Tư liệu chương 161
Kiểm chứng chương 161: Giữa những dân tộc châu Á
Đọc xong chương 161, chắc bạn sẽ có lúc tự hỏi: các nữ tu ở Manila có thật đã quỳ trước xe tăng không, lời hồng y Kim nói với cảnh sát ở Seoul lấy từ đâu, và người ta đếm người chết ở Kandhamal hay Timor bằng cách nào. Những trang này viết ra để trả lời những câu hỏi như thế. Mỗi chuyện trong chương được lần lại đến nguồn của nó, nói rõ chuyện nào chắc chắn, chuyện nào chỉ là lời truyền lại, chuyện nào còn được bàn cãi.
Nguồn chính gồm các văn kiện của Liên đoàn các Hội đồng Giám mục châu Á (FABC), tông huấn Hội Thánh tại châu Á (Ecclesia in Asia, 1999) của Đức Gioan Phaolô II, và văn kiện chính sách năm 2016 của các giám mục Ấn Độ về người Dalit. Các bài nói của các giáo hoàng ở Manila, Colombo và Dili có trên trang vatican.va. Về Pakistan, Odisha và Sri Lanka, nguồn là báo chí và các bản phúc trình nhân quyền.
Khi trích Kinh Thánh, bộ sách dùng bản dịch của Nhóm Phiên dịch Các Giờ Kinh Phụng vụ, bản mà các nhà thờ Việt Nam đang đọc trong Thánh lễ. Bạn có thể đọc miễn phí trên trang ktcgkpv.org.
EDSA năm 1986
Cuộc Cách mạng Quyền lực Nhân dân kéo dài từ ngày 22 đến ngày 25 tháng Hai năm 1986. Đêm 22, hồng y Jaime Sin kêu gọi dân ra đường qua đài Radio Veritas. Cảnh các nữ tu quỳ trước xe tăng diễn ra vào chiều ngày 23. Ngày 25, Marcos rời nước. Ông cầm quyền từ năm 1965, tức khoảng hai mươi năm. Tất cả những điều này chắc chắn.
Cuộc bầu cử làm bùng ra mọi chuyện là cuộc tranh cử giữa Marcos và bà Corazon Aquino, vợ góa của ông Benigno Aquino, người bị bắn ở sân bay Manila năm 1983. Các giám mục Công giáo Philippines tuyên bố không thể chấp nhận kết quả. Chương gọi cuộc cách mạng là gần như không đổ máu, và điều ấy khớp với sử liệu, vì số người chết rất ít.
Còn những cảnh nhỏ như tràng hạt trên tay các sơ, bông hoa cài vào nòng súng, người lính khóc, ổ bánh mì đem biếu là cách người kể dựng lại không khí buổi chiều ấy từ những lời thuật của người có mặt. Bạn cứ đọc như một bức tranh chung, không cần tìm từng chi tiết trong một văn bản nào.
Một thiểu số giữa các đại tôn giáo
Philippines. Khoảng tám người trong mười dân Philippines theo Công giáo. Người Tây Ban Nha mang đạo đến từ thế kỷ XVI. Ngày Quốc tế Giới trẻ ở Manila năm 1995, nhiều triệu người đã tụ họp trong một công viên để cầu nguyện với Đức Gioan Phaolô II.
Phần còn lại của châu Á. Ở Indonesia, khoảng chín người trong mười theo Hồi giáo, còn người Công giáo chừng ba phần trăm, theo cuộc điều tra dân số của nước này. Ở Nhật Bản, người Kitô hữu chưa đầy một phần trăm. Matteo Ricci khoác áo nho sĩ ở Trung Hoa và Roberto de Nobili sống như một đạo sĩ áo vàng nghệ ở Ấn Độ là hai chuyện có tài liệu rõ ràng, được kể ở chương 107 (de Nobili) và chương 108 (Ricci).
