Chương 160
1977–2024 · Châu Mỹ Latinh
- Nơi chốn
- Buenos Aires, La Habana, Port-au-Prince, São Paulo, Aparecida, Anapu, Managua, Villavicencio
- Giáo hoàng
- Gioan Phaolô II … Phanxicô
Mười bốn người phụ nữ nắm chặt tay nhau, lặng lẽ bước từng vòng tròn quanh đài tưởng niệm giữa quảng trường, ánh mắt đượm buồn nhưng ánh lên vẻ kiên cường bất khuất.
Hôm ấy là chiều thứ Bảy, 30 tháng Tư năm 1977, tại Quảng trường Tháng Năm giữa thủ đô Buenos Aires của Argentina, ngay trước Dinh Tổng thống Casa Rosada sơn hồng. Họ là những người mẹ có con bị mất tích. Từ khi tập đoàn quân sự lên nắm quyền sau cuộc đảo chính năm 1976, một chiến dịch thanh trừng mang tên “Chiến tranh Bẩn” đã bao trùm đất nước: những toán mật vụ mặc thường phục, lái những chiếc Ford Falcon màu xanh không biển số, ập vào nhà lúc nửa đêm, chặn bắt sinh viên, công nhân, trí thức ngay ngoài phố hay nơi xưởng thợ. Hàng chục ngàn người, ước tính tới ba mươi ngàn, đã biến mất không một dấu vết.
Các bà mẹ mòn mỏi gõ cửa khắp nơi: đồn cảnh sát, doanh trại, tòa án, bộ nội vụ, cả văn phòng các đức giám mục, nhưng chỉ nhận lại sự thờ ơ hay những cái lắc đầu né tránh.
Thời ấy, thiết quân luật cấm tụ tập quá ba người nơi công cộng; cảnh sát quát tháo, không cho họ đứng yên một chỗ. Không được đứng yên, những người mẹ khoác tay nhau từng đôi một và bước đi. Để nhận ra nhau giữa đám đông, họ trùm lên đầu những chiếc khăn trắng, mà ban đầu chính là những mảnh tã vải bông các con họ từng quấn thuở mới lọt lòng.
Về sau, họ hẹn nhau cứ 3 giờ 30 chiều thứ Năm hằng tuần lại về quảng trường, lặng lẽ đi vòng quanh kim tự tháp ở giữa. Phong trào của họ đi vào lịch sử với tên Những Người Mẹ Quảng trường Tháng Năm, một biểu tượng lương tâm lay động cả thế giới.
Người khởi xướng những bước chân ấy là bà Azucena Villaflor, một người mẹ Công giáo đạo hạnh. Tháng Mười Hai năm 1977, khi các bà mẹ đang góp từng đồng bạc lẻ trong khuôn viên Nhà thờ Santa Cruz để đăng báo danh sách những người con mất tích, mật vụ đã cài vào một sĩ quan hải quân trẻ tên Alfredo Astiz, đóng giả người có anh trai bị bắt để trà trộn chỉ điểm.
Từ ngày 8 đến ngày 10 tháng Mười Hai năm 1977, bà Villaflor cùng mười một người khác, trong đó có hai nữ tu thừa sai người Pháp là sơ Alice Domon và sơ Léonie Duquet, đã lần lượt bị mật vụ bắt cóc, người ngay tại nhà thờ, người gần nhà mình. Họ bị giam cầm, bị tra tấn dã man tại Trường Cơ khí Hải quân ESMA, rồi bị tiêm thuốc mê, lột trần và tống lên các máy bay vận tải quân sự để ném sống xuống lòng Đại Tây Dương trong những “chuyến bay tử thần” man rợ.
Sóng biển sau đó dạt thi hài họ vào bờ, và chính quyền lén chôn họ trong những nấm mồ vô danh. Mãi đến năm 2005, nhờ giám định ADN, hài cốt bà Villaflor, sơ Léonie Duquet và hai bà mẹ sáng lập khác mới được nhận diện và an táng trong danh dự; riêng sơ Alice Domon đến nay vẫn chưa tìm thấy. Tro cốt bà Villaflor được đưa về an nghỉ ngay dưới chân đài tưởng niệm Quảng trường Tháng Năm, nơi bà đã cất bước chân đầu tiên. Viên sĩ quan chỉ điểm Alfredo Astiz cuối cùng lãnh án tù chung thân năm 2011.

Suốt hơn bốn mươi năm, bất kể nắng mưa hay đe dọa, các bà mẹ khăn trắng vẫn bước đi mỗi chiều thứ Năm.
