nhà tư nhân rải rác khắp thành phố. Ở chương cuối thư, Phaolô đã trân trọng gửi lời chào đôi vợ chồng nghĩa tình Priscila và Aquila, “những người đã từng liều cả mạng sống mình để cứu mạng tôi”, cùng với cộng đoàn Hội Thánh đang tụ họp tại ngôi nhà của hai ông bà.

Nhiều sử gia nhận định rằng giáo đoàn Rôma vào thời điểm năm 57 ấy đang trải qua một cuộc thử thách tế nhị về sự hòa hợp nội bộ. Trước đó, vào khoảng năm 49, Hoàng đế Claudiô từng ban sắc lệnh trục xuất người Do Thái ra khỏi Rôma, buộc các tín hữu gốc Do Thái như vợ chồng ông Aquila phải rời bỏ thủ đô. Đến khi Claudiô băng hà vào năm 54 và sắc lệnh hết hiệu lực, những Kitô hữu gốc Do Thái lục tục trở về lại Rôma thì thấy diện mạo giáo đoàn đã thay đổi hẳn: các tín hữu gốc dân ngoại giờ đây đã thành đa số và quen với nếp sinh hoạt không còn gắn chặt với truyền thống Do Thái nữa. Giữa một cộng đoàn đang cần học cách chung sống và đón nhận nhau lại từ đầu như thế, lá thư của Thánh Phaolô ra đời đúng lúc như một nhịp cầu hòa giải.

Thực ra, Thánh Phaolô viết bức thư này còn vì ngài đang ấp ủ một giấc mơ truyền giáo lớn lao hơn. Nhìn lại chặng đường đã qua, ngài nhận thấy mình đã hoàn tất việc loan báo Tin Mừng khắp các đô thị lớn phía đông biển Địa Trung Hải; giờ đây, ngài khao khát hướng tầm mắt về phương tây, vượt biển đi tới tận xứ Tây Ban Nha, vùng đất mà người Rôma đương thời coi là bờ cõi tận cùng của thế giới văn minh. Ngài hy vọng trên hành trình sang Tây Ban Nha sẽ được ghé thăm cộng đoàn Rôma, và nhờ chính giáo đoàn thủ đô làm hậu thuẫn tiếp sức cho chuyến đi xa xôi ấy. Tuy nhiên, trước khi thực hiện ước mơ sang phương tây, Phaolô cho biết ngài cần phải đi ngược về phía đông để hoàn tất một nghĩa vụ bác ái: đem số tiền quyên góp từ các giáo đoàn dân ngoại ở Macêđônia và Akhaia về trao tận tay cho các tín hữu nghèo đang gặp túng thiếu tại Giêrusalem. Chính vì muốn tự giới thiệu bản thân cũng như trình bày trọn vẹn nội dung Tin Mừng mà mình hằng rao giảng trước khi đặt chân tới Rôma, vị Tông đồ đã dồn hết tâm huyết vào bức thư này.

Kết quả là bản trình bày đầy đủ, mạch lạc nhất về đức tin Kitô giáo mà Thánh Phaolô để lại, cũng là bức thư dài nhất của ngài, khoảng bảy ngàn từ tiếng Hy Lạp.

Đa số các học giả đều đồng thuận rằng người được Thánh Phaolô tin cậy trao cuộn thư quý giá ấy vượt biển sang tận thủ đô Rôma là một người phụ nữ: bà Phêbê. Ngay ở đầu chương 16, Phaolô đã trân trọng giới thiệu bà với giáo đoàn Rôma là một “người phục vụ” của Hội Thánh tại Kenkhrê, cảng biển phía đông của thành Côrintô. Trong nguyên bản tiếng Hy Lạp, chữ “người phục vụ” ở đây là diakonos, cũng là gốc của chữ “phó tế” sau này. Vị Tông đồ ân cần nhắn nhủ các tín hữu Rôma hãy đón tiếp bà trong Chúa cách xứng đáng và sẵn lòng giúp đỡ mọi công việc bà cần đến, “bởi vì chính bà cũng đã từng là người bảo trợ nâng đỡ cho rất nhiều anh em, trong đó có cả bản thân tôi nữa”.