Một trăm phần trăm
Albertus Soegijapranata được bổ nhiệm làm đại diện tông tòa Semarang năm 1940, là giám mục người Indonesia đầu tiên. Ngài là tu sĩ Dòng Tên, sinh trong một gia đình Hồi giáo người Java. Năm 1947, ngài dời tòa giám mục về Yogyakarta, thủ đô của cuộc kháng chiến. Câu “Một trăm phần trăm Công giáo, một trăm phần trăm Indonesia.” là câu của chính ngài. Ngài mất ngày 22 tháng Bảy năm 1963 ở Hà Lan và cùng năm ấy được nhà nước Indonesia tôn là Anh hùng Dân tộc. Mộ ngài ở Semarang, trong nghĩa trang dành cho các anh hùng của đất nước. Tất cả những điều này chắc chắn.
Chương nói ngài “theo đạo Công giáo khi còn đi học”. Đó là tóm tắt gọn một đoạn đời, chi tiết hơn có trong các tiểu sử của ngài.
Các giám mục châu Á cùng lên tiếng
Manila, tháng Mười Một năm 1970. Ngày 27 tháng Mười Một, Đức Phaolô VI bị tấn công ở sân bay Manila. Kẻ tấn công là một họa sĩ người Bolivia tên Benjamín Mendoza, lao vào ngài với một con dao. Cha Pasquale Macchi, thư ký của giáo hoàng, và một người tùy tùng khác đã chặn được người này. Đức Phaolô VI vẫn tiếp tục chuyến đi. Ngài đã đến Bombay năm 1964, nên chương mới viết ngài là giáo hoàng đầu tiên đặt chân lên châu Á ở phía đông Ấn Độ. Cách nói ấy chính xác. Chương viết rằng ngài “không bị thương nặng”, nghĩa là vết thương rất nhẹ, không phải chuyện lớn.
FABC. Các giám mục châu Á họp năm 1970. Liên đoàn được thành lập chính thức năm 1972. Ý tưởng đối thoại ba chiều, với các nền văn hóa, các tôn giáo và người nghèo, là của chính Liên đoàn, có từ hội nghị ở Đài Bắc năm 1974. Chương diễn lại bằng lời của mình điều các ngài nói về một Hội Thánh khiêm tốn, nghèo khó, biết phục vụ. Hội đồng Giám mục Việt Nam là thành viên của Liên đoàn. Tông huấn Hội Thánh tại châu Á do Đức Gioan Phaolô II ký ở New Delhi năm 1999.
Những người không được chạm vào
Con số. Người Công giáo chiếm chừng hai phần trăm dân số Ấn Độ. Trong số họ, khoảng sáu mươi đến bảy mươi phần trăm là người Dalit, theo ước tính của chính Hội đồng Giám mục Ấn Độ. Chương viết “hai phần ba”, nằm đúng trong khoảng ấy. Dalit nghĩa là “bị vỡ nát”, “bị nghiền nát”. Văn kiện chính sách năm 2016 của các giám mục gọi sự phân biệt đẳng cấp là một tội. Chương 107 kể sự phân biệt ấy đã theo người Ấn vào cả trong Hội Thánh ra sao. Những cảnh cụ thể như người Dalit ngồi riêng trong nhà thờ hay được chôn ở góc nghĩa trang riêng là điều người ta thuật lại về một số làng, không có con số chung cho cả nước.
Ambedkar. Bhimrao Ambedkar dẫn hàng trăm ngàn người Dalit sang đạo Phật ngày 14 tháng Mười năm 1956.
Quyền lợi của chính phủ. Người Dalit theo Kitô giáo không được hưởng những quyền lợi mà người Dalit vẫn theo Ấn Độ giáo được hưởng. Chuyện này bắt nguồn từ một sắc lệnh của tổng thống năm 1950. Điều chương nói về việc làm dành riêng và chỗ trong trường học xuất phát từ đấy.
Trường học và bệnh viện. Hội Thánh Ấn Độ điều hành hàng ngàn trường học và bệnh viện, mà phần lớn học trò và bệnh nhân không phải Kitô hữu. Điều này được xác nhận rõ ràng.