Nỗi đau lớn nhất của họ là trong những năm đen tối ấy, phần lớn hàng giám mục Argentina đã im lặng dung thứ cho chế độ quân phiệt. Dẫu vậy, ánh sáng Tin Mừng vẫn rạng lên nơi những chứng nhân can đảm, như Đức cha Enrique Angelelli, Giám mục La Rioja, người quyết liệt bảo vệ người nghèo và bị mật vụ ám sát năm 1976 rồi dựng thành tai nạn xe hơi. Ngài được tôn phong Chân phước năm 2019.
Sau bóng đêm độc tài: nỗi đau Bojayá và Thánh giá gãy xứ Colombia
Bước sang thập niên 1980, làn sóng dân chủ lần lượt cuốn phăng các chế độ quân phiệt khắp Nam Mỹ: Argentina, Brazil, Uruguay, rồi Chile và Paraguay.
Nhưng khi cửa nhà tù mở ra, các xã hội mới phải đối diện một câu hỏi khó: làm sao hòa giải và sống chung với sự thật kinh hoàng về những tội ác đã qua?
Năm 1984, Ủy ban Quốc gia về Người Mất Tích tại Argentina công bố bản báo cáo dày hàng ngàn trang mang tựa đề bất hủ: Nunca Más, “Không Bao Giờ Nữa!”, phơi bày toàn bộ hệ thống bắt cóc và tra tấn trước công luận. Tại Chile và Brazil, chính những tài liệu và hồ sơ nhân quyền mà các văn phòng mục vụ của Giáo hội âm thầm lưu giữ suốt nhiều năm đã trở thành chứng cứ vô giá đưa những kẻ thủ ác ra ánh sáng công lý.
Trong khi đó, Colombia bị giằng xé bởi cuộc nội chiến hơn nửa thế kỷ, từ thập niên 1960, giữa quân đội chính phủ, các toán bán quân sự cánh hữu và các nhóm du kích cánh tả, khét tiếng nhất là Lực lượng Vũ trang Cách mạng Colombia, gọi tắt là FARC. Cuộc xung đột gắn liền với các tập đoàn ma túy ấy đã cướp đi hơn 260.000 sinh mạng và đẩy hơn bảy triệu người phải bỏ quê lánh nạn.
Một trong những trang sử bi thương nhất đã diễn ra vào ngày 2 tháng Năm năm 2002 tại ngôi làng nghèo Bellavista thuộc huyện Bojayá, sâu trong vùng rừng nhiệt đới Chocó.
Giữa trận giao tranh, khoảng ba trăm người dân, phần lớn là phụ nữ, người già và trẻ em, chạy vào ẩn náu trong nhà thờ giáo xứ Thánh Phaolô Tông Đồ. Bất ngờ, một quả bom bình gas tự chế do FARC bắn ra xuyên thủng mái tôn và nổ ngay trước cung thánh. Thánh đường thành biển lửa; 79 thường dân thiệt mạng, hơn một trăm người bị thương.
Sức nổ phá tan bàn thờ, nhưng pho tượng Chúa Chịu Nạn bằng thạch cao vẫn còn lại: gãy cụt cả hai tay hai chân, khuôn mặt loang lổ vết cháy. Người dân Bojayá nâng niu pho tượng thương tích ấy và trìu mến gọi là “Chúa Kitô của Bojayá”, như thể chính Chúa Giêsu cũng mang trên mình thương tật của nạn nhân chiến tranh.
Sau nhiều năm kiên trì đàm phán, có cả sự góp sức của Tòa Thánh và các giám mục, năm 2016, bản Hiệp định Hòa bình lịch sử đã được ký kết.
Tháng Chín năm 2017, trong chuyến tông du hòa giải đến Colombia, Đức Phanxicô chủ sự buổi cầu nguyện tại thành phố Villavicencio. Trước pho tượng Chúa Kitô gãy tay chân của Bojayá được rước về đặt trên lễ đài, những nạn nhân mất gia đình, những cựu du kích FARC và cựu binh sĩ quân đội lần lượt bước lên, ôm lấy nhau trong nước mắt xin tha thứ.
Đức Thánh Cha đã nghẹn ngào chia sẻ:
“Chiêm ngắm Chúa Kitô Bojayá, Đấng không còn tay chân nhưng gương mặt vẫn rạng ngời tình yêu tha thứ, chúng ta hiểu rằng bạo lực và hận thù không bao giờ có tiếng nói cuối cùng. Chỉ có sự thật và lòng tha thứ mới có thể chữa lành những vết thương rỉ máu của dân tộc!”
Tiếng chuông Giáng sinh tại Cuba và những thử thách nơi đảo ngọc
Tại hòn đảo Cuba, sau thắng lợi của cuộc Cách mạng năm 1959 do Fidel Castro lãnh đạo, Giáo hội Công giáo đã bước vào một mùa đông băng giá kéo dài nhiều thập niên.