Đứng trước mặt Thiên Chúa, ai cũng cần được cứu độ

Thánh Phaolô nêu chủ đề của cả bức thư ngay từ những dòng mở đầu: “Tôi không hề hổ thẹn vì Tin Mừng, bởi lẽ Tin Mừng chính là sức mạnh của Thiên Chúa dùng để cứu độ bất cứ ai có lòng tin, trước hết là người Do Thái, và sau đó là người Hy Lạp. Vì trong Tin Mừng ấy, sự công chính của Thiên Chúa được mặc khải, khởi đi từ đức tin và dẫn đến đức tin, đúng như lời đã chép rằng: Người công chính sẽ nhờ đức tin mà được sống”.

Để giúp người đọc hiểu vì sao nhân loại lại cần đến sức mạnh cứu độ ấy, Phaolô bắt đầu vẽ một bức tranh thẳng thắn về tình trạng tội lỗi của thế gian. Trước hết, ngài nhìn vào thế giới dân ngoại: lẽ ra, khi ngắm vẻ đẹp của trời đất do Thiên Chúa tạo dựng, con người có thể dùng trí khôn để nhận ra sự hiện diện và quyền năng của Đấng Tạo Hóa; thế nhưng họ đã khước từ tôn vinh Người, lại đi đúc tượng hình người phàm và chim muông bò sát mà thờ lạy, để rồi trượt dài trong đủ thứ đam mê lệch lạc và bất công. Tiếp đó, ngài quay sang đối thoại trực tiếp với những người đồng bào Do Thái của mình: các bạn tự hào vì mình có Lề Luật của Chúa trong tay, nhưng thử hỏi các bạn có giữ trọn được Lề Luật ấy đâu? Biết rõ Luật Chúa mà vẫn phạm tội thì trách nhiệm lại càng nặng nề hơn nữa.

Lời kết luận của vị Tông đồ vang lên không một chút nể nang: “Tất cả mọi người, cả Do Thái lẫn Hy Lạp, đều đã phạm tội và đều bị tước mất vinh quang của Thiên Chúa”. Đứng trước tòa án thánh thiện của Đấng Tối Cao, không một người phàm nào, dù thông thái hay đạo đức đến đâu, có thể tự hào vỗ ngực nói rằng: tôi đã đủ tốt lành để tự cứu lấy mình rồi.

Và ngay sau lời chẩn đoán bi đát ấy về phận người, ánh sáng Tin Mừng bừng lên qua những câu văn đẹp bậc nhất Tân Ước: “Thế nhưng, tất cả đều được trở nên công chính nhờ ân sủng của Thiên Chúa ban cho nhưng không, nhờ công trình cứu chuộc được thực hiện trong Đức Kitô Giêsu”.

Ban cho nhưng không! Trạng từ tiếng Hy Lạp được dùng ở đây là dōrean, có nghĩa là trao tặng như một món quà thuần túy, người nhận hoàn toàn không phải trả bất cứ một cái giá nào. Hồng ân cứu độ ấy không ai có đủ tiền bạc hay công trạng để mua được, cũng chẳng ai dám nhận là mình xứng đáng; con người chỉ có thể khiêm tốn mở rộng hai bàn tay ra để đón nhận món quà ấy bằng lòng tin tưởng và biết ơn.

Cùng chết và cùng sống lại với Đức Kitô trong dòng nước Rửa tội

Đứng trước giáo lý về món quà ân sủng nhưng không ấy, hẳn sẽ có người lý sự láu cá rằng: nếu chúng ta được cứu độ nhờ ân sủng Chúa thương ban chứ không phải nhờ công việc mình làm, vậy thì tại sao chúng ta không cứ việc thoải mái phạm tội thêm mãi đi, để cho ân sủng tha thứ của Chúa lại càng được dịp tuôn đổ dồi dào hơn?