Hàn Quốc
Con số. Năm 1950, Nam Hàn có chừng hai trăm ngàn người Công giáo. Ngày nay có hơn năm triệu. Chương 126 kể buổi đầu của Hội Thánh Hàn Quốc, từ những giáo dân tự đọc sách mà tìm đến đạo. Năm 1984, Đức Gioan Phaolô II phong thánh cho 103 vị tử đạo Hàn Quốc ở Seoul, lễ phong thánh đầu tiên cử hành ngoài Rôma.
Hồng y Kim Sou-hwan. Ngài được phong hồng y năm 1969, mới bốn mươi sáu tuổi, là hồng y trẻ nhất thế giới lúc ấy. Lời ngài nói với cảnh sát ở nhà thờ Myeongdong được nhiều người ghi lại. Nội dung, như chương thuật, là muốn bắt sinh viên thì cảnh sát phải bước qua ngài trước, rồi đến các linh mục, rồi đến các nữ tu. Chương thuật ý bằng lời của mình, nên không có câu nguyên văn nào để trích. Ngày 29 tháng Sáu năm 1987, chính quyền quân sự chấp nhận bầu cử tổng thống trực tiếp.
Tiếng nói từ những miền đất đức tin bị đè nén
Asia Bibi. Bà bị kết án tử hình năm 2010. Chuyện cãi nhau với mấy phụ nữ Hồi giáo bắt đầu từ một chén nước là điều các bản tin thuật lại; đó là cách đọc hợp lý của các bản tin, chưa phải điều ai kiểm chứng được từng chi tiết. Ngày 2 tháng Ba năm 2011, ông Shahbaz Bhatti bị bắn ở Islamabad. Đoạn phim ông để lại là có thật. Thống đốc Salman Taseer, người Hồi giáo, cũng bị giết năm 2011 vì đã bênh vực bà. Ngày 31 tháng Mười năm 2018, tòa án tối cao tuyên bà vô tội, và năm 2019 bà bay sang Canada.
Kandhamal, 2008. Chuyện bắt đầu bằng vụ giết một lãnh đạo Ấn Độ giáo. Quân nổi dậy theo chủ nghĩa Mao nhận trách nhiệm, nhưng các đám đông đổ lỗi cho người Kitô hữu. Chính phủ thống kê khoảng bốn mươi người chết. Các tổ chức Kitô giáo đếm gần một trăm. Hơn năm mươi ngàn người phải rời nhà. Chương nêu cả hai con số. Vụ nữ tu bị hãm hiếp đã được đưa ra xét xử. Điều chương nói về luật chống cải đạo của nhiều bang là chuyện chung đang diễn ra, không gắn với một ngày nhất định.
Sri Lanka, lễ Phục Sinh 2019. Các vụ đánh bom ngày 21 tháng Tư giết khoảng 269 người. Chương làm tròn thành “chừng hai trăm bảy mươi”. Nơi bị nhắm đến là nhà thờ thánh Antôn ở Colombo, nhà thờ thánh Sêbastianô ở Negombo, hai nơi này là Công giáo, và một nhà thờ Tin Lành ở Batticaloa, cùng ba khách sạn. Người Công giáo chiếm khoảng sáu phần trăm dân Sri Lanka, theo cuộc điều tra năm 2012. Hồng y Malcolm Ranjith xin người Công giáo đừng trả thù. Cảnh cả gia đình chết bên nhau trong Thánh lễ là điều các bản tin đã thuật.
Timor-Leste
Con số. Từ năm 1975 đến năm 1999, ước tính từ một trăm ngàn đến một trăm tám mươi ngàn người chết, trong số khoảng sáu trăm năm mươi ngàn dân. Chương viết “có lẽ một phần tư”, nằm trong khoảng ấy. Trước cuộc chiếm đóng, người Công giáo chiếm từ một phần năm đến một phần ba dân. Hôm nay là khoảng chín mươi bảy phần trăm. Nước giành độc lập năm 2002. Ngày 10 tháng Chín năm 2024, khoảng sáu trăm ngàn người đến dự Thánh lễ với Đức Phanxicô ở Tasitolu.