Chính quyền mới quốc hữu hóa mọi trường Công giáo, tịch thu các bệnh viện từ thiện, và năm 1961 dồn hơn một trăm ba mươi linh mục, tu sĩ lên một chuyến tàu đuổi sang Tây Ban Nha. Đạo Công giáo bị đẩy ra bên lề xã hội: người có đạo bị theo dõi ngặt nghèo, bị cấm gia nhập Đảng Cộng sản, mãi đến năm 1991 lệnh cấm này mới được bãi bỏ, và con em các gia đình Công giáo gặp muôn vàn khó khăn khi thi vào đại học hay tìm kiếm việc làm. Hàng trăm ngàn tín hữu đã vượt biển di tản sang Miami, mang theo lòng sùng kính Đức Mẹ Bác Ái Đồng Nhi, Quan thầy của đất nước Cuba.

Những người Công giáo ở lại âm thầm giữ đạo: họ quy tụ trong những ngôi nhà thờ vắng vẻ, đọc kinh gia đình và dạy giáo lý cho con cháu bên bàn bếp.
Bước ngoặt đến vào tháng Giêng năm 1998, khi Thánh Gioan Phaolô II đến Cuba lần đầu.
Chủ tịch Fidel Castro, người từng theo học các trường Dòng Tên thuở nhỏ, đã mặc bộ âu phục trang trọng đón tiếp ngài tại sân bay José Martí. Để chuẩn bị cho chuyến viếng thăm này, vào tháng Mười Hai năm 1997, chính quyền Cuba đã chính thức cho phép ngày lễ Giáng Sinh trở lại làm ngày nghỉ lễ quốc gia sau gần ba mươi năm bị bãi bỏ!
Ngay tại sân bay, trước mặt Chủ tịch Castro, Đức Thánh Cha đã cất cao lời hiệu triệu lịch sử:
“Ước mong Cuba mở rộng cánh cửa đón chào thế giới, và ước mong thế giới mở rộng cánh cửa đón nhận Cuba!”
Ngày 25 tháng Giêng năm 1998, ngài dâng thánh lễ trước hàng trăm ngàn người tại Quảng trường Cách Mạng La Habana, dưới bức chân dung khổng lồ của Che Guevara.
Các vị Giáo hoàng kế nhiệm tiếp tục tiếp nối nhịp cầu ngoại giao ấy: Đức Bênêđictô XVI đến Cuba năm 2012, và Đức Phanxicô đến vào năm 2015.
Năm 2014, chính sự trung gian kín đáo, kiên nhẫn của Đức Phanxicô cùng Đức Hồng y Jaime Ortega, Tổng Giám mục La Habana, đã thành nhịp cầu bí mật giúp Tổng thống Hoa Kỳ Barack Obama và Chủ tịch Cuba Raúl Castro tuyên bố bình thường hóa quan hệ sau hơn nửa thế kỷ đóng băng.
Nước mắt xứ Haiti và ngọn đèn bác ái của bác sĩ Zilda Arns
Nằm cách Cuba không xa trên biển Caribe là Haiti, quốc gia độc lập đầu tiên của người da đen ở Tây bán cầu, từ năm 1804, nhưng trớ trêu thay lại là đất nước nghèo đói và bất ổn nhất toàn châu Mỹ.
Đại đa số người dân Haiti theo đạo Công giáo, nhưng nếp sống tâm linh của họ thường pha trộn sâu sắc với các tín ngưỡng bùa chú Vodou dân gian. Suốt gần ba thập niên, từ 1957 đến 1986, đất nước chìm dưới ách cai trị sắt máu của gia tộc Duvalier: từ người cha François Duvalier, biệt hiệu “Papa Doc”, đến người con Jean-Claude Duvalier, tức “Baby Doc”, sử dụng lực lượng dân quân mật vụ khét tiếng Tonton Macoutes để khủng bố, ám sát bất kỳ ai chống đối.
Tháng Ba năm 1983, khi đặt chân xuống sân bay Port-au-Prince, nhìn thấy cảnh cơ hàn rách rưới của đoàn chiên, Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã đứng thẳng trước mặt nhà độc tài Jean-Claude Duvalier và dõng dạc tuyên bố một câu nói làm rung chuyển chế độ:
“Ở đất nước này, nhất định phải có điều gì đó cần phải thay đổi!”

Lời ngôn sứ ấy tiếp sức cho các giáo xứ và Đài Phát thanh Công giáo Radio Soleil. Ba năm sau, năm 1986, chế độ Duvalier sụp đổ.
Thế nhưng những thập niên sau đó của Haiti là một chuỗi thảm kịch thiên tai và nhân tai.