Thánh Phaolô lập tức bác bỏ: “Không thể như thế được!” Và để giải thích, ngài đưa người đọc trở về với ý nghĩa của chính Bí tích Rửa tội mà mỗi Kitô hữu đã lãnh nhận. Khi bước xuống dòng nước Rửa tội, người tín hữu đã được dìm vào trong chính cái chết của Chúa Kitô, để con người cũ tội lỗi của mình cùng chết đi với Người:

“Vậy, nhờ phép Rửa, chúng ta đã cùng được mai táng với Đức Kitô trong cái chết của Người; để rồi cũng như Đức Kitô đã nhờ vinh quang của Chúa Cha mà từ cõi chết sống lại thế nào, thì cả chúng ta nữa, chúng ta cũng được bước đi trong một đời sống mới.”

Trong Hội Thánh tiên khởi, nghi thức Rửa tội thường được cử hành bằng cách dìm cả người tân tòng xuống nước rồi đỡ bước lên, một hình ảnh dễ thấy của việc chôn vùi quá khứ dưới nấm mồ để trỗi dậy làm một tạo vật mới. Một người đã chết đối với tội lỗi thì làm sao còn có thể tiếp tục đắm chìm trong tội lỗi được nữa? Hằng năm, trong Đêm Canh Thức Vọng Phục Sinh, Hội Thánh Công giáo lại nghe đọc đoạn thư Rôma này ngay trước lúc vị chủ tế xướng lại tiếng hát Alleluia sau suốt bốn mươi ngày Mùa Chay thinh lặng.

Phép rửa thời đầu: người tân tòng xuống nước rồi bước lên, sống đời mới
Phép rửa thời đầu: người tân tòng xuống nước rồi bước lên, sống đời mới

Là người từng trải, Thánh Phaolô hiểu hơn ai hết cuộc giằng co dai dẳng trong lòng mỗi người trên đường nên thánh, và ngài đã tả nỗi giằng xé ấy bằng những lời thật đến mức bất cứ ai đọc lên cũng thấy thấp thoáng bóng dáng của chính mình trong đó: “Sự thiện tôi muốn làm thì tôi lại không làm; còn sự dữ tôi không muốn làm, thì tôi lại cứ làm… Khốn thân tôi! Ai sẽ giải thoát tôi khỏi thân xác phải chết này?” Suốt nhiều thế kỷ, các nhà chú giải đã tranh luận xem đại từ “tôi” trong đoạn văn ấy ám chỉ ai: Phaolô trước khi gặp Chúa, Phaolô sau khi đã theo Chúa, hay là tiếng thở dài chung của toàn thể nhân loại yếu đuối? Nhưng người tín hữu bình thường mỗi lần đi xưng tội đều nhận ra đó là tiếng lòng của chính mình sau mỗi lần yếu đuối sa ngã.

Và lời giải đáp tràn đầy hy vọng cho tiếng kêu cứu ấy đã mở ra ngay ở chương 8 của thư Rôma, một trong những chương ấm áp nhất của Kinh Thánh. Chúng ta không phải chiến đấu một mình, bởi lẽ đã có Chúa Thánh Thần ngự trị trong tâm hồn, đỡ nâng sự yếu đuối của chúng ta và giúp chúng ta dám cất tiếng gọi Thiên Chúa là: “Ápba! Cha ơi!” Ngay cả trong những đêm tối tâm hồn khi chúng ta đau khổ đến mức chẳng biết phải mở lời cầu nguyện thế nào cho phải, thì “chính Thần Khí sẽ lấy những tiếng rên siết khôn tả mà cầu thay nguyện giúp cho chúng ta”. Để rồi khép lại chương 8, vị Tông đồ đã cất lên một khúc khải hoàn ca về tình yêu Thiên Chúa:

“Ai có thể tách chúng ta ra khỏi tình yêu của Đức Kitô? Phải chăng là gian truân, khốn cùng, bắt bớ, đói khát, trần truồng, hiểm nguy hay lưỡi gươm?… Vì tôi xác tín vững vàng rằng: cho dù là sự chết hay sự sống, dù là thiên thần hay các bậc quyền thần, dù là hiện tại hay tương lai, hay bất cứ sức mạnh nào, dù là chiều cao hay vực thẳm, hay bất cứ một loài thụ tạo nào khác, cũng không có gì có thể tách được chúng ta ra khỏi tình yêu của Thiên Chúa thể hiện nơi Đức Kitô Giêsu, Chúa chúng ta.”

Đừng quên rằng con người đang đọc những dòng chữ tràn đầy niềm vui và xác tín ấy cho thư ký chép đã từng mang trên lưng những vết sẹo của đòn vọt, từng bị ném đá suýt chết và từng ba lần lênh đênh giữa biển khơi vì đắm tàu.

Nỗi niềm đau đáu về dân riêng của Chúa

Bước sang ba chương tiếp theo (từ chương 9 đến chương 11), giọng văn của thư Rôma bỗng chùng xuống với một nỗi đau rất riêng. Trong ba chương này, Thánh Phaolô trăn trở về số phận của chính những người đồng bào ruột thịt của mình: dân tộc Do Thái. Vì sao phần đông người Do Thái, những người đã khắc khoải ngóng trông Đấng Mêsia suốt bao thế kỷ, cuối cùng lại khước từ không đón nhận Đức Giêsu? Phaolô tâm sự rằng trong đáy tim ngài luôn mang một nỗi buồn sầu lớn lao và một cơn đau nhức nhối không bao giờ nguôi; thậm chí ngài sẵn sàng chấp nhận chịu thiệt thòi, bị chúc dữ mà tách khỏi Đức Kitô, nếu điều đó có thể giúp ích cho những người anh em cùng huyết thống với mình. Ngài nhắc lại tất cả những đặc ân Thiên Chúa đã ban cho dân Ítraen: ơn làm nghĩa tử, ánh vinh quang hiện diện của Chúa, các Giao Ước, việc ban hành Lề Luật, nền phụng tự thánh thiêng cùng những lời hứa cứu độ.

Nhưng trước sự cứng lòng hiện tại của họ, phải chăng Thiên Chúa đã thất vọng mà hủy bỏ giao ước với dân riêng của Người rồi? Phaolô tự hỏi và tự trả lời dứt khoát: “Phải chăng Thiên Chúa đã ruồng bỏ dân của Người? Không đời nào! Vì chính bản thân tôi đây cũng là một người Ítraen, thuộc dòng dõi tổ phụ Ápraham, thuộc chi tộc Bengiamin”.

Để giải thích mầu nhiệm ấy cho các tín hữu gốc dân ngoại tại Rôma, Thánh Phaolô đã dùng hình ảnh của cây ô-liu. Ngài ví dân tộc Ítraen như gốc cây ô-liu nhà được Thiên Chúa trồng, còn những người dân ngoại tin theo Chúa thì giống như những nhánh ô-liu hoang dại được bàn tay người làm vườn đem ghép vào thân cây ô-liu lành để cùng được hút lấy nhựa sống dồi dào từ bộ rễ. Bởi thế, vị Tông đồ nghiêm khắc dặn các Kitô hữu gốc dân ngoại không được kiêu ngạo, lên mặt khinh khi những cành nguyên thủy đã bị tỉa bớt: “Hãy nhớ rằng không phải chính bạn nâng đỡ bộ rễ, nhưng là bộ rễ đang nâng đỡ bạn đấy!” Và với cái nhìn ngôn sứ, Phaolô xác tín rằng vào thời điểm Thiên Chúa đã định, toàn thể dân tộc Ítraen rồi cũng sẽ được ơn cứu độ, bởi vì “các ân huệ và lời kêu gọi của Thiên Chúa thì không bao giờ Người rút lại”.