Nghĩa trang Santa Cruz. Ngày 12 tháng Mười Một năm 1991, quân đội nổ súng vào đoàn đưa tang. Các quan chức Indonesia nhận có mười chín người chết. Các nhóm người Timor đếm khoảng hai trăm năm mươi. Việc dâng Thánh lễ bằng tiếng Tetum trong thời bị chiếm đóng được ghi lại rõ ràng, và đó là một lý do Hội Thánh giữ được dân lại bên nhau. Đức Gioan Phaolô II thăm Dili năm 1989.
Đức cha Belo. Ngài cùng José Ramos-Horta nhận giải Nobel Hòa bình năm 1996. Tháng Chín năm 2022, Tòa Thánh xác nhận đã áp dụng các biện pháp kỷ luật đối với ngài từ năm 2020. Chương 164 kể thêm.
Câu kết. Hình ảnh nắm men lấy từ Tin Mừng Mátthêu, chương 13, câu 33. Câu chương trích là “Nước Trời giống như chút men mà người phụ nữ lấy trộn vào ba đấu bột, cho đến khi tất cả bột dậy men.” Cách người viết dùng hình ảnh ấy để nói về một nhúm người ít ỏi giữa biển người châu Á là suy nghĩ riêng của sách. Lời nhận xét rằng Hội Thánh Việt Nam là một trong những Hội Thánh sống động nhất châu Á cũng là cách nhìn của người kể. Chương 169 kể kỹ về Việt Nam.
Những người trong chương
Ferdinand Marcos là tổng thống Philippines.
Corazon Aquino và Benigno Aquino, vợ chồng, hai người đối đầu với Marcos.
Jaime Sin là hồng y, tổng giám mục Manila.
Albertus Soegijapranata là giám mục Semarang.
Piô XII, Phaolô VI, Gioan Phaolô II và Phanxicô là các giáo hoàng.
Benjamín Mendoza là người tấn công Đức Phaolô VI.
Bhimrao Ambedkar là lãnh tụ của người Dalit.
Stephen Kim Sou-hwan là hồng y, tổng giám mục Seoul.
Asia Bibi là người phụ nữ Công giáo bị kết án tử hình ở Pakistan.
Shahbaz Bhatti là bộ trưởng lo việc các sắc tộc thiểu số ở Pakistan.
Salman Taseer là thống đốc bang Punjab.
Malcolm Ranjith là hồng y, tổng giám mục Colombo.
Carlos Filipe Ximenes Belo là giám mục ở Timor.
José Ramos-Horta cùng nhận giải Nobel Hòa bình với Đức cha Belo.
Những nơi trong chương
Philippines: Manila, đại lộ EDSA. Indonesia: Semarang, Yogyakarta, đảo Java. Ấn Độ: Kandhamal thuộc bang Odisha, Bombay, New Delhi. Hàn Quốc: Seoul, nhà thờ chính tòa Myeongdong. Pakistan: Islamabad. Sri Lanka: Colombo, Negombo, Batticaloa. Timor-Leste: Dili, Tasitolu.
Đọc thêm
Nếu chỉ đọc một văn bản, hãy đọc tông huấn Hội Thánh tại châu Á (1999), nhất là phần nói về đối thoại. Bản này có miễn phí trên vatican.va, nhưng bằng tiếng nước ngoài. Rồi hãy xem hoặc đọc về đoạn phim ông Shahbaz Bhatti ghi lại trước khi bị giết.
Câu chuyện của chương này còn được nối tiếp ở chương 107 (Ấn Độ), chương 126 (Hàn Quốc), chương 138 (Trung Hoa), chương 149 (đối thoại giữa các tôn giáo), chương 164 (cơn bão lạm dụng) và chương 169 (Giáo hội Việt Nam trong thế kỷ mới).