Lúc 16 giờ 53 ngày 12 tháng Giêng năm 2010, một trận động đất 7,0 độ Richter san phẳng thủ đô Port-au-Prince, cướp đi hơn hai trăm ngàn sinh mạng. Nhà thờ Chính tòa Đức Mẹ Lên Trời cổ kính sụp đổ hoàn toàn; Đức Tổng Giám mục Joseph Serge Miot cùng nhiều linh mục, chủng sinh và tu sĩ đã tử nạn dưới đống gạch vụn.
Trong số nạn nhân có một đóa hoa bác ái của Giáo hội Brazil: bác sĩ nhi khoa Zilda Arns Neumann, sinh năm 1934.
Bà là em gái ruột của Đức Hồng y danh tiếng Paulo Evaristo Arns, nguyên Tổng Giám mục São Paulo. Năm 1983, nhận lời kêu gọi của các giám mục, bà đã sáng lập phong trào Mục Vụ Thiếu Nhi tại Brazil.
Với trái tim người mẹ và trí tuệ người bác sĩ, bà gầy dựng một mạng lưới hơn 260.000 tình nguyện viên, phần lớn là phụ nữ nghèo trong các giáo xứ và xóm favela. Họ gõ cửa từng căn nhà ổ chuột, chỉ các bà mẹ cách cân đo theo dõi con, dạy ăn chín uống sôi, và phổ biến cách pha nước bù điện giải tại nhà bằng nước sạch, đường và muối để chữa tiêu chảy.
Sáng kiến bình dị ấy đã cứu hàng triệu trẻ em khỏi suy dinh dưỡng và cái chết ở Brazil và khắp Mỹ Latinh. Chiều 12 tháng Giêng năm 2010, khi bà đang đứng nói chuyện về kinh nghiệm cứu trẻ em với các tu sĩ và giáo dân Haiti trong một nhà thờ ở Port-au-Prince, trần nhà đổ sập trong cơn địa chấn, và người phụ nữ thánh thiện ấy ngã xuống trong tư thế của người đang trao ban sự sống. Án phong Chân phước cho bà đang được xúc tiến.
Những năm gần đây, Haiti lại rơi vào hỗn loạn khi các băng đảng vũ trang lộng hành, bắt cóc tống tiền cả linh mục, nữ tu lẫn thường dân. Thế nhưng giữa lúc chính quyền tê liệt, các nhà xứ và dòng tu vẫn mở cửa, giữ những lớp học chữ, trạm phát thuốc và nồi cháo cứu đói cho trẻ thơ.
Đô thị hóa khổng lồ, khu ổ chuột favela và làn sóng Ngũ Tuần
Nửa sau thế kỷ XX, Mỹ Latinh trải qua một cuộc di dân nội địa ồ ạt chưa từng thấy.
Hàng chục triệu nông dân nghèo bỏ đồng ruộng cằn cỗi đổ về các thành phố lớn kiếm sống, khiến dân thành thị từ khoảng 40% năm 1950 tăng vọt lên khoảng 75% năm 2000. Những siêu đô thị như São Paulo, Mexico City, Lima, Bogotá, Buenos Aires phình to chóng mặt. Bao quanh các khu giàu sang là những vành đai nghèo mênh mông bám trên sườn đồi dốc, mà ở Brazil gọi là favelas, tức khu ổ chuột, dựng tạm bằng gạch mộc, tôn rỉ và ván ép.
Giữa những khu ổ chuột thiếu điện nước, đầy ma túy ấy, Giáo hội Công giáo rơi vào khủng hoảng mục vụ trầm trọng.
Mô hình giáo xứ kiểu Tây phương quá tải: một giáo xứ ngoại ô có thể có năm mươi ngàn, thậm chí một trăm ngàn dân, mà chỉ một hai linh mục coi sóc. Cha xứ thành “viên chức hành chính” bận rộn với sổ rửa tội, hôn phối; bàn thờ và đời sống cơ cực của người lao động cách xa diệu vợi.

Và chính vào khoảng trống mục vụ ấy, một phong trào tôn giáo khác đã tràn vào như thác lũ: các Giáo hội Tin Lành Ngũ Tuần.
Khởi nguồn từ cuộc phục hưng tâm linh tại đường Azusa ở Los Angeles vào năm 1906, phong trào Ngũ Tuần bước vào Mỹ Latinh với một sức sống mục vụ vô cùng linh hoạt và gần gũi:
- Họ không đòi hỏi những ngôi thánh đường bằng đá nguy nga, cũng không cần những mục sư phải trải qua mười năm đào tạo triết học và thần học kinh viện phức tạp.
- Một người thợ máy, một người tài xế xe tải sau khi trở lại đạo có thể lập ngay một điểm nhóm cầu nguyện trong chính nhà để xe hay căn chòi của mình.
