Bỏ qua, tới nội dung

Tư liệu chương 160

Kiểm chứng chương 160: Mỹ Latinh: vết thương và hy vọng

Đọc xong chương 160, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: làm sao người ta biết chuyện đã xảy ra với các bà mẹ ở quảng trường Tháng Năm, con số ba mươi ngàn người mất tích từ đâu ra, và Đức Gioan Phaolô II thật sự đã nói gì ở La Habana và Port-au-Prince. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào còn có thể bàn cãi.

Chương đi qua nhiều nơi, từ Argentina năm 1977 đến Nicaragua ngày nay: các bà mẹ ở quảng trường Tháng Năm, hòa ước Colombia, Cuba, Haiti, các thành phố lớn và làn sóng Ngũ Tuần, hội nghị Aparecida, nữ tu Dorothy Stang, Nicaragua hôm nay, và việc Đức Phanxicô được bầu làm giáo hoàng.

Nguồn chính gồm: báo cáo Nunca Más (Không bao giờ nữa, 1984) của ủy ban quốc gia Argentina và hồ sơ tòa án về vụ nhà thờ Santa Cruz; văn kiện Aparecida (2007); các bài nói của các giáo hoàng ở Cuba, Haiti và Colombia, có trên vatican.va; số liệu điều tra dân số Brazil năm 2022; và khảo sát của Trung tâm Pew về tôn giáo ở Mỹ Latinh (2014).

Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.

Các bà mẹ ở quảng trường Tháng Năm

Ngày 30 tháng Tư năm 1977. Mười bốn người mẹ đi vòng quanh đài tưởng niệm trong quảng trường. Họ đi vì luật thời ấy cấm tụ tập nơi công cộng, và cảnh sát bảo họ không được đứng yên. Những chiếc khăn trùm đầu đầu tiên chính là khăn tã con họ từng quấn khi còn bé. Về sau chiếc khăn trở thành khăn trắng nổi tiếng của các bà, và các bà chuyển sang đi vào chiều thứ Năm.

Azucena Villaflor, Alice Domon và Léonie Duquet. Bà Villaflor đang gom tiền để đăng báo danh sách người mất tích. Bà, hai nữ tu người Pháp và nhiều người khác bị bắt từ ngày 8 đến ngày 10 tháng Chạp năm 1977 quanh nhà thờ Santa Cruz ở Buenos Aires và vùng lân cận. Họ bị ném xuống biển từ máy bay quân sự, những chuyến bay mà người Argentina gọi là chuyến bay tử thần. Năm 2005, hài cốt được nhận dạng nhờ xét nghiệm DNA. Tro của bà Villaflor nay nằm trong quảng trường Tháng Năm. Năm 2011, viên sĩ quan hải quân Alfredo Astiz, kẻ từng trà trộn vào nhóm các bà mẹ, bị kết án chung thân. Tất cả những điều này chắc chắn, dựa trên hồ sơ tòa án và công trình của các tổ chức nhân quyền. Bà Villaflor là người đầu tiên đề nghị những vòng đi bộ, như chương kể.

Bao nhiêu người mất tích? Chính quyền quân sự nắm quyền từ năm 1976. Ủy ban quốc gia công bố báo cáo Nunca Más năm 1984. Các tổ chức nhân quyền tính tới ba mươi ngàn người mất tích. Chương viết “ước tính nói đến” vì con số chính xác còn được bàn, và có thể không bao giờ biết đủ. Còn việc có hàng ngàn người đã biến mất thì không ai nghi ngờ.

Đức cha Angelelli. Giám mục Enrique Angelelli ở La Rioja chết năm 1976 trong một vụ được dàn dựng thành tai nạn xe hơi. Về Hội Thánh Argentina những năm ấy, chương 153 kể thêm.