Cành ô-liu dại được tháp vào cây lành: cành đừng lên mặt với rễ
Cành ô-liu dại được tháp vào cây lành: cành đừng lên mặt với rễ

Gần hai thiên niên kỷ sau ngày Thánh Phaolô đọc những dòng ấy tại Côrintô, khi Hội Thánh nhìn lại những trang sử buồn của nhiều thế kỷ từng có thái độ kỳ thị đối với người Do Thái, ba chương 9 đến 11 của thư Rôma đã thành ngọn đèn soi đường. Năm 1965, trong Tuyên ngôn Nostra Aetate, Công đồng Vatican II đã trích dẫn những lời này của Thánh Phaolô để khẳng định rằng: người Do Thái vẫn luôn được Thiên Chúa yêu thương vì lòng trung tín của Người đối với các tổ phụ, và người Kitô hữu không bao giờ được phép trình bày về người Do Thái như một dân tộc bị Thiên Chúa loại bỏ hay chúc dữ.

Đạo lý sống giữa đời thường

Khép lại những suy tư thần học, những chương cuối của thư Rôma chuyển sang những lời khuyên rất giản dị cho đời sống hằng ngày. “Anh em đừng có rập theo khuôn mẫu của thế gian này, nhưng hãy để cho con người mình được biến đổi nhờ việc canh tân tâm trí”. Lòng bác ái với tha nhân phải chân thật, không giả hình: “Hãy biết vui với người vui, và khóc với người khóc”. Đứng trước sự thù địch hay bách hại, người môn đệ Chúa Kitô được mời gọi đừng bao giờ lấy oán báo oán: “Đừng để cho sự dữ chiến thắng bản thân mình, nhưng hãy lấy sự thiện mà cảm hóa và chiến thắng sự dữ”.

Hiểu những căng thẳng âm ỉ trong giáo đoàn Rôma lúc bấy giờ, nơi tín hữu gốc Do Thái và gốc dân ngoại còn hay xét nét nhau chuyện kiêng khem thức ăn hay giữ các ngày lễ cổ truyền, Thánh Phaolô đưa ra một nguyên tắc đầy bao dung: người có lương tâm thoáng, tức mạnh trong đức tin, thì đừng coi thường người còn câu nệ; ngược lại, người còn giữ kỹ các tập tục cũ cũng đừng lên án người anh em mình. Tất cả được gói lại trong lời nhắn nhủ ấm áp: “Vậy, anh em hãy mở rộng lòng đón nhận lẫn nhau, giống như Đức Kitô đã đón nhận anh em, để làm rạng rỡ vinh quang của Thiên Chúa”.

Tín hữu Rôma, người Do Thái lẫn dân ngoại, họp trong một căn nhà chật để nghe đọc thư
Tín hữu Rôma, người Do Thái lẫn dân ngoại, họp trong một căn nhà chật để nghe đọc thư

Và rồi chương 16, chương cuối của bức thư, khép lại bằng một danh sách dài những lời thăm hỏi thân tình: nào là lời chào gửi tới vợ chồng Priscila và Aquila, chào anh Êpênêtô người tân tòng đầu tiên của miền Tiểu Á, chào chị Maria người đã vất vả nhiều vì cộng đoàn, chào hai người đồng hương Anđrônikô và Giunia… cứ thế nối tiếp nhau gần ba mươi cái tên cụ thể, mà rất nhiều người trong số đó là những phụ nữ đang âm thầm phục vụ Hội Thánh. Bản hùng ca thần học lớn bậc nhất lịch sử rốt cuộc lại khép lại bình dị, ấm cúng như một lá thư gia đình thăm hỏi bà con lối xóm.