- Họ rao giảng bằng ngôn ngữ đường phố bình dân, cử hành những buổi thờ phượng sôi nổi với đàn guitar, trống gõ rộn rã, cùng nhau hát những bài ca đầy cảm xúc, cầu nguyện đặt tay chữa lành bệnh tật, và nhiệt tình giúp đỡ những người nghiện rượu, nghiện ma túy làm lại cuộc đời.
- Người nghèo bước vào đó cảm nhận được sự ấm áp, được chào đón đích danh, và tìm thấy một cộng đoàn huynh đệ thiết thực, điều mà họ thường cảm thấy thiếu vắng nơi những ngôi nhà thờ Công giáo rộng lớn nhưng xa cách.

Sự chuyển dịch tôn giáo diễn ra với tốc độ chóng mặt:
- Nếu như vào năm 1970, hơn 90% dân số Brazil là người Công giáo, thì đến cuộc điều tra dân số năm 2022, tỷ lệ người Công giáo chỉ còn khoảng hơn 50%, trong khi tín hữu Tin Lành, phần lớn thuộc hệ phái Ngũ Tuần, đã tăng vọt lên gần 30%.
- Tại nhiều quốc gia Trung Mỹ như Guatemala, Honduras, El Salvador hay Nicaragua, số lượng tín hữu Tin Lành hiện nay đã tương đương hoặc thậm chí vượt qua số người Công giáo.
Châu Mỹ Latinh, thành trì đức tin Công giáo kiên cố nhất hành tinh suốt năm thế kỷ, đang rung chuyển và biến đổi sâu sắc hơn bao giờ hết.
Đại hội Aparecida 2007: cuộc hoán cải mục vụ của những Môn đệ thừa sai
Đứng trước sự suy giảm trầm trọng của đoàn chiên và những thách đố thời đại, vào tháng Năm năm 2007, các Giám mục Châu Mỹ Latinh đã tề tựu về tham dự Đại hội toàn thể lần thứ năm của CELAM tại Vương cung Thánh đường Quốc gia Đức Mẹ Aparecida, bang São Paulo, Brazil.
Đền thánh Aparecida là trung tâm hành hương lớn nhất châu Mỹ, gắn liền với bức tượng Mẹ Maria nhỏ bé bằng đất sét màu nâu sẫm mà ba người đánh cá nghèo đã vớt được từ lòng sông Paraíba vào năm 1717 sau một đêm dài thả lưới không công. Đức Thánh Cha Bênêđictô XVI đã đích thân đến khai mạc đại hội.

Nhân vật được trao trọng trách làm Trưởng ban soạn thảo văn kiện đúc kết chung của đại hội chính là Đức Tổng Giám mục Buenos Aires: Đức Hồng y Jorge Mario Bergoglio, Dòng Tên, vị Giáo hoàng Phanxicô tương lai.
Văn kiện Aparecida, mang chủ đề Những Môn Đệ và Thừa Sai của Đức Giêsu Kitô để Muôn Dân Được Sống, đã tạo nên một cuộc cách mạng mục vụ sâu sắc làm thay đổi toàn bộ hướng đi của Giáo hội.
Các giám mục dũng cảm thừa nhận thực tế cay đắng: Giáo hội không thể tiếp tục duy trì lối “mục vụ duy trì bảo tồn”, tức là lối sống đạo thụ động, chỉ ngồi yên trong nhà xứ đóng kín cửa chờ đợi giáo dân tự tìm đến, ru ngủ mình trong vinh quang quá khứ!
Văn kiện kêu gọi toàn thể Dân Chúa phải bước vào một “cuộc hoán cải mục vụ” triệt để:
- Mỗi người Kitô hữu là một môn đệ thừa sai: không có sự phân biệt giữa việc “học đạo” và “truyền giáo”; một khi đã gặp gỡ Đức Kitô Phục Sinh, người tín hữu lập tức trở thành một sứ giả lên đường loan báo Tin Mừng.
- Giáo hội đi ra các vùng ngoại vi: Mẹ Hội Thánh phải can đảm rời bỏ những vùng an toàn tiện nghi để dấn thân đến các vùng ngoại vi địa lý và ngoại vi hiện sinh: đến với những khu ổ chuột favela, các bản làng thổ dân, người di cư bơ vơ, những bệnh nhân nghèo khổ và những tâm hồn đang tuyệt vọng.
- Cung cách mục vụ gần gũi: biến các giáo xứ thành những “cộng đoàn của các cộng đoàn nhỏ”, nơi người nghèo được yêu thương, được lắng nghe và được đặt vào vị trí trung tâm của đời sống phụng vụ.