Sau thời các tướng lĩnh

Argentina và các nước láng giềng. Từ thập niên 1980, các chính quyền quân phiệt ở Argentina, Brazil, Uruguay, Chile và Paraguay lần lượt đổ. Chuyện so sánh với Nam Phi là nhắc lại Ủy ban Sự thật và Hòa giải đã kể ở chương 156. Việc các giáo phận ở Chile và Brazil giữ hồ sơ rồi nhờ đó có bằng chứng là cách người kể gom lại điều mà nhiều nguồn nhắc đến.

Colombia. Cuộc chiến giữa chính phủ và du kích bắt đầu từ thập niên 1960 cùng với đội quân nổi dậy FARC, kéo dài hơn năm mươi năm. Trung tâm Ký ức Lịch sử Quốc gia của Colombia ghi nhận khoảng 260.000 người chết. Hòa ước được ký năm 2016, sau các cuộc đàm phán ở La Habana.

Bojayá. Ngày 2 tháng Năm năm 2002, ở làng Bellavista thuộc huyện Bojayá, chừng ba trăm dân làng trú trong nhà thờ. Một quả bom của quân nổi dậy trúng nhà thờ, và bảy mươi chín người chết ngay trong đó. Nếu tính cả những người chết trong toàn bộ cuộc tấn công thì con số cao hơn, tất cả 119 thường dân, và đó là con số có trong phần lớn các sách viết về vụ này. Chương chỉ nêu số người chết trong nhà thờ.

Villavicencio. Ngày 8 tháng Chín năm 2017, Đức Phanxicô đến Villavicencio và đứng trước Chúa Kitô của Bojayá, cây thánh giá bị bom làm cụt tay chân. Nạn nhân, cựu du kích và cựu lính bán quân sự kể chuyện của mình ở đó. Bài nói của ngài có trên vatican.va. Cảnh có người ôm lấy nhau là cách người kể tả lại không khí buổi gặp.

Những người ở lại Cuba

Năm 1961. Hơn một trăm ba mươi linh mục bị trục xuất trên một con tàu, tàu Covadonga. Ông Fidel Castro từng học ở trường Belén của Dòng Tên tại La Habana. Hai điều này đều chắc chắn.

Đảng Cộng sản. Đảng bỏ lệnh cấm tín hữu vào đảng năm 1991, tại Đại hội IV.

Tháng Giêng năm 1998. Ngày 21 tháng Giêng, ngay tại sân bay José Martí, Đức Gioan Phaolô II nói ngài mong Cuba mở cửa ra với thế giới và thế giới mở cửa ra với Cuba. Thánh lễ ở quảng trường Cách mạng diễn ra bốn ngày sau, ngày 25 tháng Giêng. Lễ Giáng Sinh được cho trở lại làm ngày nghỉ từ năm 1997 để chuẩn bị đón ngài. Chương thuật lại lời ngài theo ý, không trích nguyên văn. Chi tiết ông Castro mặc com-lê hôm ấy là cảnh người kể thêm cho sống động.

Các chuyến thăm sau đó. Đức Bênêđictô XVI đến Cuba năm 2012, Đức Phanxicô năm 2015, trên đường sang Hoa Kỳ. Năm 2014, Tòa Thánh âm thầm làm trung gian cho việc Cuba và Hoa Kỳ nối lại quan hệ.

Haiti

Nhà Duvalier. François Duvalier, biệt hiệu Papa Doc, rồi con trai ông là Jean-Claude, cầm quyền từ năm 1957 đến năm 1986. Phần đông người Haiti theo Công giáo, và nhiều người cũng giữ các tục Vodou. Ngày 9 tháng Ba năm 1983, Đức Gioan Phaolô II hạ cánh xuống Port-au-Prince và nói bằng tiếng Pháp rằng ở đây có điều gì đó phải thay đổi (Il faut que quelque chose change ici). Chương thuật lại đúng ý chứ không trích nguyên văn. Tháng Hai năm 1986, Jean-Claude Duvalier bỏ chạy khỏi nước.