Bà Phêbê ở Kenkhrê mang thư gửi tín hữu Rôma vượt biển
Bà Phêbê ở Kenkhrê mang thư gửi tín hữu Rôma vượt biển

Những cuộc đời được biến đổi từ trang thư Rôma

Hơn ba thế kỷ sau ngày bà Phêbê cầm cuộn thư ấy cập cảng đất Ý, vào một buổi chiều mùa hè năm 386 tại thành phố Milanô, có một giáo sư hùng biện trẻ tuổi tài năng nhưng đang chìm đắm trong lối sống phóng túng đã chạy ra khu vườn sau nhà, gục xuống dưới một gốc cây vả và bật khóc nức nở vì sự giằng xé dữ dội trong tâm hồn. Bỗng từ một ngôi nhà hàng xóm sát vách, anh nghe vẳng sang tiếng hát trong trẻo của một đứa trẻ, không rõ là bé trai hay bé gái, cứ lặp đi lặp lại như câu đồng dao: “Tolle, lege! Tolle, lege!”, nghĩa là “Hãy cầm lên mà đọc! Hãy cầm lên mà đọc!” Gạt nước mắt đứng dậy, chàng thanh niên bước quay lại chỗ chiếc bàn đá nơi mình vừa đặt cuốn sách chép các bức thư của Thánh Phaolô, mở ngẫu nhiên một trang và cúi xuống đọc. Đôi mắt anh dừng lại ngay ở những dòng cuối của chương 13 thư gửi tín hữu Rôma:

“Chúng ta hãy ăn ở cho đứng đắn như những người đang bước đi giữa ban ngày: không chè chén say sưa, không chơi bời dâm đãng, không cãi cọ hay ghen tương. Nhưng anh em hãy mặc lấy Chúa Giêsu Kitô, và đừng chiều theo tính xác thịt mà thỏa mãn các dục vọng.”

Chàng thanh niên ba mươi mốt tuổi chiều hôm ấy chính là Augustinô. Trong cuốn Tự thú viết về sau, Thánh Augustinô kể rằng ngài đã không cần phải đọc thêm một dòng nào nữa: ngay giây phút câu chữ của Thánh Phaolô chạm vào đáy mắt, một luồng ánh sáng bình an và xác tín đã tràn ngập tâm hồn ngài, xua tan mọi bóng tối hoài nghi bấy lâu. Chúng ta sẽ còn gặp lại vị Giáo phụ này ở những chương sau.

Năm 386, Augustinô ở Milanô: “Cầm lên mà đọc”
Năm 386, Augustinô ở Milanô: “Cầm lên mà đọc”

Gần một thiên niên kỷ rưỡi sau thời Thánh Phaolô, lại có một tu sĩ trẻ người Đức dòng Augustinô ngày đêm dằn vặt, trăn trở khi nghiền ngẫm câu văn mở đầu trong chương 1 thư Rôma: “Trong Tin Mừng, sự công chính của Thiên Chúa được mặc khải… Người công chính sẽ nhờ đức tin mà được sống”, câu mà chính Phaolô đã trích từ sách ngôn sứ Khabacúc. Vị tu sĩ ấy tên là Martin Luther. Suốt nhiều năm trời, tâm hồn Luther luôn run sợ mỗi khi đọc tới cụm từ “sự công chính của Thiên Chúa”, bởi ông hiểu đó là sự công thẳng nghiêm khắc của một vị Quan Tòa tối cao sẵn sàng trừng phạt những kẻ tội lỗi yếu đuối như mình. Cho đến một ngày kia, như chính ông kể lại năm 1545, cuối đời mình, ông bỗng bừng hiểu ra rằng “sự công chính của Thiên Chúa” ở đây không phải là cơn thịnh nộ trừng phạt, mà là sự công chính do chính Thiên Chúa nhân từ ban tặng như một món quà nhưng không cho những ai tin tưởng. Luther viết rằng giây phút hiểu ra chân lý ấy của thư Rôma, ông cảm thấy mình như được tái sinh lần thứ hai và bước thẳng qua cánh cổng rộng mở để vào chính thiên đàng. Các sử gia ngày nay vẫn còn tranh luận bước ngoặt ấy của Luther xảy ra vào năm nào trong khoảng 1515 đến 1519, và những gì ông làm sau đó đã dẫn đến cuộc Cải cách chia rẽ Kitô giáo phương Tây ra sao; câu chuyện ấy sẽ được kể ở phần sau của bộ sử này. Nhưng sức mạnh làm rung chuyển lịch sử của bức thư Rôma thì không ai phủ nhận được.