Tinh thần Aparecida 2007 chính là chiếc bản lề lịch sử chuẩn bị cho một kỷ nguyên canh tân mới của Giáo hội hoàn vũ.
Nữ tu Dorothy Stang và giọt máu tử đạo giữa đại ngàn Amazon
Cùng lúc ấy, lưu vực sông Amazon, lá phổi xanh của trái đất trải qua chín nước Nam Mỹ, vẫn là nơi giằng co sinh tử giữa lòng tham và sự sống của muôn loài.
Bọn khai thác gỗ lậu, đào vàng trái phép và các đại điền chủ nuôi bò đã đốn hạ, đốt trụi hàng triệu héc-ta rừng, dùng bạo lực đuổi các bộ tộc bản địa và nông dân nghèo khỏi đất tổ tiên. Ai dám đứng lên bảo vệ rừng và người nghèo đều bị tay súng thuê đe dọa.
Giữa chốn rừng thiêng nước độc ấy, một cái chết vì công lý cho đất và người đã làm rúng động thế giới: sơ Dorothy Stang.
Sinh năm 1931 tại bang Ohio, Hoa Kỳ, sơ Dorothy vào Dòng Nữ Tu Đức Bà Namur và sang Brazil truyền giáo từ năm 1966. Gần bốn mươi năm, sơ gắn bó với những nông dân định cư nghèo ở vùng rừng Anapu, bang Pará, lưu vực Amazon.
Nhỏ nhắn, nụ cười rạng rỡ, mặc chiếc áo thun in dòng chữ “Sự sống của rừng xanh là sự sống của chúng ta”, sơ dạy dân làng trồng trọt mà không phá rừng, mở trường cho trẻ em và đồng hành với các hợp tác xã nông dân đòi quyền sở hữu đất hợp pháp.
Những việc ấy biến sơ thành kẻ thù số một của bọn địa chủ, lâm tặc. Tên sơ nằm trong danh sách đen với tiền thưởng năm mươi ngàn real cho kẻ giết. Dù liên tục bị đe dọa, người nữ tu bảy mươi ba tuổi vẫn thanh thản không chịu đi:
“Tôi không muốn bỏ chạy. Tôi không muốn bỏ rơi những người nông dân không có ai bảo vệ này trong cuộc chiến đấu vì sự sống giữa rừng sâu!”
Sáng sớm ngày 12 tháng Hai năm 2005, khi sơ Dorothy đang một mình đi bộ trên con đường đất lầy lội xuyên rừng để đến tham dự một buổi họp tại khu định cư Boa Esperança, hai tay sát thủ mang súng do các chủ trại thuê đã bất ngờ chặn đường. Chúng hung hãn rút súng hỏi sơ có mang theo vũ khí gì để tự vệ không.
Sơ Dorothy bình thản mỉm cười, thò tay vào chiếc túi vải cũ kỹ rút ra cuốn Kinh Thánh nhỏ sờn gáy. Sơ nhẹ nhàng nói:
“Đây chính là vũ khí duy nhất của tôi!”
Rồi bằng một giọng nói dịu dàng, người nữ tu già mở sách Phúc Âm Mátthêu và cất tiếng đọc cho những kẻ sắp kết liễu đời mình nghe những lời chúc phúc trong Bài Giảng Trên Núi:
“Phúc thay ai khao khát nên người công chính, vì họ sẽ được Thiên Chúa cho thỏa lòng. Phúc thay ai có tâm hồn trong sạch, vì họ sẽ được nhìn ngắm Thiên Chúa. Phúc thay ai xây dựng hòa bình, vì họ sẽ được gọi là con Thiên Chúa…”
Khi sơ vừa dứt lời kinh, những kẻ sát nhân đã lạnh lùng nổ súng. Sáu phát đạn tàn độc bắn thẳng vào đầu và ngực sơ Dorothy Stang, và người nữ tu của rừng xanh ngã gục xuống bùn lầy, tay vẫn nắm chặt cuốn Lời Chúa đẫm máu.
Hạt máu tử đạo của sơ Dorothy Stang đã làm bừng tỉnh lương tâm toàn thể Giáo hội hoàn vũ. Mười năm sau, Đức Thánh Cha Phanxicô ban hành Thông điệp môi sinh mang tính lịch sử Laudato Si’ năm 2015 và triệu tập Thượng Hội Đồng Giám Mục về Vùng Amazon năm 2019, tha thiết kêu gọi nhân loại hãy lắng nghe “tiếng than khóc của mẹ đất và tiếng kêu cứu của người nghèo”!

Những vết thương mới: thập giá tại Nicaragua
Sang thập niên thứ hai của thế kỷ XXI, khi Mỹ Latinh tưởng đã yên, một cơn bách hại khốc liệt bùng lên ở Nicaragua.