Trận động đất năm 2010. Trận động đất xảy ra ngày 12 tháng Giêng năm 2010. Chương nói chừng hai trăm ngàn người chết; con số chính xác không ai biết. Tổng giám mục Joseph Serge Miot chết dưới đống đổ nát của tòa giám mục.

Zilda Arns. Bà là bác sĩ người Brazil, sáng lập Mục vụ Thiếu nhi (Pastoral da Criança) năm 1983. Bà chết trong trận động đất khi đang ở Haiti để dạy phương pháp ấy. Các tình nguyện viên của mục vụ này, phần lớn là phụ nữ nghèo, cân em bé và dạy các bà mẹ cách giữ con sống.

Những thành phố mới và làn sóng Ngũ Tuần

Các thành phố. Khoảng tám phần mười người Mỹ Latinh sống ở thị trấn và thành thị vào năm 2000. Con số này theo bản World Urbanization Prospects của Liên Hiệp Quốc, và là ước tính. Bức tranh về các giáo lý viên giáo dân và những nhóm nhỏ họp trong gian bếp, góc phố là mô tả chung trong các văn kiện của hàng giám mục tại Medellín và Aparecida.

Ngũ Tuần. Phong trào này bắt đầu ở Los Angeles năm 1906, tại cơ sở truyền giáo ở phố Azusa. Đó là chuyện lịch sử ai cũng biết.

Brazil. Năm 1970, khoảng chín mươi hai phần trăm người Brazil theo Công giáo. Theo điều tra dân số năm 2022, tỷ lệ này còn chừng năm mươi sáu phần trăm, và hơn một phần tư tự nhận là Kitô hữu Tin Lành. Số liệu do cơ quan thống kê Brazil, IBGE, công bố.

Trung Mỹ. Ở Guatemala, Honduras và Nicaragua, người Tin Lành gần bằng hoặc đã đông hơn người Công giáo. Số liệu theo khảo sát của Trung tâm Pew năm 2014.

Vì sao nhiều người ra đi. Chương nói người nghèo tìm thấy ở các Giáo hội Ngũ Tuần một cộng đoàn và sự quan tâm riêng. Chính văn kiện Aparecida cũng thừa nhận sức hút ấy. Cảnh người thợ máy mở nhà thờ trong ga-ra là hình ảnh người kể dựng lên để nói điều chung đó.

Aparecida

Hội nghị họp từ ngày 13 đến ngày 31 tháng Năm năm 2007. Đức Bênêđictô XVI khai mạc. Jorge Mario Bergoglio, lúc ấy là tổng giám mục Buenos Aires, đứng đầu ủy ban soạn văn kiện cuối cùng, mang nhan đề Disciples and Missionaries of Jesus Christ (Các môn đệ và nhà truyền giáo của Đức Giêsu Kitô). Văn kiện nói đến những “môn đệ thừa sai” và kêu gọi Hội Thánh bỏ lối mục vụ chỉ lo giữ gìn những gì đang có, ở các số 365 đến 370.

Pho tượng. Pho tượng Đức Maria nhỏ bằng đất sét sẫm màu nằm trong đền thánh ở Aparecida. Theo truyền thống, ba người đánh cá vớt tượng lên từ sông Paraíba năm 1717. Đó là chuyện truyền lại, không có tài liệu chi tiết.

Dorothy Stang

Bà sinh ở Ohio ngày 7 tháng Bảy năm 1931, thuộc Dòng Nữ tu Đức Bà Namur. Bà bị giết ngày 12 tháng Hai năm 2005 ở Anapu, bang Pará. Khi hai tay súng chặn bà trên đường, bà đọc cho chúng nghe các Mối Phúc, và chúng bắn bà sáu phát.

Đoạn Kinh Thánh ấy là Tin Mừng Matthêu 5,6. Chương diễn đạt bằng lời riêng: “Phúc thay ai khao khát nên người công chính, vì sẽ được Thiên Chúa cho thỏa lòng.”