Một tu sĩ người Đức đọc thư Rôma: Martin Luther
Một tu sĩ người Đức đọc thư Rôma: Martin Luther

Trong căn phòng nhỏ ấm cúng tại thành phố Côrintô vào mùa đông năm 57 ấy, khi Thánh Phaolô vừa đi lại vừa đọc từng câu cho người thư ký Tertiô chép lên mặt giấy cói, hẳn không một ai trong hai người có thể mường tượng được rằng: cuộn thư mình đang viết dở trên bàn kia rồi đây sẽ vượt qua bao thế kỷ và chạm đến vận mệnh của hàng triệu tâm hồn như thế.

Trong căn phòng nhỏ ấm cúng tại thành phố Côrintô vào mùa đông năm 57 ấy, khi Thánh Phaolô vừa đi lại vừa đọc từng câu cho người thư ký Tertiô chép lên mặt giấy cói, hẳn không một ai trong hai người có thể mường tượng được rằng: cuộn thư mình đang viết dở trên bàn kia rồi đây sẽ vượt qua bao thế kỷ và chạm đến vận mệnh của hàng triệu tâm hồn như thế.

Chương 16 / 177

Tư liệu

Gấp chương lại

Dấu mốc

“tất cả đều được trở nên công chính nhờ ân sủng của Thiên Chúa ban cho nhưng không…”

Rm 3,24
Thư Rôma được viết ở Côrintô mùa đông năm 57 và bà Phêbê mang sang Rôma (nét đứt chỉ hướng đi). Thư Galát gửi miền giữa Tiểu Á.

Những người trong chương

  • Phêbê · Phaolô giới thiệu bà là “người phục vụ của Hội Thánh tại Kenkhrê” và trao bà cuộn thư Rôma.
  • Augustinô · Chàng trai đọc Rm 13,13-14 trong vườn ở Milanô mùa hè năm 386, rồi kể lại trong cuốn Tự thú. Hội Thánh mừng lễ ngài ngày 28 tháng Tám.
  • Martin Luther · Năm 1999, Hội Thánh Công giáo và Liên đoàn Luther Thế giới ký một Tuyên bố chung về ơn công chính hóa, nhận rằng về điều cốt lõi hai bên không còn kết án nhau.

Nơi ấy hôm nay

  • Kenkhrê là hải cảng phía đông của Côrintô, nơi bà Phêbê xuống tàu. Nay chỉ còn tàn tích dưới nước.
  • Phiến đá Êrastô: năm 1929, gần nhà hát cổ Côrintô, người ta đào được phiến đá lát đường ghi tên một vị quan. Phần đông học giả tin đó là Êrastô, bạn của Phaolô.

Muốn đọc thêm

Gl 1,6-9 · Gl 2,11-21 · Rm 3,21-26 · Rm 8 · Rm 16 · Augustinô, Tự thú, quyển 8

Trong bách khoa

Bạn vừa gặp

Những nơi đã đi qua

Chương liên quan

Hình ảnh trong chương

Gửi cảm tưởng về chương này

Chương sau · Chương 17

Những lá thư từ nhà tù

Từ nhà tù, Phaolô viết gì để một người nô lệ bỏ trốn được trở về nhà chủ như một người anh em?

Khoảng 30 phút đọc