Năm 2018, sau khi đàn áp đẫm máu những cuộc biểu tình ôn hòa đòi dân chủ, chính quyền Tổng thống Daniel Ortega và vợ là Phó Tổng thống Rosario Murillo quay sang trút giận lên Giáo hội Công giáo, vì các giám mục, linh mục đã mở cửa nhà thờ che chở sinh viên bị thương và lên tiếng tố cáo vi phạm nhân quyền.
Một chiến dịch triệt hạ tôn giáo bài bản và tàn bạo đã diễn ra từ năm 2018 đến 2024:
- Hàng chục cơ sở từ thiện, đại học Công giáo và mạng lưới truyền hình, phát thanh của các giáo phận bị cưỡng chế đóng cửa.
- Nhà thờ Chính tòa Managua bị ném bom xăng thiêu rụi bức tượng Máu Thánh Chúa Kitô cổ kính có niên đại gần bốn trăm năm.
- Năm 2022, Tòa Khâm sứ Tòa Thánh bị trục xuất; các nữ tu dòng Thừa Sai Bác Ái của Mẹ Têrêsa Calcutta, những người cả đời chỉ biết chăm sóc các cụ già tàn tật và trẻ mồ côi, bị cảnh sát vũ trang ập vào xua đuổi, áp giải ra khỏi biên giới trong sự bàng hoàng đau xót của giáo dân.
Biểu tượng sáng ngời cho tinh thần bất khuất của Hội Thánh tại Nicaragua chính là Đức Giám mục Rolando Álvarez, Giám mục giáo phận Matagalpa.
Tháng Tám năm 2022, cảnh sát đã bao vây và bắt giam ngài cùng các cộng sự sau hai tuần bị vây hãm trong tòa giám mục. Tháng Hai năm 2023, khi chính quyền chuẩn bị một chuyến bay trục xuất 222 tù nhân chính trị sang Hoa Kỳ, Đức cha Álvarez đã dứt khoát từ chối bước chân lên máy bay: ngài chấp nhận ở lại để cùng chia sẻ số phận tù đày với đoàn chiên của mình.
Tức tối trước sự kiên định ấy, chỉ một ngày sau, một phiên tòa ngụy tạo đã tuyên phạt ngài mức án hai mươi sáu năm tù giam với tội danh “phản quốc” và tước quyền công dân. Ngài bị biệt giam trong nhà tù khét tiếng La Modelo suốt nhiều tháng trời.
Mãi đến tháng Giêng năm 2024, sau những nỗ lực đàm phán ngoại giao kiên trì của Tòa Thánh Vatican, Đức cha Rolando Álvarez cùng một giám mục khác và mười lăm linh mục mới được phóng thích và trục xuất sang Rôma. Chứng từ kiên trung của ngài đã trở thành một đóa hoa Thánh Giá sáng ngời giữa lòng thời đại.
Từ Aparecida đến ngai tòa Phêrô: dấu ấn người mục tử nghèo
Ngày 13 tháng Ba năm 2013, làn khói trắng bay lên từ Nhà nguyện Sistina đã mở ra một trang sử mới cho toàn thể Giáo hội hoàn vũ: Đức Hồng y Jorge Mario Bergoglio, người từng dẫn đầu ủy ban khởi thảo Văn kiện Aparecida năm 2007, đã được bầu chọn làm Đấng kế vị Thánh Phêrô, lấy tông hiệu là Phanxicô.

Ngài là vị Giáo hoàng đầu tiên trong lịch sử xuất thân từ lục địa châu Mỹ Latinh, vị Giáo hoàng đầu tiên thuộc Dòng Tên, và là vị đầu tiên chọn tông hiệu theo tên Thánh Phanxicô Assisi nghèo khó.
Bước lên ngai tòa Phêrô, ngài đã mang theo trọn vẹn hơi thở sống động, những trải nghiệm mục vụ từ các khu ổ chuột favela ở Buenos Aires, cùng những thao thức đau đáu của tinh thần Aparecida để canh tân Hội Thánh hoàn vũ.
Ngài từ chối dinh thự Tông Tòa xa hoa để chọn sống trong căn phòng nhỏ ở Nhà trọ Thánh Mácta, dùng bữa cơm chung với mọi người.
Năm 2013, trong Tông huấn đầu tay mang tính cương lĩnh mục vụ Evangelii Gaudium, “Niềm Vui của Tin Mừng”, ngài đã tha thiết lặp lại ước nguyện cháy bỏng:
“Tôi mơ ước về một Hội Thánh nghèo và vì người nghèo! Một Hội Thánh biết can đảm đi ra các vùng ngoại vi, một Hội Thánh mang thương tích, bầm dập và lấm lem bùn đất vì bước ra ngoài đường phố phục vụ đoàn chiên, hơn là một Hội Thánh ốm yếu, co cụm vì chỉ biết đóng kín cửa lo cho sự an toàn của chính mình!”