Hai tay súng bị kết án ngay năm 2005. Những người bị tố thuê giết bà bị xét xử nhiều lần qua nhiều năm, các bản án khi thế này khi thế khác, có bản bị đảo ngược.

Nicaragua

Từ năm 2018, chính quyền đàn áp Hội Thánh. Các mốc chính: năm 2022, các nữ tu Thừa sai Bác ái bị trục xuất; tháng Hai năm 2023, Đức cha Rolando Álvarez bị tuyên án hai mươi sáu năm tù sau khi không chịu bước lên chuyến bay đưa các tù nhân khác đi lưu vong; tháng Giêng năm 2024, ngài bị trục xuất sang Rôma. Chương chỉ thuật lại sự kiện, không đứng về phía chính trị nào.

Từ Aparecida đến Rôma

Ngày 13 tháng Ba năm 2013, Đức Phanxicô được bầu, vị giáo hoàng đầu tiên đến từ Mỹ Latinh và cũng là vị đầu tiên thuộc Dòng Tên. Đoạn kết của chương là lời của người viết.

Montesinos. Bài giảng của tu sĩ Đa Minh Antonio de Montesinos được giảng vào Chúa nhật Mùa Vọng, ngày 21 tháng Chạp năm 1511, trên đảo Hispaniola. Chương 101 đã kể.

Những người trong chương

Azucena Villaflor là người đề nghị những vòng đi bộ chiều thứ Năm.

Alice Domon và Léonie Duquet là hai nữ tu người Pháp.

Alfredo Astiz là sĩ quan hải quân.

Enrique Angelelli là giám mục La Rioja.

Fidel Castro là người cầm quyền Cuba.

Gioan Phaolô II, Bênêđictô XVI và Phanxicô (Jorge Mario Bergoglio) là các giáo hoàng.

François và Jean-Claude Duvalier là những người cầm quyền Haiti.

Joseph Serge Miot là tổng giám mục Port-au-Prince.

Zilda Arns là bác sĩ người Brazil.

Dorothy Stang là nữ tu.

Daniel Ortega là người cầm quyền Nicaragua.

Rolando Álvarez là giám mục Matagalpa.

Antonio de Montesinos là tu sĩ Đa Minh.

Những nơi trong chương

Argentina: Buenos Aires, quảng trường Tháng Năm, La Rioja. Colombia: Villavicencio, Bojayá. Cuba: La Habana. Miami. Haiti: Port-au-Prince. Brazil: São Paulo, Aparecida, Anapu, Pará. Mêhicô. Lima. Amazon. Nicaragua: Managua, Matagalpa. Hispaniola.

Đọc thêm

Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc vài trang của văn kiện Aparecida về những “môn đệ thừa sai”. Rất nhiều điều Đức Phanxicô nói về sau đã có sẵn ở đó. Rồi đọc về các bà mẹ ở quảng trường Tháng Năm.

Nunca Más, báo cáo của ủy ban quốc gia Argentina, có bản tiếng Anh với tên Nunca Más: The Report of the Argentine National Commission on the Disappeared. Các bài nói của Đức Gioan Phaolô II ở Cuba và Haiti, và của Đức Phanxicô ở Villavicencio, có trên vatican.va. Báo cáo năm 2014 của Trung tâm Pew về tôn giáo ở Mỹ Latinh đọc miễn phí trên trang của họ. Kinh Thánh bản dịch Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ có trên trang ktcgkpv.org.

Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 101 (Châu Mỹ: thập giá và gươm), chương 153 (Từ Medellín đến Romero), chương 155 (Các dân tộc bản địa), chương 156 (Tây Phi và Nam Phi) và chương 168 (Những năm Phanxicô: Lampedusa, Bangui, Abu Dhabi).

Trở lại chương 160