Hơn năm trăm năm trước, vào một Chúa nhật Mùa Vọng năm 1511 trên hòn đảo Hispaniola thuộc vùng biển Caribe hoang sơ, vị linh mục Dòng Đa Minh Antonio de Montesinos đã bước lên tòa giảng, cất lên tiếng kêu tiên tri làm chấn động những kẻ thực dân xâm lược: “Những người thổ dân bản địa nghèo khổ này, há họ không phải là những con người sao? Há các ngươi không có bổn phận phải yêu thương họ như chính bản thân mình sao?”
Năm thế kỷ đã trôi qua, câu hỏi ngôn sứ ấy vẫn đang tiếp tục vang vọng qua từng thời kỳ: nơi những bước chân kiên trì của các bà mẹ trùm khăn trắng tại Quảng trường Tháng Năm, nơi ánh mắt xót xa của Chúa Kitô Bojayá cụt tay chân, nơi hơi thở của các em thơ trong vòng tay bác sĩ Zilda Arns, và nơi giọt máu đào của nữ tu Dorothy Stang giữa rừng già Amazon.
Với người Công giáo Việt Nam, trang sử bi tráng của Giáo hội Mỹ Latinh là một bài học đức tin rất gần gũi.
Đức tin không thể thu mình an phận trong bốn bức tường nhà thờ, hay dừng lại ở những lễ hội rộn rã. Người Kitô hữu phải là môn đệ thừa sai, dám bước ra ngõ xóm, ôm lấy những phận đời nghèo khổ, bệnh tật, bị gạt ra bên lề, và chung tay giữ gìn ngôi nhà chung Thiên Chúa trao phó.
Chính nơi những vết thương đau đớn được xoa dịu bằng dầu thơm của đức ái Tin Mừng, mùa xuân hy vọng của Chúa Phục Sinh sẽ mãi mãi bừng nở trên khắp gian trần.
Chính nơi những vết thương đau đớn được xoa dịu bằng dầu thơm của đức ái Tin Mừng, mùa xuân hy vọng của Chúa Phục Sinh sẽ mãi mãi bừng nở trên khắp gian trần.
Chương 160 / 177
Gấp chương lại
Dấu mốc
“Sự sống của rừng xanh là sự sống của chúng ta”
Những người trong chương
- Azucena Villaflor · Bà mẹ đầu tiên đề nghị những vòng đi bộ ở quảng trường Tháng Năm. Tro bà nằm dưới chân ngọn tháp ở quảng trường.
- Zilda Arns · Bác sĩ nhi khoa Brazil, mất ở Port-au-Prince năm 2010. Bà khởi đầu Mục vụ Thiếu nhi ở Brazil năm 1983.
- Dorothy Stang · Nữ tu người Mỹ, bị bắn ở Anapu ngày 12 tháng Hai năm 2005, tay cầm cuốn Kinh Thánh nhỏ.
Nơi ấy hôm nay
- Quảng trường Tháng Năm, Buenos Aires, nơi các bà mẹ khăn trắng đi vòng mỗi chiều thứ Năm suốt hơn bốn mươi năm.
- Bojayá giữ pho tượng Chúa Kitô cụt tay chân sau vụ nổ năm 2002. Năm 2017, tượng được rước đến Villavicencio.
- Aparecida có đền thánh Đức Mẹ lớn nhất châu Mỹ, giữ pho tượng đất sét nâu sẫm của Đức Maria.
Muốn đọc thêm
Mt 5,6-9 · Nunca Más (Argentina, 1984) · Văn kiện Aparecida (2007) · Đức Phanxicô, Niềm vui của Tin Mừng (2013)
Trong bách khoa
Bạn vừa gặp
- Azucena Villaflor
- Alice Domon
- Léonie Duquet
- Alfredo Astiz
- Enrique Angelelli
- Fidel Castro
- Gioan Phaolô II
- Bênêđictô XVI
- Phanxicô
- François
- Jean-Claude Duvalier
- Joseph Serge Miot
- Zilda Arns
- Dorothy Stang
- Daniel Ortega
- Rolando Álvarez
- Antonio de Montesinos
Những nơi đã đi qua
Chương liên quan
Hình ảnh trong chương

Chương sau · Chương 161
Giữa những dân tộc châu Á
Ai đã gọi dân Manila ra đường năm 1986, và hàng nữ tu quỳ trước xe tăng đã làm được gì?
Khoảng 24 phút đọc













